clr/1994/1994_3_307.pdf

(2)(a)(U) του Κεφ. 226. Συνταγματικό Δίκαιο — Σύνταγμα άρθρο 23

(5)— Υποχρέωση Απαλλοτριούσας Αρχής να προσφέρει ακίνητη ιδιοκτησία προς τον ιδιοκτήτη της σε περίπτωση που δεν καταστεί εφικτός ο σκοπός της απαλλοτρίωσης μέσα σεπερίοδο τριών χρόνων από την απαλ• λοτρίωση. Συνταγματικό Δίκαιο — Σύνταγμα, Άρθρο 188

(1)— Νόμοι που ίσχυαν κατά τηνέναρξη ισχύος του Συντάγματος θα ερμηνεύονται και θα εφαρμόζονται προσαρμοζόμενοι προς το Σύνταγμα — Προσαρμογή τον άρθρον 13του Κεφ. 226προς τοάρθρο 23

(5)τον Συντάγματος — Αποτέλεσμα η υιοθέτηση της συνταγματικής διά­ ταξης. 2 0 Συνταγματικό Δίκαιο — Δικαιώματα που υπήρχαν πριν την εγκαθί­ δρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας — Ποια από αυτά επηρεάζο­ νται από τις πρόνοιες τον Συντάγματος. 25 Η ακίνητη ιδιοκτησίατων αιτητών που απαλλοτριώθηκε το 1954 και 1956 σύμφωνα μετις πρόνοιες τουΚεφ.226γιασκοπούς επέκτασης καιβελτίωσηςτου λιμανιού τηςΛεμεσού,ουδέποτεχρη­ σιμοποιήθηκεγιατονπιοπάνω σκοπό. Οιαιτητές ζήτησαν επανει­ λημμένα επιστροφήτηςακίνητης ιδιοκτησίας τους. Ηδιοίκηση ου- 307 Δημοκρατίαν.ΚωνσταντήΗΛ.

(1994)δέποτεαπάντησεσταδιαβήματατωναιτητών. Η δικηγόρος της Δημοκρατίας ισχυρίστηκε τόσο πρωτόδικα όσοκαιστην έφεσηότιοιαιτητέςδενεδικαιούντοναπάρουνπίσω την περιουσία τους,λόγω του ότι ηεγκατάλειψητου σκοπού της απαλλοτρίωσης έγινεμετάαπόπάροδοδέκαχρόνωναπότηνημε- 5 ρομηνίατηςαπαλλοτρίωσης και μεβάσητοάρθρο 13(2Κα)(ϋ)του Κεφ.226,ηΔιοίκηση δενείχενομικήυποχρέωσηνατηνπροσφέρει σ' αυτούςγιαπώληση πρινπροχωρήσει στην πώληση της μεβάση τοάρθρο 13

(1)τουΚεφ.226. Οι δικηγόροι των αιτητών αφούαναφέρθηκαν στην αρχήτης 10 ερμηνείαςκαιεφαρμογήςτωνΝόμωνμεσκοπόπροσαρμογήςτους μεto Σύνταγμασύμφωναμετοάρθρο 188τουΣυντάγματος, ισχυ­ ρίσθηκανότι μεβάση το άρθρο 23

(5)του Συντάγματος ηΑπαλλοτρισυσα Αρχήμετάτην προθεσμία τριών χρόνων υποχρεούταινα πρόσφεραστους ιδιοκτήτεςτηνακίνητη περιουσίατους,εφόσονο 15 σκοπόςγιατονοποίοαπαλλοτριώθηκεδενκατέστη εφικτός. ΤοπρωτόδικοΔικαστήριοαποφάνθηκεότιηδιοίκησηθαέπρε­ πε να συμμορφωθεί με τις πρόνοιες του άρθρου 13του Κεφ. 226 καιναπροσφέρειστους αιτητέςτηνακίνητηιδιοκτησίατους, Η Δημοκρατία καταχώρησε έφεση και οι καθ' ων η αίτηση 20 αντέφεση. Η Ολομέλεια του Ανωτάτου Δικαστηρίου κατά πλειοψηφία απέρριψε την έφεση και αποδέχθηκε την αντέφεση για τους πιο κάτωλόγους: Α) Υπό Αρτεμίδη Δ., συμφωνούντων καιτων Χ'Τσαγγάρη Δ., 25 Χρυσοστομή Δ.,καιΑρτεμηΔ.:

1. Ηαπόφασητου πρωτόδικου Δικαστηρίου, ότι η διοίκηση έπρεπε νασυμμορφωθεί μετις πρόνοιες του άρθρου 13τουΚεφ. 226 καιναπροσφέρει στους αιτητέςτηνακίνητηιδιοκτησίατους, βασίζεται σε εσφαλμένη ερμηνεία του πιο πάνωάρθρουτου Κεφ. 30
3. Ηυπόθεση Χ'Άοίζου πουυιοθετήθηκε απότον πρωτόδικο Δικαστή διαφοροποιείται απότηνπαρούσα υπόθεση.Στηνυπόθε­ ση Χ"Λοίζου έγινεαποδεκτήηεισήγησητης διοίκησης ότι οσκο­ πόςτηςαπαλλοτρίωσηςδενείχεκαταστείανέφικτοςκαιεπομένως 35 δενείχευποχρέωσηκάτωαπότοάρθρο 23

(5)τουΣυντάγματοςνα προσφέρει στους ιδιοκτήτες την απαλλοτριωθείσα περιουσία. ΣτηνπαρούσαυπόθεσηαποφασίστηκεαπότηνΚυβέρνησητηςΚυ­ πριακής Δημοκρατίαςηκατασκευήνέου λιμανιού σε άλληπεριο­ χή.Ουδέποτεπροβλήθηκεη θέσηότι οσκοπόςτηςαπαλλοτρίωσης 40 συνέχιζε να είναι εφικτός με αποτέλεσμα την απόρριψητης προ­ σφοράςτωνεπιδίκωνπεριουσιών στουςιδιοκτήτες.

1. Δεν έχει καμμιάσημασία αν η απαλλοτρίωση έγινε πριν ή 308 3 ΧΛΛ. Δημοκρατίαν.Κωνσταντήχ,α. μετάτην ισχύτου Συντάγματος.Ηνομικήυποχρέωσηπροσφοράς στον ιδιοκτήτητηςακίνητηςπεριουσίαςτου,ότανδενκατέστηεφι­ κτός ο σκοπός της απαλλοτρίωσης, δημιουργήθηκε καιυφίσταται μετηνεφαρμογήτου Συντάγματος. 5 10 15 20 25 30 4.Η συνταγματικήδιάταξηδενδίδειαπλώςδικαίωμαστονπο­ λίτη να αξιώσει επιστροφή της ακίνητης ιδιοκτησίας του, αλλά επιβάλλει υποχρέωση στην απαλλοτριούσα αρχήνατου τηνπρο­ σφέρει.Γι' αυτό ηαναγκαία προσαρμογήτουάρθρου 13τουΚεφ. 226 μετη συνταγματική διάταξηαπολήγει στην υιοθέτηση τηςσυνταγματικής διάταξης που καθιστά υποχρεωτική την προσφορά απότηναπαλλοτριούσααρχήτηςακίνητης ιδιοκτησίας στοδικαι­ ούχο και καθορίζει το χρονικό διάστημα, για την επίτευξη του σκοπούγιατονοποίοέγινεηαπαλλοτρίωση,συντομότερο.
2. Στηνυπόθεση Χ"Λοϊζουανωτέρωαποφασίστηκεότι ταδικαιώματατωνμερώναναφορικάμετηνπεριουσίααποκρυσταλλώ­ θηκαν πριν από την Ανεξαρτησία και ως τέτοια παρέμειναν εξ ολοκλήρουανεπηρέαστααπότο Σύνταγμα. Μόνοσταθεράδικαιώ­ ματα στην πορεία της δημιουργίας τους δυνατό να επηρεάζονται απότιςσυνταγματικές πρόνοιες.
3. Η υποχρέωση της Απαλλοτριούσας Αρχής για προσφορά τηςακίνητηςιδιοκτησίας τωναιτητών,έστωκαιανίσχυεη δεκαε­ τία πουπροβλέπεται στο άρθρο 13του Κεφ.226 συνεχιζόταν και μετάτηνέναρξητηςεφαρμογήςτου Συντάγματος.
4. ΗΚυβέρνηση,ανισχύειτο άρθρο 13τουΚεφ.226, το μόνο πουμπορείναπράξειμετιςεπίδικεςακίνητεςιδιοκτησίες είναινα τις πωλήσεισε δημόσιο πλειστηριασμό με αποτέλεσμα οι ιδιοκτή­ τεςναδουντηνπώλησητωνπεριουσιών τουςστονψηλότερο προσφοροδότη, ενώ το Σύνταγμααπαγορεύει τέτοια διαδικασίααπό το
5. Β.ΥπόΛοΐζου,Π.:
6. Η υπόθεσηαυτή δενδιακρίνεται απότην Χ'Άοϊζου ανωτέ­ ρωόσον αφοράτη νομική πτυχή.Εφόσον ηαπαλλοτρίωση έλαβε χώρα το 1954 και το 1956, ταδικαιώματα των διαδίκων αποκρυ­ σταλλώθηκαν τηνημέρατηςαπαλλοτρίωσης. 35 40
7. Εφόσον ο σκοπός της απαλλοτρίωσης εγκαταλείφθηκε το 1967,δηλαδήπάνωαπόδέκαχρόνια απότηνημερομηνίααπαλλο­ τρίωσης,δεντυγχάνουνεφαρμογήςοι πρόνοιες τουάρθρου 13του Κεφ.
8. Οι εφεσείοντεςνόμιμαδεν είχανπροσφέρει γιαπώληση ταεπίδικακτήματαστουςαιτητές-εφεσίβλητους. Η έφεση τηςΔημοκρατίαςαπορρίπτεται κατά πλειοψηφία. Ηαντέφεσηγίνεταιαποδεκτήμε έξοδαυπέρ τωναιτιών. 309 Δημοκρατία ν.ΚωνσταντήΧΛ.

(1994)Υποθέσειςπουαναφέρθηκαν: Χ'ΆοΚ,ου ν Συμβονλίον ΑναπτύξεωςΑγίου άομεχίον

(1987)3 Α.Α.Δ. 646Κτενάς νΔημοκρατίας

(1966)3Α.Α.Δ. 820· 5 Pikisv. TheRepublic

(1968)3C.LJi.

1. Έφεση. Έφεση εναντίον της απόφασης Δικαστήτου Ανώτατου Δικαστηρίου Κύπρου (Δημητριάδης,Δ.) που δόθηκε στις 24 Δεκεμβρίου, 1990 (Προσφυγές Αρ. 220/79- 223/89και 79/83-80/83) με την οποίαη απόφασητης Δημοκρατίας 10 να μην επιστρέψει στους αιτητές την ακίνητη ιδιοκτησία τουςπουαπαλλοτριώθηκεαπότηναποικιοκρατικήκυβέρ­ νηση της Κύπρου αλλά δεν χρησιμοποιήθηκε για τους σκοπούςπουαπαλλοτριώθηκε, ακυρώθηκε. Μ. Τσιόππα (χα),Δικηγόρος της Δημοκρατίας Α\ για 15 τους εφεσείοντες. Μ Κνριακίδης και Ι Αβρααμίδης, για τους εφεσίβλη­ τους. Cur. adv. vult. Α. ΛΟΙΖΟΥ,Π:Την απόφασητηςπλειοψηφίας με την 20 οποία συμφωνούν οι δικαστές ΧΤσαγγάρης, ΧρυσοστομήςκαιΑρτεμης,θαδώσει οδικαστήςΧρ. Αρτεμίδης. ΑΡΤΕΜΙΔΗΣ, Δ: Η ακίνητη ιδιοκτησία των αιτητών απαλλοτριώθηκε απότην αποικιοκρατικήκυβέρνηση της Κύπρου το 1954 και 1956, σύμφωνα με τις πρόνοιες των 25 άρθρων 7και 8τουπερί Απαλλοτριώσεως ΓαιώνΝόμου, Κεφ.
2. Σκοπόςτηςαπαλλοτρίωσης ήτανη επέκτασηκαι βελτίωσητου λιμανιού της Λεμεσού,γνωστού σήμερα ως το παλιό λιμάνι. Το έργο δεν πραγματοποιήθηκεκατά τη διάρκεια της Βρεττανικής διακυβέρνησης, ούτε και από 30 την ΚυπριακήΔημοκρατία.Αντίθετα το Υπουργικό Συμ­ βούλιο αποφάσισεστις20.4.1967 τοσχεδιασμό,καιέκτοτε 310 3 ΑΛΛ. Δημοκρατία ν. Κωνσταντή χ.α. Αρτεμίόης, Α. έχει κατασκευαστείτο νέο λιμάνι στα δυτικάτηςπόλης, πουδενσυνδέεταικαθόλουγεωγραφικάμετοπαλιό λιμά­ νι.Οιαιτητέςαπόχρόνιατώραζητούντηνεπιστροφή της ακίνητης ιδιοκτησίας τους,ιδιαίτερααπότο 1980,με αλε5 πάλληλες επιστολές και διαβήματα των δικηγόρωντους. Είναι αξιοσημείωτο το γεγονός, πουκαταδεικνύεταικαι στουςσχετικούςφακέλους, πωςη διοίκηση ουδέποτεαπά­ ντησε στα διαβήματααυτά. Το μοναδικό πρόσφατο ση­ μείωμα που υπάρχειστους ογκώδεις φακέλους αναφέρει 10 απλώς:"αςαποφασίσει τοΔικαστήριοπάνωστην υπόθε­ ση". Στην πρωτόδικηδιαδικασία,αλλάκαιενώπιον μας,η νομική επιχειρηματολογίαήτανταυτόσημη. Η δικηγόρος τηςΔημοκρατίας εισηγείταιπωςτο δίκαιοπουισχύεικαι 15 εφαρμόζεται στις κρινόμενες υποθέσεις είναι ο περί Απαλλοτριώσεως Γαιών Νόμος, Κεφ.226,καιειδικότερα τοάρθρο
3. Τασχετικάεδάφιατου

(1)&

(2)προνοούντα εξής: 20 25 30 35 "13

(1)Subject to subsection

(2), the Government of Her Majesty's Naval, Military or Air Force Authorities or HerMajesty's GovernmentintheUnitedKingdomor the public body concerned, as the case may be, shall, within one year from thecompletion of theworks orat the expiration of the period prescribed for the completion of the works, or from the abandonment of the undertaking in connection with which the land had been acquired,sellanddispose of anylandwhichis found tobeinexcessof theextent actually required orfo beno longer required for the purpose for which it has been acquired, unless, in the meantime,such land is required for another undertaking of public utility in respect of which a notification has been published in the Gazette undertheprovisions of this Law,inwhich case suchland may be retained for the purposes of such other undertaking.

(2)(a) Before any sale as in subsection

(1)the land shall,unless311 Αρτεμίδης,Δ. Δημοκρατία ν.ΚωνσταντήΜΛ.

(1994)(

1. i)it has,inthemeantime,been built upon orused for buildingpurposes; or (
2. ii)the abandonment, as in the said subsection provided, takes place more than ten yean after the date of theacquisition, 5 be offered for sale,as inparagraph (b)of this subsection provided, to the person from whom the land has been acquired who shallsignify his desireto purchase theland within six weeksfrom thedate when theoffer was made, otherwise, heshallbedeemedtohaverefused theoffer; 10 13.

(1)Μεεπιφύλαξη τωνδιατάξεωντουεδαφίου

(2), οι Ναυτικές, Στρατιωτικές ή Αεροπορικές Αρχές της Κυβέρνησης της Αυτής Μεγαλειότητος ή η Κυβέρνηση της Αυτής Μεγαλειότητος στο Ηνωμένο Βασίλειο ή ο υπεύθυνος οργανισμός δημοσίου δικαίου,ανάλογα με 1 5 την περίπτωση,θα,μέσα σε έναχρόνο απότησυμπλή­ ρωσητων έργωνή στο τέλος τηςπεριόδουπου καθορί­ ζεταιγιατησυμπλήρωσητων έργων,ή απότηνεγκατά­ λειψη του σκοπού αναφορικά με τον οποίο απαλ­ λοτριώθηκε ηγη,πωλήσει καιδιαθέσει οποιαδήποτε γη 20 αποδειχθεί πως περισσεύει της έκτασης που πραγματι­ κάχρειάζεταιήπουδενχρειάζεταιπλέον γιατοσκοπό που έχει απαλλοτριωθεί, εκτός αν στο μεταξύ, η γη αυτήχρειάζεταιγιαάλλοσκοπόδημοσίαςωφελείαςγια τον οποίο έχει δημοσιευθεί γνωστοποίηση στην Επίση- 2 $ μη Εφημερίδασύμφωνα μετις διατάξειςτου παρόντος Νόμου, οπόταν και η γηαυτήδύναταινα κρατηθεί γι' αυτούςτουςάλλουςσκοπούς. 2.(α)Πριναπόοποιαδήποτεπώληση όπωςπροβλέ­ πεταιστοεδάφιο

(1)ηγη θα, εκτός30 (

1. i)ανέχουν εγερθεί οικοδομές σ' αυτήήέχειχρη­ σιμοποιηθεί γιαοικοδομικούςσκοπούς, ή, (
2. ii)ηεγκατάλειψη, όπωςπροβλέπεταιστοανωτέ­ ρω εδάφιο,γίνεται μετά την πάροδο δέκα ετών 312 3ΑΛΛ. Δημοκρατία ν. Κωνσταντή κ.α. Αρτεμίδης,Δ. απότηνημερομηνίατηςαπαλλοτρίωσης, 5 προσφερθεί για πώληση, όπως διαλαμβάνεται στην παράγραφο(β) του παρόντος εδαφίου, στο πρόσωπο από το οποίο απαλλοτριώθηκε πουθα εκδηλώσειτηνεπιθυμίατουνατηναγοράσειμέσα σε έξι εβδομάδεςαπότηνημερομηνία πουέγινεσ' αυτόνη προσφορά,άλλως πως,θα θεωρείται πως απέρριψετηνπροσφορά." Ηδικηγόρος τηςΔημοκρατίαςυποστήριξε στην επιχει10 ρηματολογία της πως τα δικαιώματατων αιτητών "θεμε­ λιώθηκαν" ή "αποκρυσταλλώθηκαν" πριν απότην έναρξη της ισχύος του Συντάγματος,εφόσον τα διατάγματατης απαλλοτρίωσης εκδόθηκαν το 1954 και 1956.Παραπέρα, πως οι πρόνοιες του άρθρου 13του ισχύοντος Νόμουδεν 15 εφαρμόζονται, ενόψει του γεγονότος ότι πέρασαν πάνω από 10 χρόνια από την εγκατάλειψη του σκοπού της απαλλοτρίωσης,πουέγινεόταντοΥπουργικό Συμβούλιο, όπωςαναφέρεταιπιοπάνω,αποφάσισετο 1967 τηνκατα­ σκευή νέου λιμανιού σεάλλοχώρο. 20 Οι δικηγόροι των αιτητών διαφωνούν με τη νομική αυτή πρόταση. Εισηγούνται πως από την έναρξη της ισχύος του Συντάγματος,και σύμφωνα με το άρθρο 188, οι πιοπάνωπρόνοιες τουΝόμου,του Κεφ.226, πρέπεινα ερμηνεύονται προσαρμοζόμενες προς το Σύνταγμα. Συνε25 πώς,δεν μπορεί ναπαροραθούν καινα μηνεφαρμοσθούν οι διατάξεις της παραγράφου5 του άρθρου 23 του Συν­ τάγματοςπουπροβλέπουν ταεξής: 30 35 "5. Οιαδήποτε ακίνητος ιδιοκτησία, ή δικαίωμα ή συμφέρον επί τοιαύτης ιδιοκτησίας απαλλοτριωθείσα αναγκαστικώς θα χρησιμοποιηθή αποκλειστικώς προς τονδι'οναπηλλοτριώθησκοπόν. Εάνεντός τριών ετών απότηςαπαλλοτριώσεως δενκαταστήεφικτόςοτοιού­ τος σκοπός, η απαλλοτριώσασα αρχή, ευθύς μετά την εκπνοήντης ρηθείσης προθεσμίας τωντριών ετώνυποχρεουται να προσφέρη την ώιοκτησίαν επί καταβολή της τιμής κτήσεως εις το πρόσωπον παρ' ου απηλλο313 Αρτεμϋη$,Δ. Δημοκρατία ν.Κωνσταντή χ,α.

(1994)τρίωσεν αυτή. Το πρόσωπον τούτο δικαιούται εντός τριών μηνών απότης λήψεως της προσφοράς ναγνω­ στοποίηση την αποδοχήνή μη ταύτης.Εφ' όσον δεγνω­ στοποίηση ότι αποδέχεταιτηνπροσφοράν,η ιδιοκτησία επιστρέφεται ευθύς άμααποδοθή παρά του προσώπου 5 το τίμημα εντός περαιτέρω προθεσμίας τριών μηνών απότηςτοιαύτης αποδοχής." Ο πρωτόδικος συνάδελφος, μολονότι εδέχθη τις ειση­ γήσεις της δικηγόρουτηςΔημοκρατίας,φαίνεταιπως από στιγμιαία απρόσεκτη ανάγνωση οδηγήθηκε σε εσφαλμένη 10 ερμηνεία του άρθρου 13 του Κεφ.226 και αποφάνθηκε πως η διοίκηση θα έπρεπε να συμμορφωθεί με τις πρό­ νοιες του και να προσφέρει στους αιτητές την ακίνητη ιδιοκτησία τους. Γι' αυτό,και στην υπό συζήτηση έφεση της Δημοκρατίας επιζητείται η δια της επιβεβαίωσης του 15 σκεπτικού της πρωτόδικης απόφασηςανατροπή του απο­ τελέσματος της. Οι δικηγόροι των αιτητών, από τη δική τους πλευρά, και για τον ίδιο λόγο, με αντέφεση επιδιώ­ κουν την ανατροπήτουσκεπτικού της απόφασης,εφόσον, και πολύ ορθά,δέχθηκανπως σύμφωνα με αυτό οι προ- 20 σφυγές τους θα έπρεπεναείχαναπορριφθεί. Ο πρωτόδικος δικαστής,καταλήγοντας στην ετυμηγο­ ρίατου, υιοθέτησε τηνομόφωνηαπόφασητης Ολομέλειας του Ανωτάτου Δικαστηρίου στην υπόθεση Χ" Λοΐζον ν. ΣυμβουλίουΑναπτύξεωςΑγίου Δομετίου

(1987)3Α.Α.Δ. 25 646, όπου τα γεγονότα ήσανκατά πολύ όμοια με της πα­ ρούσας, εκτός όμως απόμια ουσιώδη διαφοράπου δίδει εντελώς άλλη νομική τροπήστην υπόθεση,καιπουθα συ­ ζητήσω αμέσως παρακάτω.Στηνυπόθεσηαυτή το Ανώτα­ το Δικαστήριο αποφάνθηκεπως, όπου δικαιώματαθεμε- 30 λιώνονται πριν από την έναρξη της ισχύος του Συντάγματος οι διατάξειςτου δεν εφαρμόζονται γιατί το Σύνταγμαδενέχειαναδρομικήισχύ. Έχω τη γνώμη πως η υπόθεση Χ" Αοΐζου διαφορο­ ποιείται από την κρινόμενη τόσο ως προς τα γεγονότα 35 της,αλλά και κυρίως σε ό,τι αφορά τα νομικάζητήματα, όπως αυτά ηγέρθηκαν και συζητήθηκαν στις δυο υποθέ314 3ΑΛΛ. Δημοκρατία ν.Κωνσταντή κ.α. Αοτεμίδης,Δ. σεις. Στηναπόφαση Χ" Αοΐζου,αλλάκαισε μεταγενέστε­ ρες που αφορούσαν σε αξίωση αιτητών για επιστροφή απαλλοτριωθείσης περιουσίας τους σύμφωνα με τιςπρό­ νοιες του άρθρου23

(5)τουΣυντάγματος,ηδιοίκηση πρό5 βάλλετηθέσηπως ο σκοπός της απαλλοτρίωσης δεν είχε καταστεί ανέφικτος,και επομένως δεν είχευποχρέωσηνα προσφέρει στους ιδιοκτήτεςτηναπαλλοτριωθείσαπεριου­ σία (εισήγησηπου έγινεαποδεκτήαπότο Δικαστήριο και στην υπόθεση Χ" Αοΐζου). Στην υπό συζήτηση έφεση 10 όμως, όπως είπα πιο πριν, η κυβέρνηση της Κυπριακής Δημοκρατίας,από το 1967 πουαποφάσισενα προχωρήσει στην κατασκευήνέου λιμανιού σε άλλη περιοχήαπό αυτή που βρίσκονται οι απαλλοτριωθείσες περιουσίες, καιπου έκτοτε έχει κατασκευαστεί, δεν απάντησε σταδιαβήματα 15 των αιτητών.Ουδέποτεδεπρόβαλετηθέση πωςο σκοπός της απαλλοτρίωσης συνέχιζε να είναι εφικτός και ως εκ τούτου απέρριπτε την προσφορά των επίδικων περιου­ σιών στους ιδιοκτήτες.Αντίθετα, απότοπεριεχόμενο των διοικητικών φακέλων καταδεικνύεταιπως εθεωρείτο ανέ20 φικτηηυλοποίηση του σκοπούγια τον οποίο τα κτήματα απαλλοτριώθηκαντο 1954 και 1956. Τονομικό υπόβαθροτηςαιτιολογίας στην υπόθεση Χ" Αοΐζου, που υιοθέτησε και ηδικηγόρος της Δημοκρατίας στην ενώπιον μας έφεσηείναι πως τα "δικαιώματα"των 25 αιτητών θεμελιώθηκαν σύμφωνα με το ισχύον δίκαιο,το ΝόμοΚεφ.226, πριναπό τοΣύνταγμα.Οι δικηγόροι όμως των αιτητών προτείνουν εδώ μια άλλη νομική θέση,που δεν εξετάστηκε στην υπόθεση Χ" Αοΐζου καιπου κατάτη γνώμη μου είναι απόλυτα ορθή. Εισηγούνται πως στην 30 παρούσαπροσφυγήδενσυζητείται οποιοδήποτε δικαίωμα τωναιτητώνπουαπορρέει από αυτάταίδιαταδιατάγμα­ τα απαλλοτρίωσης π.χ. η αμφισβήτηση της νομιμότητας τους, όταν μάλιστα έχουν υλοποιηθεί και ηακίνητηιδιο­ κτησία ενεγράφη στο όνομα της απαλλοτριούσας αρχής. 35 Αυτό που εγείρεται στην κρινόμενη έφεση, και το υπο­ γραμμίζω, είναι ηυποχρέωση της απαλλοτριούσαςαρχής να ενεργήσεισύμφωναμετηνπαράγραφο5 τουάρθρου23 του Συντάγματοςκαι να προσφέρει στους ιδιοκτήτες την ακίνητη περιουσία τους, εφόσον ο σκοπός για τον οποίο 315 Αρτεμίδης,Δ. Δημοκρατίαν.Κωνσταντή κ.α.

(1994)απαλλοτριώθηκε δεν κατέστη εφικτός. Επιπλέον, ηυπο­ χρέωσηαυτήυφίστατο εν πάσηπεριπτώσει καισύμφωνα μετοάρθρο 13τουΚεφ.226, γιαπερίοδο 10ετώναπότην εγκατάλειψητουσκοπούτηςαπαλλοτρίωσης,χρονικήπε­ ρίοδος που συνεχίστηκε και μετά την έναρξη ισχύος του 5 Συντάγματος, εφόσον τα σχετικά διατάγματααπαλλο­ τρίωσης εκδόθηκαντο 1954και 1956. Αυτό το τελευταίο είναι πρόσθετο επιχείρημα γιατί, κατά τηγνώμη μου,δενέχεικαμιάσημασίαανη απαλλο­ τρίωσηέγινεπρινή μετάτην ισχύτουΣυντάγματος.Η ξε- 10 χωριστή νομικάυποχρέωσητηςπροσφοράς στονιδιοκτή­ τητηςακίνητηςπεριουσίαςτου,ότανδενκατέστηεφικτός ο σκοπός για τον οποίο απαλλοτριώθηκε,δημιουργήθηκε καιυφίσταταιμετηνεφαρμογή του Συντάγματος. Αλλά, όπωςείπακαιπιοπριν,απόλυτασχετικέςείναι 15 και οι πρόνοιες τουάρθρου 188

(1)τουΣυντάγματος που έχουνως εξής:

(1)Τηρουμένων των διατάξεων του Συντάγματος και των ακολουθουσών διατάξεων του παρόντοςάρ­ θρου, πας κατά την ημερομηνίαν της ενάρξεως της 20 ισχύος του Συντάγματοςισχύων νόμοςθέλειεξακολου­ θήσεινα ισχύηκατάτηνρηθείσανημερομηνίανκαιμετ' αυτή, μέχρις ου τροποποιηθή,δια μεταβολής,προσθή­ κης ήκαταργήσεωςδι' οιουδήποτενόμου ήκοινοτικού τοιούτου ψηφιζομένου κατά το Σύνταγμα,απόδε της 25 ημερομηνίας ταύτης θα ερμηνεύηται και θα εφαρμόζηται προσαρμοζόμενος, καθ'ο μέτρον είναιαναγκαίον, προςτοΣύνταγμα." Οι ουσιώδεις διαφορές τουάρθρου 13 τουΚεφ.226και της παραγράφου5 τουάρθρου23 του Συντάγματοςείναι 30 οι εξής: Το άρθρο 13 αναφέρεται σε εγκατάλειψη abandonment τουσκοπούτηςαπαλλοτρίωσης ενώη σχετι­ κή διάταξητου Συντάγματος στο ανέφικτο του σκοπού. Στο άρθρο 13 δεν προσδιορίζεται ο χρόνος υλοποίησης του σκοπού της απαλλοτρίωσης.Αυτός επαφιόταν νακα- 35 θοριστεί από την απαλλοτριούσα αρχή στο σχετικό διά316 3ΑΛΛ Δημοκρατία ν. Κωνσταντήχ.α. Αρτεμίδης,Δ. τάγμα,ενώοι συνταγματικές πρόνοιες προσδιορίζουν την τριετία ωςτο χρόνο κατάτηδιάρκειατου οποίουπρέπει, με αντικειμενικά κριτήρια, να καταδειχθεί η εφικτότητα του σκοπού της απαλλοτρίωσης. Επίσης, και αυτό είναι 5 τοσημαντικότερο, στησυνταγματικήδιάταξηδεντίθενται οι προϋποθέσεις που θέτει το άρθρο 13 του Κεφ.226 για την προσφορά της απαλλοτριωθείσας περιουσίας στον ιδιοκτήτη, όταν ο σκοπός για τον οποίον έγινε κατέστη ανέφικτος.Η συνταγματικήδιάταξη,όπωςείναιδιατυπω10 μένη, δενδίδειαπλώςδικαίωμαστον πολίτη, πουμεαίτη­ μα του μπορεί να αξιώσει την επιστροφή της ακίνητης ιδιοκτησίας τουαλλά επιβάλλει υποχρέωση στηναπαλλο­ τριούσα αρχήνα την προσφέρει. Η αναγκαία, επομένως, στην κρίση μουπροσαρμογήτουάρθρου 13τουΝόμουμε 15 τις διατάξεις του Συντάγματος απολήγει στην υιοθέτηση της ρηματικής πρόνοιας των συνταγματικών διατάξεων, πουκαθιστούνυποχρεωτικήτηνπροσφοράαπότηναπαλ­ λοτριούσα αρχήτης ακίνητης ιδιοκτησίας στοδικαιούχο, και καθορίζουν το χρονικό διάστημα, για την επίτευξη 20 του σκοπού για τον οποίο έγινε η απαλλοτρίωση, συντο­ μότερο. Σχετικά μετην υπόθεση,καισαναντήχηση'αυτώνπου συζητώ, είναι και αυτά που είπε ο δικαστής Πικής στο τέλος της δικής του απόφασηςστην υπόθεση Χ" Αοΐζου, 25 στην οποία,επαναλαμβάνω,ταγεγονότα ήσανδιαφορετι­ κά, αλλάκαιη νομικήσκοπιάαπότηνοποίαείδε το Ανώ­ τατο Δικαστήριο εκείνη την υπόθεση παντελώς διάφορη απότηνπαρούσα. 30 35 "In view of the above the appellants had norightto the reacquisition of the property as s.38 gave none; nor were the respondents under any corresponding obligation. The rights of the parties with regard to the property crystallized before Independence; as such they remained wholly unaffected by the Constitution. Only unfledgedrightsin the process of creation were liable to be affected by constitutional provisions. Equally unreviewable under Art.146 is administrative action finalized beforetheConstitution cameinto force." 317 Αρτεμίδης, Δ. Δημοκρατία ν.Κωνσταντή ΚΛ.

(1994)(Ηυπογράμμισηδική μου). "Ενόψει των ανωτέρω οι εφεσείοντες δεν είχαν οποιοδήποτεδικαίωμαστην επαναπόκτηση τηςπεριου­ σίαςγιατί τοάρθρο38δεν έδιδετέτοιο δικαίωμα,ούτε και οι εφεσείοντες είχαν οποιαδήποτεαντίστοιχη υπο- 5 χρέωση. Τα δικαιώματατων μερών αναφορικά με την περιουσία αποκρυσταλλώθηκαν πριν απότην Ανεξαρ­ τησία και ως τέτοιαπαρέμειναν εξολοκλήρου ανεπηρέ­ αστα από το Σύνταγμα. Μόνο σταθερά δικαιώματα στην πορείατηςδημιουργίαςτουςδυνατόναεπηρεάζο- 10 νται από τις συνταγματικές πρόνοιες. Κατά τον ίδιο τρόπο δεν αναθεωρούνται αποφάσεις της διοικήσεως, κάτωαπότοΑρθρο 146,πουπραγματώθηκανπριναπό τηνέναρξη ισχύος του Συντάγματος." Ηυπόθεση Κτενάςν.Δημοκρατίας

(1966)3Α.Α.Δ. 820 15 (Ολομέλειας) υποστηρίζει επίσης, με έμμεσο ομολογουμέ­ νως τρόπο,τιςθέσειςπουυιοθετώ. Ηυποχρέωση της απαλλοτριούσας αρχήςγια προσφο­ ρά της ακίνητης ιδιοκτησίας των αιτητών, έστω και αν ίσχυε η δεκαετία που προβλέπεται στο άρθρο 13 του 20 Κεφ.226,συνεχιζόταν και μετά το

1. Εφόσον οιαπαλ­ λοτριώσεις έγιναν το 1954 και 1956, στο συνεχιζόμενο αυτό δικαίωμα παρενεβλήθησαν, και εφαρμόζονται, οι διατάξειςτου Συντάγματος. Ένα πρόσθετο επιχείρημα υπέρ της υπόθεσης των αι- 25 τητών είναι καιτογεγονός πως το Υπουργικό Συμβούλιο εγκατέλειψεμεν το 1967 τοσκοπόγιατονοποίο έγιναν οι απαλλοτριώσεις το 1954 και 1956, αλλά αδιάσειστα τεκ­ μαίρεται πως θεωρήθηκε και ανέφικτος πολύ πιο πριν απότο
2. Γι' αυτόεξάλλουκαι δεν απαντήθηκαν ποτέ 30 ταδιαβήματατων αιτητών,γιατίπροφανώςδεν μπορούσε να προβληθεί ως λόγος το εφικτόν του σκοπού για τον οποίοαπαλλοτριώθηκαν. Τελειώνοντας, θέλω ναπαρατηρήσωπωςη νομικήαυτή θέσηεναρμονίζεται,στηνκρίσημου,καιμετην ευρεία έν- 35 318 3ΑΛΛ. Δημοκρατία ν.Κωνσταντή κ.α. νοια της δικαιοσύνης. Ηκυβέρνηση,και αυτόγίνεταιπα­ ραδεκτό, δεν μπορεί να κρατήσει τις επίδικες ακίνητες ιδιοκτησίες για να τις χρησιμοποιήσει για οποιοδήποτε άλλο σκοπό.Το μόνοπουαπομένει νακάμει,ανισχύειτο 5 άρθρο 13 του Κεφ.226, είναι να τις πωλήσει σε δημόσιο πλειστηριασμό. Θαήτανγια μένα άκρωςανεπιθύμητητέ­ τοια εξέλιξη, γιατί οι ιδιοκτήτες θα δουν τις περιουσίες τους,πουαπαλλοτριώθηκαντο 1954 και 1956, ναπωλού­ νται στον ψηλότερο προσφοροδότη, ενώ το Σύνταγμα 10 απαγορεύειτέτοιαδιαδικασίααπό το
3. Η έφεσητης Δημοκρατίας απορρίπτεται. Η αντέφεση γίνεται αποδεκτή,καικατ' ακολουθίατοαίτηματωνπρο­ σφυγών,μεέξοδαυπέρτωναιτητών. Α. ΛΟΙΖΟΥ, Π.: Ταγεγονότα φαίνονταιστηναπόφαση 15 της πλειοψηφίας και δεν θεωρώ σκόπιμο νατα επαναλά­ βω. Τοεπίδικοζήτημαδιέπεταιαπό τηναπόφαση τηςΟλο­ μέλειας στην υπόθεση HadjiLoizou and another v. The Improvement Board of AgiosDhometios

(1987)3 C.L.R. 20 646, στην οποίαηΟλομέλεια του Ανωτάτου Δικαστηρίου υιοθέτησε τοπιοκάτωαπόσπασμααπότην απόφαση του πρωτόδικου δικαστή: 25 30 "Τα δικαιώματα τωνδιαδίκωνστην παρούσαυπόθε­ σηαποκρυσταλλώθηκαντηνημέρατηςδημοσίευσης της ειδοποίησης στις 22/7/54. Οι συνταγματικές διατάξεις του άρθρου 23 δεν εφαρμόζονται, πρώτο επειδή η απαλλοτρίωση έλαβε χώραν πολύ πριν την έναρξητης ισχύος του Συντάγματοςκαι δεύτερο, γιατί τα δικαιώ­ ματατωνδιαδίκωναποκρυσταλλώθηκαντην ημέρατης απαλλοτρίωσης καιδενήτανπρόθεση τωνσυνταγματι­ κών νομοθετών να δώσουν δικαιώματα σταπρόσωπα τα οποίαδενέχουν τέτοια δικαιώματακατάτηνημερο­ μηνίαέναρξηςτης ισχύος του Συντάγματος." Το πιο πάνω απόσπασμα υιοθέτησε την απόφασητης 35 Ολομέλειας στην υπόθεση Pikisv. TheRepublic

(1968)3 319 Α. Λοΐζου, Π. Δημοκρατία ν.Κωνσταντήκ.α.

(1994)C.L.R.303, στις σελ. 303, 307 & 308. Δεν συμφωνώ ότι η υπόθεσηαυτήδιακρίνεταιαπότηνHadjiLoizou (ανωτέρω) όσον αφορά τη νομική πτυχή. Εφόσον η απαλλοτρίωση έλαβε χώρα το 1954 και το 1956, ταδικαιώματατων δια­ δίκων αποκρυσταλλώθηκαν την ημέρα της απαλλοτρίω- 5 σης. Οι συνταγματικές διατάξεις και ειδικότερα το άρθρο 23

(5)του Συντάγματος δεν μπορεί να τύχει εφαρμογής. Εφόσον δε οσκοπός για τον οποίο έγινεηαπαλλοτρίωση εγκαταλείφθηκε το 1967, δηλαδή πάνω από 10χρόνια από 10 την ημερομηνία τηςαπαλλοτρίωσης, δεντυγχάνουν εφαρ­ μογής οι πρόνοιες του άρθρου 13του Κεφ.226. Ακολου­ θεί πως οι εφεσείοντες νόμιμα δεν είχαν προσφέρει για πώληση τα επίδικα κτήματα στους εφεσίβλητους και για τολόγοαυτόη έφεση πρέπειναεπιτύχει. 15 Η έφεσηαπορρίπτεται κατάπλειοψηφίαμεέξοδα. 320