1 Α.Α.Δ. 2 Μαρτίου, 1994 ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΟΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΓΠΙΚΗΣ,ΚΟΥΡΡΗΣ, ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ,Δ/στές] ΑΝΔΡΕΑΣ Α. ΚΥΠΡΙΑΝΟΥ, Εφεσείων, ν. ΚΩΝΣΤΆΝΤΙΑς Α. ΚΥΠΡΙΑΝΟΥ, Εφεσίβλητης. (ΕφεσηΑρ. 25) Έφεση— ΕυρήματαπρωτόδικουΔικαστηρίου— Διάκρισημεταξύ πρωτογενώνκαιδευτερογενώνευρημάτων—Δενμπορείναυπάρξουνδευ τερογενήευρήματαεάνταπρωτογενήευρήματαείναιελλειπή, αόριστα ή ασαφή— Διατάχθηκεεπανεκδίκαση. 5 10 15 20 Μετά απόαίτηση της εφεσίβλητης το πρωτοβάθμιο Οικογενειακό Δικαστήριο εξέδωσεδιαζύγιολόγω ισχυρού κλονισμού τουγάμουγια λόγους πουαφορούσαντοπρόσωποκαιτωνδύοσυζύγων. Οιδιάδι κοι πρόβαλανενώπιον τουΔικαστηρίου αντίθετες εκδοχές. ΤοΔικα στήριο στην απόφαση του ανάφερεότι υπήρχαν αντιφάσεις και ανακρίβειες καιαπότις δύοπλευρές, πουαποδίδοντανστηνπροσπάθεια τους νατρέψουν ταπράγματα οκαθέναςπροςτηνδικήτουθέση, και διαπίστωσε ότι υπήρχανυπερβολές στις θέσειςτηςκάθεπλευράς, χω ρίς όμωςναπροσδιορίσει είτετον βαθμότηςυπερβολής είτετηνέκτα σητων αντιφάσεων και ανακριβειών. Μετάτην ανάλυση τηςμαρτυρίας το πρωτόδικο Δικαστήριο κατάγραψε σει^ά "συμπερασμάτων" (τοπλήρεςκείμενο αναφέρεταιστην απόφασηκατωτέρω),μερικάαπό ταοποίααποτελούσαν πρωτογενή ευρήματα,ενώ άλλαήσανδευτερο γενή ευρήματα (inferences). Κατ' έφεση, ο εφεσείων ισχυρίσθηκε ότι δεν υπήρχεσταθερόυπόβάθροαπόπρωτογενή ευρήματατου Δικαστηρίου πουναδίδουν την δυνατότηταεξαγωγής δευτερογενών ευρημάτωνούτωςώστεναεπιληθείηδιαφοράμεταξύτωνδιαδίκων. 145
(1994)Κυπριανού ν. Κυπριανού Αποφασίσθηκεότι: (α) ΤαευρήματαΔικαστηρίου διαχωρίζονται σε πρωτογενή ευρή ματα,δηλαδήευρήματαπουαφορούν ταγεγονότα τηςυπόθε σηςκαισεδευτερογενή ευρήματα,δηλαδήευρήματαπουσυνά γονται,ως θέμαλογικής καικοινής αντίληψης, απόταπρώτο- 5 γενή ευρήματατου Δικαστηρίου. (β) Στηνπροκειμένη περίπτωση, ανκαιήτανφανερόότι στα "συ μπεράσματα"πουκατάγραψετοπρωτόδικο Δικαστήριο περι λαμβάνονταν και πρωτογενή και δευτερογενή ευρήματα, εντούτοις ηπαράλειψητουπρ(οτόδικου Δικαστηρίου ναπρο- 10 βεί σε σαφήπρωτογενή ευρήματα ως προς ταγεγονότα και η παράλειψη τουναπροσδιορίσει τον βαθμότηςυπερβολής και την έκταση τωνασαφειών καιανακριβειών, πουόπωςανάφε ρε υπήρχαν στημαρτυρίατηςκάθεπλευράς,καθιστούσε αδύ νατο τον έλεγχοτης ορθότητας των δευτερογενών ευρημάτων 15 καικατ'επέκτασηαδύνατητηνεπίλυσητηςδιαφοράς. ΙΥαυτό τολόγοηυπόθεση έπρεπενα επανεκδικαστεί. Ηέφεσηεπιτράπηκεχ(ορίςέξοδα. Δια τάχθηκεεπανεκδίκαση. • 20 Υπόθεσηπου αναφέρθηκε: Ζαχαρίου ν.Ζαχαρίον
(1993)Ι ΑΛΛ. 159. Έφεση. Έφεση από τον καθ' ου ηαίτηση κατά της απόφασης του Οικο γενειακού Δικαστηρίου Λευκωσίας (Αντωνιάδης, Πρ.) που δόθηκε στις 29 Μαρτίου, 1993 (ΑίτησηΑρ. 46/91)με την οποία διατάχθηκε 25 ηλύσητου γάμου του με την αιτήτρια. Α. Πασχαλίδης και Ε. Αναστασιάβου (δ/νίζ),για τον Εφεσείοντα. Σ. Παπακυριακον και Α. Σπύρου (κα),για την Εφεσίβλητη. Cur. adv. vult. ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ: Την απόφαση του Δικαστηρίου θα δώσει ο Δικαστής Γ. Μ. Πικής. 146 30 1 Α.Α.Δ. Κυπριανού ν. Κυπριανού ΠΙΚΗΣ,Δ.: Η έφεσηστρέφεταιεναντίοντηςαπόφασηςτουΟι κογενειακούΔικαστηρίου βάσει τηςοποίαςδιατάχθηκε ηλύση του γάμουμεταξύ τουεφεσείοντα (καθ' ουη αίτηση)καιτης εφεσίβλη της(αιτήτριας)εξαιτίαςισχυρούκλονισμούοφειλομένου σελόγους 5 πουαφορούντοπρόσωποκαιτωνδυοσυζύγων. Ότιογάμοςπεριήλθε σεκάποιοαδιέξοδο,είναιδύσκολονααμ φισβητηθεί. Τοαδιέξοδοεπιμαρτυρείταιαπότην εγκατάλειψη του συζυγικού οίκουαπότηνεφεσίβλητη,αφενόςκαι,τηνυποβολή κα ταγγελίας από τον εφεσείοντα στις αστυνομικές Αρχές για την 10 απουσία της συζύγου του την οποία απέδωσε σε εξωγαμικές της σχέσεις μεάλλο άνδρα,καθώςκαιομοφυλοφιλικές σχέσεις, αφετέ ρου. Είναιπαρήγοροότι οχωρισμός τουζεύγουςκαιη επακόλου θηένταση μεταξύτωνδιαδίκωνδεδημιούργησε άλληεστίααντιδι κίαςωςπροςτηφύλαξητωνπαιδιώνκαιτηνάσκησηγονικής μέρι15 μνας. Από τογάμοτους,πουτελέστηκετο 1977, οι διάδικοιαπέ κτησανδυοπαιδιά, (α)τηνΑγγέλα,ηλικίαςσήμερα 15ετώνκαι, (β) τοΦίλιππο,ηλικίαςσήμερα 11ετών. Ο εφεσείων αμφισβήτησετόσοτο εύρημαότιογάμος υπέστη ισχυρό κλονισμό, όσο και την απόδοσησ' αυτόοποιασδήποτεευ20 θύνηςγιατηνκατάρρευση του. Κανένααπόταδυοαυτάσυμπερά σματα δε θεμελιώνεται, εισηγήθηκε ο δικηγόρος του,απόταευρή ματατουΔικαστηρίου. Τα"συμπεράσματα"εξάλλου τουΔικαστη ρίου, υπέβαλε, δε θεμελιώνονται στα ευρήματα του Δικαστηρίου και,επομένως,δενμπορείναπληρώσουν τοκενόωςπροςταπρω25 τογενήγεγονότα στηναπόφασητουΔικαστηρίου. Εκτός απότουςδιαδίκους,κατάτηδίκηκατέθεσανκαιτέσσερις άλλοι μάρτυρες,έναςγιατην εφεσίβλητη - οΑνώτερος Υπαστυνό μοςΑ. Φράγκος-καιτρειςγιατονεφεσείοντα,οι Γ. ΤίκκηςκαιΠ. Παύλου,γνωστοί της οικογενείας, και ο ΠαπαμιχαήλΠεριπίτσης, 30 ιερέαςοοποίοςσυνδεόταν μετηνοικογένεια τωνδιαδίκων. ΤοΔι καστήριο δέχθηκε ως αξιόπιστη τη μαρτυρία και των τεσσάρων μαρτύρωνπουκάλεσανταμέρη. Δενήτανόμωςη μαρτυρίατων Γ. Τίκκη και Π. Παύλου,όπως παρατηρεί το Δικαστήριο, ιδιαίτερα διαφωτιστικήγιατοπλέγματων σχέσεωντωνδιαδίκων,εφόσον οι 35 σχέσεις τους ήτανκαθαράκοινωνικές. Ούτε ο Παπαμιχαήλ Περι πίτσης,μπορείναλεχθεί,είχεάμεσηγνώσητουκλίματος στοοποίο διαβιούσε ηοικογένεια ώστεναδιαφωτίσει για την ορθότητατων εκατέρωθεν παραπόνων. Ό,τιέτεινενακαταδείξειη μαρτυρίατου, είναιότιηεφεσίβλητηήταναπρό&υμηναεπανέλθειστοσυζυγικόοί40 κοκαινασυμβάλει στηναναθέρμανσητουγάμου. Ημαρτυρίατου Α. Φράγκουήτανοριστική ωςπροςτις συνθήκεςκαιτο περιεχόμε147 Πικής,Δ. Κυπριανού ν. Κυπριανού
(1994)νοτουπαραπόνουτοοποίουπέβαλεστις αστυνομικές Αρχέςοεφε σείων μετά την αποχώρηση της εφεσίβλητης απότο συζυγικό οίκο. Κατηγόρησε τη σύζυγο του για αμφίφυλες εξωγαμικές σχέσεις,γε γονός πουδύσκολα συμβιβάζεται μετηνεκδοχήτουότιογάμοςλει τουργούσε αρμονικάκαιότι δενυπήρχεαποχρώνλόγοςπουναδι- 5 καιολογεί τηναποχώρησητηςεφεσίβλητης απότοσυζυγικό οίκο. Ηίδιαη εφεσίβλητη κατέθεσε ότι οισχέσειςτηςμετοσύζυγοτης ήτανεπώδυνες. Η ασυμφωνίαχαρακτήρωνεπισκίαζεόλεςτιςπτυ χές της συζυγικής ζωής. Εκτός απότην ασυμφωνία αυτή, κατηγό ρησετο σύζυγο τηςγιασκληρή συμπεριφορά έναντι της, συνεπαγο- 10 μένηενίοτε το ξυλαδαρμό και την εξύβρισητης, ενώ η κοινωνική απομόνωση την οποία οεφεσείων της επέβαλλε, αποτελούσε άλλη εστία προστριβών. Σκληρός δενήτανμόνο μαζίτηςοσύζυγος της, αλλά και με τα παιδιά- διαγωγήπου επέτεινε, όπως κατέθεσε, την ένταση στις συζυγικές σχέσεις. 15 Αντίθετα, οσύζυγοςκατέθεσεότιηδιαγωγήτουυπήρξεάμεμπτη τόσο έναντι τηςσυζύγουτουόσοκαιέναντιτωνπαιδιώντου- ακό μα ότι οι σχέσεις του ανδρογύνου υπήρξαν αρμονικές στο σύνολο τους. Γι' αυτό, αμφισβήτησε τη διαπίστωση ότι ο γάμος υπέστη ισχυρόκλονισμό. Μόνοορισμένα παράποναδιετύπωσε μεαφορμή 20 την εργασία τηςσυζύγου τουκαιτηναπουσίατηςαπότο συζυγικό οίκογιαπολλέςώρες. Ενώ είναι αναντίλεκτο ότι το Δικαστήριο προέβη σε ακριβήευ ρήματααναφορικά μεόσακατέθεσανοιτέσσεριςμάρτυρεςπουκά λεσαν οι διάδικοι, διίστανται οι απόψεις των μερών ως προς την 25 ύπαρξη ευρημάτων σε σχέσημετη μαρτυρίατων μερών. Το Οικο γενειακό Δικαστήριο διαπιστώνει, "... Και από τις δυο πλευρές υπάρχουν αντιφάσεις και ανακρίβειες που αποδίδονταιστην προ σπάθειατουςνατρέψουν ταπράγματαοκαθέναςπροςτηδικήτου θέση. ". Νωρίτερα,τοΔικαστήριο διεπίστωσε ότικαιταδυο μέρη 30 στη μαρτυρία τους υπερέβαλαν γεγονότα "... για την υποστήριξη τωνεκατέρωθεν θέσεων....". Ούτεοβαθμόςτηςυπερβολής στηνκα τάθεση των διαδίκων προσδιορίζεται αλλ' ούτε και οι αντιφάσεις καιανακρίβειεςπουαποδίδονταισ' αυτούςμεταευρήματατουΔι καστηρίου. Αν δε διαπιστωθεί ηύπαρξη οποιουδήποτε άλλου ευ- 35 ρήματος σε σχέση με τη μαρτυρίατων διαδίκων,αναμφισβήτηταη έφεσηπρέπει να επιτραπεί λόγω απουσίας του πραγματικούβά θρουγια την επίλυσητηςδιαφοράςπουστοιχειοθετείται μετηναί τηση διαζυγίου. Οδικηγόρος τηςεφεσίβλητης υπεστήριξε ότι στασυμπεράσματα 40 148 1 Α.Α.Δ. Κυπριανού ν. Κυπριανού Πιχης, Δ. τουΔικαστηρίου πουάπτονταιτηςαξιολόγησης τηςμαρτυρίαςτων διαδίκωνκαιτωνάλλων μαρτύρων,αποκαλύπτονταιμετρόποορι στικόταευρήματα τουΔικαστηρίου σε σχέσημε ταπρωτογενή γε γονότα ώστεναθεμελιώνεται τοβάθρο γιατην επίλυσητηςδιαφο5 ράς. Αντίθετα, οεφεσείων,μέσωτουδικηγόρουτου,υπέβαλεότιτα συμπεράσματα του Δικαστηρίου υποδηλώνουν, όπως ο όροςμαρ τυρεί, συμπεράσματα και όχι ευρήματα. Επομένως, το κενό το οποίο έχει διαπιστωθεί ως προς την ύπαρξηπρωτογενών γεγονό των,παραμένειαγεφύρωτο. Ωςπροςτοδίκαιο,δεδιατυπώθηκεκα10 μιάαμφιβολίαγια την ορθότητα τηςκαθοδήγησης του Οικογενεια, κούΔικαστηρίου η οποίαβασίζεταιστην απόφαση αυτούτουΔικα στηρίου,στη Ζαχαρίον ν. Ζαχαρίον
(1993)1 Α.ΑΑ 159. Πριν απαντήσουμε στο τεθέν θέμα, πρέπει να παραθέσουμε το σχετικόαπόσπασμααπό τηναπόφασητουΔικαστηρίου, στο οποίο 15 διατυπώνονται τα "συμπεράσματα" και στη συνέχεια η κατάληξη του:"Από το σύνολοτης μαρτυρίαςκαι ταστοιχεία που έχουν τεθεί ενώπιοντουδικαστηρίουκαταλήγουμεσταπιοκάτωσυμπεράσματα: 20 25 30 35
(1)Η σχέση τωνδιαδίκωνέχειμεταβληθεί ουσιαστικάκαικατά τρόπο αθεράπευτο. Τούτο αποδεικνύεται καιαπότο γεγο νόςότιη αιτήτριασυμβιώνειήδη μεάλλοπρόσωποκαι από τοότιο Καθ* ουηαίτησηδενδίστασενακαταγγείλειτηνσύ ζυγοτουστην αστυνομίαγιασοβαράποινικάκαιηθικά πα ραπτώματα. Επίσης από την τύχη των προσπαθειών που κατέβαλε ομάρτυςΠαπαμιχαήλγιαεπανασύνδεση τους. "
(2)Ταπεριστατικά που επέφεραν τον κλονισμό είναι ηασυμ φωνίακαι η διαφοράενδιαφερόντων μεταξύτωνδιαδίκων πουεκδηλώθηκεσεόλουςτουςτομείςτηςζωήςτουςστηνοι κογενειακήαλλάκαιστηνκοινωνική τουςζωή,τηνκαταπιεστική συμπεριφορά τουΚαθ'ουη αίτησηπροςτηναιτήτρια μετηνέλλειψη κοινωνικού περιβάλλοντος καιτης προσπά θειας να την κρατήσει στο πολύ στενό οικογενειακό περι βάλλον αλλάκαιη υπέρμετρηαφοσίωσητηςαιτήτριαςστην εργασίατηςσεβάροςτουενδιαφέροντος γιατονσύζυγοκαι την οικογένεια της.
(3)Για το περιστατικό της διάστασης του ζεύγους δεχόμαστε ότιηαιτήτριαμεδικήτηςαπόφασηκαιυπότιςπιοπάνωπε ριστάσεις εγκατέλειψετονσυζυγικό οίκο. 149 Πικής, Δ. Κυπριανού ν. Κυπριανού
(1994)Τα πιο πάνω περιστατικά αφορούν το πρόσωπο και των δύο συζύγων. Δεν ενδιαφέρει ούτε και ερευνάται το ποιόν βαρύνει περισσότερο ήκυρίως ηκλονιστική συμπεριφορά. (Γεωργιάδη-Σταθοπούλου,Αστικός Κώδικας,Κατ'Αρθρον Ερμηνεία,έκδοση 1991, 384). Το διαζύγιο εκδίδεται. Δεν δίδεται καμίαδιαταγήγια έξο δα." Ο όρος "συμπεράσματα" υποδηλώνει κατάκανόνα δευτερογενή ευρήματα,δηλαδή ευρήματαταοποίασυνάγονται,ωςθέμα λογικής και κοινής αντίληψης απόταπρωτογενή ευρήματα του δικαστηρί- 10 ου. Στηναγγλική ορολογία, οόροςπουαντιστοιχεί στα"συμπερά σματα",πουαπαντάται και στους ΘεσμούςΠολιτικής Δικονομίας (βλ.Δ.35 θ.8),είναι"inferences". Η εξαγωγήσυμπερασμάτωνπροϋ ποθέτει την ύπαρξη ευρημάτων για τα πρωτογενή γεγονότα. Εκ πρώτηςόψεως είναι ορθήη θέση τουεφεσείοντα ότι ελλείπουν από 15 την απόφαση τουΟικογενειακού Δικαστηρίου ευρήματαγιατα ου σιαστικάγεγονόταώστενακαθίσταταιεφικτήη επίλυση τωνεπίδι κων θεμάτων. Ηδιαπίστωση ότιησχέση τωνδιαδίκωνέχειμεταβληθεί "ουσια στικάκαικατάτρόποαθεράπευτο",αποτελεί συμπέρασμα. Τααπο- 20 δεικτικά στοιχεία για το συμπέρασμα τα οποία παρέχονται,αφο ρούν γεγονότα ταοποίαεπεσυνέβησαν μετάτοχωρισμό. Τιπροη γήθηκετηςκατάρρευσηςδενπροσδιορίζεταιούτεσυσχετίζεται μετα γεγονότα που επιμαρτυρούν τον κλονισμό ώστενα παρέχεταισα φής εικόνα για τα γεγονότα που τον στοιχειοθετούν. Στις διαπι- 25 στώσεις του Δικαστηρίου για το περιεχόμενο της καταγγελίας του συζύγου στις αστυνομικές Αρχές, υπάρχειτοεξήςσφάλμα: Ο μάρ τυρας Φράγκος,στον οποίο έγινε η καταγγελία, αντίθετα με ό,τι αναφέρεταιστην απόφαση,δεν είπεότιτουέγινεκαταγγελίαγιατη διάπραξηποινικού αδικήματος. Ηίδιαασάφειαχαρακτηρίζεικαι 30 τα"συμπεράσματα" τουΔικαστηρίου γιατακλονιστικά περιστατι κά. Παρόλοπουείναιφανερόότιοόρος"συμπεράσματα"δενανα φέρεται μόνο σεδευτερογενή αλλά και σε πρωτογενή ευρήματα,εν τούτοις δεγίνεται καμιάουσιαστικήδιάκρισημεταξύτωνδυοκαιη αβεβαιότηταγιαταπρωτογενή ευρήματατουΔικαστηρίου παραμέ- 35 νει. Ηκαταπιεστικήσυμπεριφοράτουσυζύγουδενπροσδιορίζεται, ούτε αποκαλύπτεταισεποια έκτασηέγινεδεκτήη μαρτυρίατηςσυ ζύγουγια τηνκακοποίησηαπότοσύζυγο της. Ηεισαγωγή τηςπα ραγράφου
(2)των "συμπερασμάτων" υποδηλώνει γνώση γιατα πε ριστατικάτουγάμουκαιεπισημαίνει εκείναταοποίαεπέφεραντον 40 κλονισμό. Στηναπουσίαευρημάτωνγιαταπρωτογενήγεγονότα,εί150 5 1 Α.Α.Δ. Κυπριανού ν. Κυπριανού Πικής, Δ. ναι αδύνατο να προσδιοριστούν με βεβαιότητα τα γεγονότα ποι επέφεραντονκλονισμόώστενακριθούν οι λόγοιτουκλονισμούΟί σχέσημετοπρόσωπο ενόςεκάστουτωνσυζυγών καιιδιαίτερα τοτ συζύγου,τουκαθ' ουη αίτηση. 5 Η κατάληξηστην οποίααγόμεθα,είναι ότι παρόλο που τα"συ μπεράσματα"τουΔικαστηρίου δενπεριορίζονταισεδευτερογενή ευ ρήματα,ηαπουσίασταθερής βάσης ως προς ταπρωτογενή γεγονό τα,καθιστάαδύνατη τηνεπίλυση τωνεπίδικωνθεμάτων. Η αβεβαι ότηταγια ταπρωτογενήγεγονότα πουδημιουργείται απότοχαρα10 κτηρισμό της μαρτυρίας των διαδίκων ως περιέχουσας υπερβολές. αντιφάσεις καιανακρίβειες,δεναίρεται μετα"συμπεράσματα"τον Δικαστηρίου και,επομένως,ελλείπειτοστέρεοβάθρογιαταπρωτο γενή γεγονότα ώστε νακαθίσταταιδυνατήη επίλυση τηςδιαφοράς. Υπό το φως των ανωτέρω,καταλήγουμε ότι ηέφεσηπρέπει νσ 15 επιτραπεί και ηπρωτόδικη απόφασηναπαραμεριστεί. Ηεπανεκδίκαση της υπόθεσης καθίσταται αναπόφευκτη και διατάσσεται προςεπίλυση των επίδικων θεμάτων. Δεν εκδίδεταιδιαταγήγια τα έξοδα. Διαταγή ως ανωτέρω. 20 Η έφεσηεπιτρέπεται χωρίςέξοδα. Διατάσσεται επανεκδίκαση. ^- " . ι : ΐ . 151