(1994)10Δεκεμβρίου, 1994 ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΟ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ [ΠΙΚΗΣ,ΚΟΥΡΡΗΣ,ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ, Δ/στές] ΑΝΔΡΟΥΛΛΑ ΚΟΥΦΑΛΛΙΔΟΥ, Εφεσείονσο, ν. ΝΙΚΟΥ ΚΟΥΦΑΛΛΙΔΗ, Εφεσίβλητου. (ΕφεσηΑρ. 37) Διαζύγιο— Συμπεριφορά κλονιστικήτηςέγγαμηςσχέσης— Ηαντίδραση συζύγου στην κλονιστική συμπεριφορά τον άλλον μέρους, έστωκαι υπερβολική, δε συνιστά αφ'εαντής κλονιστικό γεγονός, εκτός αν η νπερβολήπροσλαμβάνει μορφή και έκτασηπον τηδιαχωρίζει από το γεγονόςπου τηνπροκάλεσε, οπότεμπορεί νααποτελέσεισυμπεριφορά κλονιστική τουγάμου— Στηνπροκειμένηπερίπτωση,ηαντίδρασητης συζύγου σεκαυγάδεςπον προκαλούσεο σύζυγος, δενμπορούσεναθε ωρηθείαφ'εαντής σαν κλονιστική συμπεριφοράκαιδενμπορούσεκα τά συνέπεια να αποδοθεί οκλονισμός τηςέγγαμηςσχέσηςστοπρόσω πο τηςσυζύγον. Το Οικογενειακό Δικαστήριο Λευκωσίας διαπίστωσε ότι ο γάμος τωνδιαδίκων είχε υποστεί ισχυρόκλονισμό γιαλόγους πουαφορού σανκαιτουςδύοσυζύγουςκαισαναποτέλεσμαεξέδωσετο αιτούμενο απότονεφεσίβλητο διαζύγιο. Τοπρωτόδικο Δικαστήριοείχεβρειότι οκύριοςαίτιοςγιατονκλονισμότηςέγγαμηςσχέσηςήτανοεφεσίβλη τος,οοποίοςδενείχε συμπορευθεί μετηνσύζυγοτουεφεσείουσαστο δύσκολο δρόμοτηςφροντίδαςενός παιδιού με ειδικές ανάγκες, δημι ουργούσεκαυγάδεςκαιύβριζετηνεφεσείουσακαιο ίδιοςείχεεπιλέξει νααπομακρυνθείαπότηνεφεσείουσα, καιτελικάναεγκαταλείψειτον συζυγικόοίκο. Όμωςέκρινεότικαιηεφεσείουσαείχεσυντελέσει στον κλονισμό τουγάμουδιότιϊ)στουςκαυγάδεςπουεδημιουργούντοείχε ενεργόρόλοκαιηίδιακαιδημιουργούσεσκηνέςκαιανταπέδιδεύβρεις, και ii) διαφαινότανότι ηεφεσείουσαενδιαφερόταννα επανασυνδεθεί με τον εφεσίβλητο όχι επειδήτον αγαπούσεαλλά λόγω τουπαιδιού 782 1 Α.Α.Δ. Κουφαλλίδουν.Κουφαλλί&η τουςπουπαρουσίαζεπροβλήματα. Κατ' έφεση, ηεφεσείουσα προσέβαλε ταδύο πιο πάνω ευρήματα τουπρωτόδικουΔικαστηρίου ότι δεν συνιστούσαν αυτοτελείς λόγους γιατονκλονισμότηςέγγαμης σχέσης. 5 10 15 20 25 Αποφασίσθηκεότι: (α) Ηαντίδρασησυζύγου προς την κλονιστική συμπεριφορά του άλλου,παρόλοπουπρέπεινααποφεύγεται, δεν συνιστάαφ'εαυτήςκλοναστικόγεγονός,έστωκαιανείναιυπερβολική,εκτός αν ηυπερβολήπροσλαμβάνει μορφήκαι έκταση που τηνδιαχωρίζει απότο γεγονός που την προκάλεσε, οπότε μπορείνα αποτελέσει συμπεριφοράκλονιστικήτουγάμου. Στηνπροκει μένηπερίπτωση,ησυμπεριφοράτηςεφεσείουσας καιη εμπλο κήτης σε φιλονικίες μετον εφεσίβλητο συνιστούσε εκδήλωση τωναντιδράσεωντηςστηνκλονιστική γιατογάμο συμπεριφοράτουεφεσίβλητου,καιδενμπορούσεναθεωρηθεί αφ'εαυτής σανκλονιστική συμπεριφορά,έστωκαιανμπορούσε ναθεω ρηθείυπερβολική. (β) ΤοεύρηματουπρωτόδικουΔικαστηρίουότι ηεφεσείουσα επι θυμούσε επανασυμβίωση όχι διότι αγαπούσε τον σύζυγο της αλλάλόγωτουπαιδιούτουςπουείχεειδικές ανάγκεςδενπρο έκυπτεαπότηνμαρτυρία. Ενπάσηπεριπτώσει,δενμπορείνα θεωρηθεί ότιηεπιθυμίασυζύγουγιατηνσυνέχισητηςσυμβίω σηςγιατοσυμφέροντωνπαιδιώνκαιόχιγιατίαγαπάτοάλλο μέρος,ανεξάρτητααπότην συμπεριφοράτου άλλου προςτην οικογένεια πουσυνιστά κλονιστική συμπεριφορά τηςέγγαμης σχέσης,συνιστάγεγονός κλονιστικό τηςέγγαμης σχέσης. Ηέφεσηεπιτράπηκεμεέξοδα. Υπόθεσηποναναφέρθηκε: Ζαχαρίονν.Ζαχαρίον
(1993)1 Α.ΑΛ. 159. 30 'Εφεση. 35 Έφεσηαπότην καθ' ής ηαίτησηκατάτης απόφασηςτου Οικο γενειακού Δικαστηρίου Λευκωσίας (Η. Νικολάου, Π.Δ., Σεργίδης και Τουμαζή(κα)Δ.Δ.) που δόθηκε στις 4 Ιουλίου, 1994 (Αρ. Αίτη σης 121/91)μετην οποίαεξεδόθηδαζύγιοδιότι διαπιστώθηκεότι ο γάμος της εφεσείθυσας και του εφεσίβλητου υπέστη ισχυρό κλονι- 783 Κουφαλλίδον ν.Κουψαλλίδη
(1994)σμόγιαλόγους πουαφορούνκαιτουςδύοσυζύγους. Ε.Βραχίμη(κα),γιατηνΕφεσείουσα. Οεφεσίβλητος παρουσιάζεταιπροσωπικά. Cur. adv. vult. ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ: ΤηναπόφασητουΔικαστηρίου θαδώσει οΔικαστής Γ.Μ. Πικής. 5 ΠΙΚΗΣ,Δ.: ΤοΟικογενειακόΔικαστήριοδιαπίστωσεότιογά μος της εφεσείουσας (συζύγου)καιτουεφεσίβλητου (τουσυζύγου) υπέστηισχυρόκλονισμόγιαλόγουςπουαφορούνκαιτουςδυοσυ ζύγους. Παράτο εύρημαότιο σύζυγος μετηδικήτουστάσηπρο- 10 κάλεσετονκλονισμότουγάμου,τοΟικογενειακόΔικαστήριο κατέ ληξεότι καιησύζυγος (εφεσείουσα)"...συνετέλεσεστονκλονισμό τουγάμου...." Η συμβολήτηςστονκλονισμόεστιάζεταισεδυολό γους που προσδιορίζονταιστο ακόλουθοαπόσπασμα της απόφα σηςτουΔικαστηρίου : (α)"... Γίνεται πιστευτή ηθέσητου αιτητήότι στουςκαυγάδες πουδημιουργούντο,ενεργό ρόλοείχεκαιηκαθ' ηςη αίτηση ηοποίαδημιουργούσεσκηνέςκαιανταπέδιδεύβρεις...." Και, (β)"...Πρόσθεταδιαφαίνεταιότιηκαθ'ηςηαίτησηδενενδιαφέ- 20 ρεται'να επανασυμβιώσει μετον σύζυγο της επειδήτοναγα πάαλλάλόγωτουπαιδιούτουςπουπαρουσιάζειπροβλήμα τα....". Ολόγος(β)αποτελείουσιαστικάαναπαραγωγήμέρουςτηςμαρ τυρίας της εφεσείουσας. Αφήνεται νανοηθεί μετο λόγο (β)όπ η 25 επιθυμίατηςσυζύγουγιατησυνέχισητηςσυμβίωσης γιατοσυμφέ ροντων παιδιώνκαιόχι γιατίαγαπάτοσύζυγοτης, συνιστάγεγο νόςκλονιστικότουγάμου,ανεξάρτητααπότησυμπεριφοράτουσυ ζύγουπουστηνπροκείμενηπερίπτωσηήτανκαταλυτικήγιατησυμ βίωση τουζεύγουςκαιτησυγκρότηση της οικογενείας. Αυτόαπο- 30 τελείσφάλμα. Ακόμα σημαντικότερο,τομέροςτης μαρτυρίαςτης εφεσείουσαςπουαναπαράγεταιμετο(β)δεναντανακλάτηνακριβή θέση τηςσυζύγουγιατησυνέχισητηςσυμβίωσης μετοσύζυγοτης. Το σχετικό απόσπασμα της μαρτυρίαςτης συμπληρώνεται μετην απάντησητηςστην ερώτησηπουακολουθεί "Ε. Δηλαδήείναιμόνο 35 784 15 1 Α.Α.Δ. 5 Κουςραλλίδου ν. Κουφαλλίδη Πιχής, Δ. γιατο μωρό;Α. Όχι.". Στοτελικόστάδιοτης μαρτυρίαςτης κατά την αντεξέταση, η εφεσείουσα επαναβεβαίωσε ότι θέλει το σύζυγο της"...ναεπιστρέψει στο σπίτι όπωςείμαστε πρώτα....". Καταφα νώς,ο ένας απότους δυολόγους, ο (β),για τον οποίο αποδίδεται ευθύνη στησύζυγο για τονκλονισμότουγάμου,δεν ευρίσκειέρει σμαστημαρτυρίακαικρίνεταιεπισφαλής. Σύμφωνα με ταευρήματατου Δικαστηρίου, ο σύζυγος εγκατέ λειψετησυζυγικήεστίαπολύπριναποταθείγιατηδιάλυσητουγά μου. Τησυμπεριφοράτουεξάλλουπροςτομικρότεροπαιδίτηςοι10 κογενείας,άτομο μεειδικές ανάγκες,χαρακτήριζεη αδιαφορία, γε γονός πουαποτελούσε εστίαπροστριβών μετησύζυγοτου. Συνάγεται απότα ευρήματα του Δικαστηρίου όπ ο γάμοςκα τέρρευσελόγωτηςαπομάκρυνσηςτουσυζύγου απότησύζυγο του καιαπότηνοικογένεια,η οποίαμετηνπάροδοτουχρόνου προσέ15 λαβετημορφήεγκατάλειψηςτουσυζυγικούοίκου. 20 25 30 35 40 Μετάαπότην αξιολόγηση της μαρτυρίαςτων δυο συζύγων, το Δικαστήριοκατέληξε: "Από τοσύνολοτηςμαρτυρίαςκρίνομεν ότι οαιτητήςμετηδικήτουστάσηωςπροςτηναντιμετώπιση τωνδια φόρωνπροβλημάτωνπουαναφύοντοπροκάλεσετονκλονισμότου γάμου. Δενσυμπορεύθηκε μετησύζυγοτουστοδύσκολοδρόμοτης φροντίδαςενόςπαιδιούμεειδικέςανάγκες,δημιουργούσεκαυγάδες καιύβριζετηνκαθ'ήςηαίτηση. Ο ίδιος επέλεξενα απομακρυνθεί απότηνκαθ'ηςηαίτηση,χωρίς καμμιάεπαφήκαιτελικά ναεγκα ταλείψει τοσπίτι. Δεχόμαστε τηθέσητηςκαθ'ηςηαίτησηόσοαφοράτασημεία αυτά.". Οι οικογενειακές έριδεςγιατις οποίες απο δόθηκεευθύνηκαιστησύζυγοκάτωαπότο (α),δεν μπορείνα διαχωρισθούν καιν' απομονωθούναπότηγενεσιουργό τουςαιτίακαι τους συγκεκριμένους λόγους που τις προκαλούσαν. Προκύπτει από ταευρήματατουΔικαστηρίου ότι η αιτίαγιατις συγκρούσεις αυτέςήτανηηθελημένη αποστασιοποίηση τουσυζύγου απότησύ ζυγοκαιτηνοικογένεια τουκαιηαδιαφορίατουγια τηντύχητου νεαρότερου παιδιούτης οικογενείας, η ικανοποίηση των ειδικών αναγκώντου οποίου ανησυχούσε πολύ τη μητέρα. Το εύρηματου Δικαστηρίου ότι ο εφεσίβλητος "... δημιουργούσε καυγάδες και ύβριζετηνκαθ'ηςηαίτηση..." δεναφήνειαμφιβολίαωςπροςτηγε νεσιουργό αιτίατων"καυγάδων",τααίτιατουςκαιτοπλαίσιομέ σα στο οποίο πρέπει να κριθούν οι αντιδράσεις της συζύγου. Η υπερβολήτουμέτρουστις αντιδράσειςσυζύγουπροςτηνκλονιστι κήσυμπεριφορά τουάλλου μέρους τουγάμου,παρόλοπουπρέπει ν' αποφεύγεται,δεσυνιστάαφεαυτούκλονιστικό γεγονός,εκτόςαν η υπερβολήπροσλαμβάνει μορφήκι έκτασηπουτηδιαχωρίζειαπό 785 Πικής, Δ. Κουφαλλίδου ν. Κουφαλλίδη
(1994)το γεγονός που τον προκάλεσε· οπόταν μπορεί ν' αποτελέσει συ μπεριφορά κλονιστική τουγάμου. Στηνπροκείμενη περίπτωση,η συμπεριφορά της εφεσείουσας καιηεμπλοκή τηςσε φιλονικίες με το σύζυγο της, συνιστούσε εκδήλωση των αντιδράσεων της στην κλονιστική για το γάμο συμπεριφορά του συζύγου. Ηυπερβολή στις αντιδράσειςτης,όπωςφαίνεταιαπότη μαρτυρία της,δενήταν άσχετη και με το άγχος που τηδιακατείχεγια το παιδί που τόσο χρειαζόταντηφροντίδακαιτωνδυογονιών. 5 Τοσυμπέρασμαστοοποίοαγόμεθα,είναιότιδενκατεδείχθη λό γος,πουαφορά την εφεσείουσα, κλονιστικός τουγάμου. Οκλονι- 10 σμόςπροέκυψε από λόγους πουαφορούναποκλειστικά τον εφεσί βλητο. Ενόψει αυτούτουσυμπεράσματος,δενείναιαπαραίτητονα εξετάσουμε κατάπόσο ηετυμηγορία τουΔικαστηρίου είναιτρωτή, όπως έγινε εισήγηση, και λόγωτης απουσίαςσυγκεκριμένου ευρή ματος,ότι ως αποτέλεσματου ισχυρού κλονισμού ησυμβίωση με- 15 ταξύτων συζύγων κατέστηαφόρητηγια τον εφεσίβλητο, πουαπο τελείτην τρίτηπροϋπόθεσηγιατην έκδοσηδιαζυγίου[βλ. Ζαχαρί ον ν.Ζαχαρίον
(1993)1 Α.ΑΛ. 159]. Είναι άξιο λόγου τογεγονός ότι πριν τηνυποβολή τηςαίτησης για διαζύγιο,ο εφεσίβλητος έδωσεαμοιβαίαυπόσχεση γάμουπρος 20 τρίτο πρόσωπο, γεγονός που κοινοποιήθηκε με δημοσίευση στον ημερήσιοτύπο. Εκείνο το οποίο μας έχει συνταράξει, είναι ηπληροφορία(την έδωσεοεφεσίβλητος) ότι μετάτηνκαταχώρισητηςέφεσηςκαιπριν τηνακρόασηιης,οεφεσίβλητος συνήψενέογάμο(πολιτικό). Αυτό 25 δεφαίνεταιν' αποκλείεταιαπότονόμοεφόσον ηαπόφασητουΟι κογενειακού Δικαστηρίου καθίσταται τελεσίδικη μετά την έκδοση της, ανεξάρτητααπότοδικαίωμαπουκατοχυρώνειονόμοςγιατην άσκησηέφεσης ήακόμακαιτηνάσκησητης. Εξάλλου,οιεξουσίες τουΔευτεροβάθμιουΟικογενειακούΔικαστηρίουδεμεταβάλλονται 30 ανάλογαμεοποιοδήποτεσυμβάνπουσημειώνεται μετάτηναπόφα ση. Τογεγονός ότιοεφεσίβλητος έχεισυνάψειδεύτερογάμο,δενπε ριορίζει τηνεξουσία μαςν' ανατρέψουμε τηνπρωτόδικη απόφαση, όπωςκαιθαπράξουμεστηνπροκείμενηπερίπτωση. Ταεπίδικαθέ ματα που πρέπει να επιλυθούν στο πλαίσιο της δικαιοδοσίαςτου 35 ΔευτεροβάθμιουΟικογενειακούΔικαστηρίου,είναιεκείναταοποία τίθενται μετηνέφεση. Αξίζεινασημειώσουμεταακόλουθαγεγονότα: Η απόφαση του Οικογενειακού Δικαστηρίου εκδόθηκε στις 786 1 ΑΛΛ. 5 Κουφαλλίδου ν. Κουφαλλίδη Πιχής, Δ, 4.7.
- Η έφεσηυποβλήθηκεστις 16.8.94καιεπιδόθηκεστοδικηγό ρο που εκπροσώπησε τον εφεσίβλητο στο πρωτόδικο Δικαστήριο στις26.8.
- Οεφεσίβλητος συνήψεπολιτικόγάμοστις 15.9.
- Η έφεση ορίστηκε γι ακρόασηστις 12.11.
- Τηνημέραεκείνη διατάχθηκεηεπίδοσητηςέφεσης στον ίδιοτον εφεσίβλητο καιη ακρόα σηαναβλήθηκεστις 3.12.94,ημερομηνίακατάτηνοποίαακούστηκε η έφεση. Τοκενόστονόμοπουέχουμε επισημάνει,πρέπειν' αντιμετωπι σθείνομοθετικά,ώστεηαπόφασηγιατηδιάλυσηγάμουνα μη κα10 θίσταταιεκτελεστήεκτόςμετάτηνπαρέλευσηικανούχρόνουπουνα υπερβαίνει σε διάρκειατηχρονικήπροθεσμία για τηνάσκησηέφε σης κι εφόσον ασκηθεί έφεση,ο χρόνος ναπαρατείνεταιμέχρι την τελικήτηςεκδίκαση. Ηέφεσηεπιτρέπεται μεέξοδα. 15 Η πρωτόδικηαπόφαση ακυρώνεται. Ηαίτησηγιατηδιάλυσητουγάμουαπορρίπτεται μεέξοδα. Η έφεσηεπιτρέπεταιμεέξοδα. 787