(1995)11Ιουλίου,1995 [ΠΙΚΗΣ,Π.,ΚΟΥΡΡΗΣ, ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ,ΧΑΤΖΗΤΣΑΓΓΑΡΗΣ, ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΗΣ,ΝΙΚΗΤΑΣ,ΑΡΤΕΜΙΔΗΣ,ΑΡΤΕΜΗΣ, ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ,ΝΙΚΟΛΑΙΔΗΣ,Δ/στές] ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ, Κατηγορούσα Αρχή, ν. ALAN CARL FORD ΚΑΙ ΑΛΛΩΝ, (Αρ. 2) Κατηγορουμένων. (ΝομικάΕρωτήματαΑρ. 305και306). Ανθρώπινα Δικαιώματα — Δικαίωμα κατηγορουμένου να έχει συνήγο ρο της εκλογής του — Σύνταγμα Άρθρο 30.3(δ) — Παραβίαση του δικαιώματος για δίκαιη δίκη—Ποιες οι επιπτώσεις — Σεποιο στά διο της δίκης εξετάζεται ισχυρισμός κατηγορουμένου για παραβία ση του δικαιώματος τον για δίκαιη δίκη — Ισχυρισμοί των κατηγορουμένων ότι παραβιάσθηκε το απόρρητο τηςεπικοινωνίας με τους δικηγόρους τους λόγω τηςκατάσχεσης από τους δεσμοφύλακες των σημειώσεων που ετοίμασαν για καθοδήγηση τους— Κατά πόσο συ νιστούν αφ' εαυτών παραβίαση του δικαιώματος που κατοχυρώνε ται από το Αρθρο 30.3
(6)του Συντάγματος — Ανάλυση τον θέματος από την Κυπριακή καιξένη νομολογία. 5 10 ΠοινικήΔικονομία—Παραπομπή νομικώνερωτημάτωνστοΑνώτατο Δι καστήριο— Οπερί ΠοινικήςΔικονομίαςΝόμοςΚεφ. 155,Άρθρο 148.1. Οι κατηγορούμενοι 1και 3, πςιν απαντήσουν στιςκατηγορίες που τουςείχαν προσαφθεί γιαανθρωποκτονία, απαγωγήκαισυνωμοσία για διάπραξη αδικήματος, ισχυρίστηκαν ότι παραβιάστηκε η εμπιστευτικότητα της επικοινωνίας με τουςδικηγόρους τους,όταν κατά τηδιάρκεια της κράτησης τους,οι σημειώσεις που ετοίμασαν γιακαθοδήγησητωνδικηγόρωντουςκατασχέθηκαν απότουςδεσμο φύλακες των κεντρικώνφυλακών. Δεν προβλήθηκε οποιοσδήποτε ισχυρισμός ότι η ενέργειατων δεσμοφυλάκων,δημιούργησεοποιο δήποτε εμπόδιο στην εκπροσώπησητων κατηγορουμένωνή στην ετοιμασίατηςυπεράσπισηςτους. 232 15 20 2Α.Α.Δ. 5 10 15 Δημοκρατία v.Ford (Αρ. 2) Υποστηρίχτηκε εκ μέρους των κατηγορουμένων ότι, αν η πα ραβίαση τουδικαιώματοςτουκατηγορουμένου πουκατοχυρώνε ταιαπότοΑρθρο30.3
(6)τουΣυντάγματοςκαταδειχθεί,τότεη δί κηπρέπει νατερματιστεί καιοικατηγορούμενοι νααπαλλαγούν, άσχετακαι ανεξάρτητα απότιςεπιπτώσεις της παραβίασηςστην άσκησητουδικαιώματοςκαιταμέσαπουπαρέχονταικατάτηδί κηγιατηνπαροχήθεραπείαςπρος διαφύλαξητης αποτελεσματι κήςάσκησης τουδικαιώματος. Το θέμα που εγέρθηκε εξετάστηκε απότο Κακουργιοδικείο σ' εκείνο τοοτάδιρ, της δίκης. Από την ενδιάμεση απόφασητου Κακουργιοδικείου εξυπακούεται ότι ανηΚατηγορούσα Αρχήδεν κα ταρρίψει τουςπροβληθέντες ισχυρισμούς, αποκλείεται ηδιεξαγωγή δίκηςγιατηδιαπίστωσητηςποινικήςευθύνηςτωνκατηγορουμένων. Ο Γενικός Εισαγγελέας υπέβαλε αίτημα μετοοποίο επιφυλάχθηκαν,βάσειτουΑρθρου148.1τουπερίΠοινικήςΔικονομίαςΝό μου, Κεφ. 155γιαγνωμάτευση από το Ανώτατο Δικαστήριοτα επτάακόλουθα ερωτήματα:
- Ποιαη ακολουθητέαδιαδικασία κατάτην εξέταση τουθέματος πουεγέρθηκε. 20
- Κατάπόσοταπραγματικάγεγονότατηςυπόθεσης θεμελιώνουν την ισχυριζόμενη παραβίασητου συνταγματικού δικαιώματος τωνκατηγορουμένων γιαδίκαιηή ανεπηρέαστη δίκη.
- Ποιαηνομικήσυνέπειαεπίτηςδυνατότηταςδιεξαγωγήςτηςδί κης,σεπερίπτωσηπουαποδειχθείη παραβίαση. 25
- ΚατάπόσοτοΔικαστήριο έχειεξουσία ναανακόψειτηνποινι κή διαδικασίακαι να απαλλάξει τον κατηγορούμενο σεπερί πτωσηπουαποδειχθείη παραβίαση.
- Ποιοςαπότουςδιαδίκουςέχειτοβάροςτηςαποδείξεως(burden of proof)τωνπραγματικών γεγονότων. 30
- Ποιοτο μέτροβάρουςτηςαπόδειξης(standardof proof).
- Ποιοςαπότους διαδίκουςφέρει τοβάροςαποδείξεως σχετικά με τονισχυρισμό του Ιου κατηγορουμένου ότιυπήρξε παρα βίασητουσυνταγματικούτουδικαιώματοςγιαδίκαιηή ανεπη ρέαστη δίκη. 233 Δημοκρατίαv. Ford (A©.2)
(1995)Η υπεράσπισηυπέβαλεότιταερωτήματα2,3 και4δενηγέρθηκανκατάτηδίκηκαισυνεπώςδενμπορούσανναεπιφυλαχθούνγια τη γνώμη του Ανωτάτου Δικαστηρίου. Το Ανώτατο Δικαστήριο απέρριψετηνεισήγησητηςυπεράσπισηςκαιαποφάνθηκεότι ταθέ ματαπουτέθηκανεγείρονται εξαντικειμένου,λόγωτουότι η λύση τους είναι καθοριστικήγιατηνπορείακαιεξέλιξη τηςδίκης. Αναφορικά μετα ερωτήματαπουπαραπέμφθηκαν,ηγνωμοδό τησητου Ανωτάτου Δικαστηρίου ήτανομόφωνη. ΟΔικαστής Αρτεμίδης εξέδωσεκαιδικήτουαπόφαση,εκφράζονταςτηνανησυχία του για την αβασάνιστη επίκληση παραβίασης των δικαιωμάτων τουδιαδίκουπουδιασφαλίζονταιαπότοΑρθρο30.2, μετελική ει σήγηση τηνκατάργησητηςδίκης. 5 10 Α. Υπό Πική,Π.,συμφωνούντων καιτωνΔικαστών Κούρρη, Πα παδόπουλου, Χ" Τσαγγάρη, Χρυσοσχομή, Νικήτα, Αρτεμίδη, Αρτεμη,Κωνσταντινίδη καιΝικολαΐδη: 15
- Η προάσπισητων δικαιωμάτωντουκατηγορουμένου βάσειτου Αρθρου 30.3(δ)συναρτάται με τηδιεξαγωγή δίκαιης δίκηςκαι όχι μετοναποκλεισμό τηςδίκηςωςτουμέσου γιατηδιαπίστω ση της ποινικής ευθύνης του κατηγορουμένου για το έγκλημα γιατοοποίοκατηγορείται. 20
- Το αντικείμενο του Αρθρου 30.2 δεν είναι ηπαραγραφή των αστικών δικαιωμάτων των διαδίκων στην πολιτική δίκη ήτης ποινικής ευθύνης τουκατηγορουμένου,αλλάοκαθορισμός του πλαισίουγιατηνέγκυρηδιαπίστωσητους.
- Σύμφωναμετηνομολογία τωνΟργάνων της ΕυρωπαϊκήςΣύμ- 25 βάσης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, οι εξασφαλίσεις πουπαρέ χονται απότο Αρθρο 6.3 της Σύμβασης,που αντιστοιχεί προς τοΑρθρο30.3τουΣυντάγματος,δεναποτελούναυτοσκοπό,αλ λάεχέγγυογιατηδιεξαγωγήδίκαιης δίκης.
- Η προσέγγισητων Αμερικανικών και ΚαναδικώνΔικαστηρίων στον προσδιορισμό τουσκοπού οοποίος προάγεταιμετηνκα τοχύρωση των δικαιωμάτωντουδιαδίκουγιατηδιεξαγωγήδί καιηςδίκης, δενδιαφέρειαπότην ΕυρωπαϊκήκαιτηνΚυπρια κήπροσέγγισηπάνωστοθέμα. 30
- Όπωςέχεινομολογιακάκαθιερωθεί, επέμβασηστην εμπιστευτικότηταεπικοινωνίας πελάτη- δικηγόρου,εφόσοδιαπιστώνεται ότι παραβιάζειτοδικαίωματουδιαδίκουγιαεκπροσώπησηαπό 35 234 2 Α.Α-Δ. Δημοκρατία v. Ford (AQ. 2) δικηγόρο της εκλογής του, επιβάλλει τον αποκλεισμό, κατά τη δίκη,κάθεστοιχείου πουπροκύπτει απότην παραβίαση και την απομάκρυνση κάθε εμποδίου πουπαρεμβάλλεται στην αποτελε σματική άσκηση του δικαιώματος. 5 10 15 20
- Ενστάσεις στην προσαγωγή μαρτυρίας που προκύπτει από την παραβίαση του απόρρητου, μπορούν να εγερθούν σ' οποιοδή ποτε στάδιο της δίκης επιχειρηθεί ναπροσαχθεί η μαρτυρίααυ τή ως αποδεικτικό στοιχείο.
- Οι επιπτώσεις παρέκκλισης απόταθέσμια της δίκαιης δίκης τόσο στην Κύπρο όσο και στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής καιτον Καναδά,είναι ο παραμερισμός, αφενός,της ετυμηγορίας τουδικαστηρίου και η έκδοση αφετέρου, διαταγής για επανεκδίκαοητης υπόθεσης.
- Γιατηθεμελίωσητης παραβίασηςτου απόρρητουτης επικοινωνιας διαδίκου με το δικηγόρο του, πρέπει να καταδειχθεί δυ σμενής επηρεασμός του δικαιώματος για την ελεύθερη εκπρο σώπηση του διαδίκου απότο δικηγόρο του. Στην παρούσα πε ρίπτωση οι ισχυρισμοίπουπροβλήθηκαν δεναποκάλυπταν,αφ' εαυτών, δυσμενή επηρεασμό ή παραβίαση του δικαιώματος το οποίο κατοχυρώνεται απότο Αρθρο 30.3(δ)του Συντάγματος. Β. Υπό Αρτεμίδη, Δ.: 25
- Τα εχέγγυα της δίκαιης δίκης σύμφωνα με το Σύνταγμα, είναι στην μεν πολιτική δίκη, η διάγνωση των δικαιωμάτων των δια δίκων βάσει του δικαίου, στην δε ποινική, ή απόδειξη ενοχής του κατηγορουμένου πέραν πάσης λογικής αμφιβολίας.
- Η παραβίασηοποιουδήποτε κανόνα που εγγυάται δίκαιη δίκη, δεν καταργεί τη δίκη, αλλά προκαλεί την επέμβαση του Δικα στηρίου για επάνοδο στα πλαίσια της νομιμότητας. 30 35
- Επιβάλλεται η παροχή δικαιώματος έφεσης στο Γενικό Εισαγγελέα απόαθωωτικήαπόφασηΚακουργιοδικείου, ούτως ώστεη εξέταση των νομικών θεμάτων που εγείρονται στη δίκη να γίνε ται στην έφεση. Μεαυτότον τρόπο θααποφεύγεταιοκατακερ ματισμός της δίκης με την παραπομπή νομικών ερωτημάτων στο Ανώτατο Δικαστήριο, που έχει σαν αποτέλεσμα την πρόκλήσηπόνου και ταλαιπωρίας στους διαδίκους και μείωσητης σοβαρότητας του αντικειμένου της. 235 Δημοκρατίαv.Ford (AQ. 2)
(1995)Αναφερόμενεςαποφάσεις: Αστυνομίαν. Φάντη&Άλλων
(1994)2Α.Α.Δ. 160, Δημοκρατίαν. Ηρακλέους
(1994)2Α.Α.Δ. 225, Paporis v. NationalBank
(1986)1C.L.R. 578, 5 Founi& Others v. TheRepublic
(1980)2 C.L.R. 152, InreEfthymiou
(1987)1C.L.R. 329, Μαγκάκης,
(1990)1 Α.ΑΛ. 1068, Βιομηχανία ΧαρίλαοςΑλωνεύτης Ατδ v. NykLine Nippon Yusen K&isha &Άλλων
(1991)1 Α.Α.Δ.470, Αεροπόρος
(1992)1 Α.Α.Δ.861, 10 Can Case, Series A, Vol. 96, CaseofBarbera, Series A, Vol.146, Police v.Georghiades
(1983)2 C.L.R.33, Merthodja v. Police
(1987)2 C.L.R.227, Αστυνομία v. Γιάλλονρου
(1992)2Α.Α.Δ. 147, 15 UnitedStatesv. Zarzour, 432 F.R. 2ndSeries 1, Coplon v.UnitedStates, 191, F.R. 2ndSeries, 749, Black v. UnitedStates385U.S.26, Soloskyv. The Queen, 105D.L.R.
(3d)745, Descoteaux etalv. Mierzwinski &Att.General ofQuebec et al. 70 D.LR. ad) 385, Γρηγορίου v.Τραπέζης ΚύπρουΛτδ
(1992)1 Α.Α.Δ. 1222, Ευσταθίουν. Αστυνομίας
(1990)2Α.ΑΛ.294, 236 20 2Α.Α,Λ. Δημοκρατίαv. Ford (Αρ. 2) Βίκτωρος ν.Χριστοδούλου
(1992)1 Α.Α.Δ. 512, Μακρήν.Χ" ΕυαγγέλουΠΕ. 8334&8336,Απόφασηημερ. 14.4.1993, United States ofAmerica v.ManuelAntonioNoriega. 764 F. Supp. 1480(S.D.Fla 1991), ημερ. 3.5.
- 5 Νομικά Ερωτήματα. 10 Νομικά ερωτήματα που παραπέμφθηκαν την22 Μαΐου,1995, από το Κακουργιοδικείο Αμμοχώστουπου συνεδριάζει στη Λάρ νακα (Ηλιάδης,Π.Ε.Δ., Ερωτοκρίτου,Α.ΕΑ, Μ. Γεωργίου, Ε.Δ.) σχετικά μετην ποινικήυπόθεση5861/94και καλούσαντοΑνώτατοΔικαστήριονααποφασίσει,κατάπόσοταπραγματικάγεγονότα όπωςπροβάλλονταιαπότηνυπεράσπισητου Ιουκατηγορουμένου αποτελούνπαραβίασητουσυνταγματικούδικαιώματοςτουγιαδί καιηκαιανεπηρέαστηδίκηκαιποιαηνομικήσυνέπεια στηδιεξα γωγήτηςδίκηςανηαπάντησηστοπιοπάνωερώτημαείναιθετική. 15 Α. Μαρκίδης,Γενικός Εισαγγελέας τηςΔημοκρατίας,Λ. Λονκαΐδης,Βοηθός ΓενικόςΕισαγγελέας,Π.Κληρίόης,Ανώτε ροςΔικηγόρος της Δημοκρατίας, και Ρ.Παπαέτη (κα),Δι κηγόρος τηςΔημοκρατίας, γιατη Δημοκοατία. Τ.Κατσικίδης, γιατον κατηγορούμενο
- 20 Χρ. Πονργονρίδης, για τον κατηγορούμενο
- Α. Ανδρέου, για τον κατηγορούμενο
- Cur. adv.vult. ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ: Η απόφαση τουΔικαστηρίου θαδοθείαπό τον Πική, Π. 25 30 ΠΙΚΗΣ, Π.: Πριν απαντήσουν στις κατηγορίες που τους έχουν προσαφθεί (ανθρωποκτονία, απαγωγήκαι συνωμοσία για διάπραξη αδικήματος)οι κατηγορούμενοι 1και3 ισχυρίστηκαν ότι παραβιάστηκεηεμπιστευτικότητα τηςεπικοινωνίας μετους δικηγόρους τουςκαι,επομένως,ηδίκηέπρεπενακαταργηθείκαι οι ίδιοι να απαλλαγούν. Η εμπιστευτικότητα της επικοινωνίας μεταξύ διαδίκου και του δικηγόρου του αποτελεί πτυχήτουδικαιώματοςτου διαδί- 237 Πικης,Π. Δημοκρατίαv. Ford (Αρ. 2)
(1995)κου για εκπροσώπηση απόδικηγόρο της εκλογής του,τοοποίο κατοχυρώνεται απότο Αρθρο 30.3
(6)του Συντάγματος. Οι κα τηγορούμενοι ισχυρίστηκαν ότι σημειώσεις που ετοίμασανγια κοθοδήγηση των δικηγόρων τους στην ετοιμασία τηςυπεράσπι σης τους κατασχέθηκαν,σε δύοξεχωριστά επεισόδια, από δε5 σμοφύλακες, στις κεντρικές φυλακές όπου εκρατούντο,καιπα ρέμειναν στην κατοχήτουςγιασύντομο χρόνο,προτούτους επι στραφούν. Προφανώςοισημειώσεις κατασχέθηκανκαικρατή θηκαν γιαέλεγχο τηςαλληλογραφίας των κρατουμένων, βάσει των Κανονισμών των Φυλακών. Δεν προβλήθηκε οποιοσδήπο- 10 τε ισχυρισμός ότι, ωςαποτέλεσμα τηςενέργειας των δεσμοφυ λάκων, παρενεβλήθη οποιοδήποτε εμπόδιο στην εκπροσώπηση των κατηγορουμένων ήστην ετοιμασία της υπεράσπισης τους. Οι δικηγόροι των κατηγορουμένων υποστήριξαν ότι, εφόσον καταδειχθεί παραβίαση τουδικαιώματος τουκατηγορουμένου 15 που κατοχυρώνεται απότοΑρθρο 30.3
(6),επιβάλλεται ο τερμα τισμός της δίκης και ηαπαλλαγήτων κατηγορουμένων, άσχετα και ανεξάρτητα απότις επιπτώσεις της παραβίασηςστηνάσκη ση τουδικαιώματος και τα μέσα που παρέχονται κατάτη δίκη γιατηνπαροχήθεραπείαςπροςδιαφύλαξητηςαποτελεσματικής 20 άσκησης του δικαιώματος. Ηθέση των κατηγορουμένων θεμε λιώνεται στις επιπτώσεις,πουείναι ενδεχόμενο να έχειηπαρα βίαση τουδικαιώματος στην υπεράσπιση του κατηγορουμένου, ανεξάρτητα από τηνπαρεμβολή οποιουδήποτε συγκεκριμένου εμποδίου ήκωλύματος στην άσκηση του δικαιώματοςτοοποίο 25 κατοχυρώνεται απότοΑρθρο 30.3(δ)τουΣυντάγματος. Προκύπτει απόταπρακτικά τηςυπόθεσης ότι ηΚατηγορούσα Αρχή συγκατένευσε στην εξέταση του θέματος και τη διερεύνηση των ισχυρισμών πουπροβλήθηκαν προτού οι κατηγορούμενοι απαντήσουνστηνκατηγορία. ΤοΚακουργιοδικείοπραγματεύεται 30 στην απόφασητου τηδυνατότηταεξέτασης του τεθέντος θέματος στο προκαταρκτικόστάδιο της δίκης,πριν δοθεί απάντηση στην κατηγορία. Κρίθηκε,υπότοφως των αποφάσεωνστηνΑστυνο μία ν. ΦάντηκαιΆλλων
(1994)2 Α.Α.Δ. 160 καιΔημοκρατία ν. Ηρακλέους
(1994)2Α.ΑΛ. 225, ότιείναι δικονομικά εφικτή και 35 ουσιαστικά παραδεκτήηεξέταση ισχυρισμών για παραβίαση του δικαιώματος πουκατοχυρώνει τοΑρθρο30.3
(6)πριν τηναπάντη ση των κατηγορουμένων στην κατηγορία. Ακολούθως, εξετάστη κε ηδιαδικασίαηοποίαέπρεπε ναακολουθηθεί γιατη διακρίβω ση τηςορθότητας τωνισχυρισμών τωνκατηγορουμένων. Στην 40 απουσία δικονομικής ρύθμισης, ηδιεξαγωγή δίκης κατάτο πρό τυπο της δίκης πουδιεξάγεταιγιανααποφασιστεί το παραδεκτό 238 2 Α.ΑΛ. 5 10 15 20 25 30 35 40 Δημοκρατία v. Ford (Αρ. 2) Πικής,Π. της ομολογίας κατηγορουμένου κρίθηκε (κατάπλειοψηφία)η πλέ ονπρόσφορος διαδικασίαγιαναδιαπιστωθεί τοβάσιμο των ισχυ ρισμών για την παραβίασητου δικαιώματος που κατοχυρώνει το Αρθρο 30.3(δ). Τοβάροςγιατοναποκλεισμό των ισχυρισμών για παραβίασητουδικαιώματοςφέρει,σύμφωνα μετην απόφαση του Κακουργιοδικείου, η Κατηγορούσα Αρχή. Πρέπει να αποδειχθεί πέραν πάσης λογικής αμφιβολίας ότι οι ισχυρισμοί για παραβία ση τουδικαιώματοςτου κατηγορουμένου δεν ευσταθούν. Πρόκειται γιακάπωςπαράδοξηκατάληξη,δεδομένου ότι εξομοιωνεται ηδικανικήαντιμετώπιση ισχυρισμών γιαπαραβιάσεις δικαιώματοςμε τουςκανόνες αποκλεισμού υπαρκτήςμαρτυρίας. Εξυπακούεται από την ενδιάμεση απόφασητου Κακουργιοδι κείου ότι, εάν δεν καταρριφθούν από την Κατηγορούσα Αρχή οι προβληθέντες ισχυρισμοί, αποκλείεται η διεξαγωγή δίκης για τη διαπίστωσητηςποινικήςευθύνηςτωνκατηγορουμένων στηνκατη γορία.Προέκτασηαυτούτουαποτελέσματος είναι ότι,οποτεδήπο τε εγείρονται ισχυρισμοίγιατηνπαραβίασητωνδικαιωμάτωντου κατηγορουμένου, τα οποία κατοχυρώνονται από τα Αρθρα 30.3 και 12.5 τουΣυντάγματος,καθίσταταιαδύνατηηδιεξαγωγήδίκης, εκτός αν οι ισχυρισμοί αυτοί αποκλειστούν ως ανεδαφικοί-και, μάλιστα, ανεξάρτητα από τις επιπτώσεις της παραβίασης στην αποτελεσματική προβολή τηςυπεράσπισης του κατηγορουμένου. Μετά από αίτημα του Γενικού Εισαγγελέα, επιφυλάχθηκαν, βάσει του Αρθρου 148.1 του περί Ποινικής Δικονομίας Νόμου, Κεφ. 155,για γνωμάτευση απότο Ανώτατο Δικαστήριο, τα ακό λουθα επτάερωτήματα. "1. Κατά πόσο κατάτην εξέτασητου παραπόνουτου Ιου κατη γορουμένου ότι υπήρξε παραβίασητουσυνταγματικούδικαι ώματος του για δίκαιηήανεπηρέαστηδίκητο οποίοκατοχυρώνεται από το Αρθρο 30.2 του Συντάγματος, επειδή κατά τους ισχυρισμούς του παρεβιάσθη ηαρχή της εμπιστευτικό τητας της επικοινωνίας μεταξύ του και του δικηγόρου του από πρόσωπα στην υπηρεσία των φυλακών,ηορθήδιαδικα σία είναι η ακολουθούμενη στη δίκη εντός δίκης ως ηενδιάμέσηαπόφασητου Δικαστηρίου ημερ. 18.5.95ήη διαδικασία όπως την εισηγήθηκε ηΚατηγορούσα Αρχή, δηλαδήη ακρόα ση πρώτα απότο Δικαστήριο μαρτυρίαςκαι ενδιάμεση από φαση με τα ευρήματα του Δικαστηρίου αναφορικά με τα πραγματικά γεγονότα, με πρακτικό αποτέλεσμα να ακολουθήσουν αγορεύσεις των διαδίκωνεπί της νομικής πτυχήςκαι 239 Πικής,Π. Δημοκρατίαv. Ford (Αρ. 2)
(1995)των συνεπειών που συνεπάγονται ταοποιαδήποτε εν λόγω ευρήματατου Δικαστηρίου ήναεπιφυλαχθεί νομικό ερώτη μαγιαγνωμάτευσηαπότοΑνώτατοΔικαστήριοωςπροςτις νομικέςσυνέπειεςτωνενλόγωευρημάτων.
- Κατάπόσο ταπραγματικάγεγονότα όπως αυτάπροβάλλονται από την υπεράσπιση του Ιουκατηγορουμένουαποτε λούνπαραβίασητουσυνταγματικούδικαιώματοςτουγιαδί καιηήανεπηρέαστη δίκη. 5
- Αν ηαπάντησηστο ερώτημα
(2)είναι καταφατική,ποίαη νομικήσυνέπεια ή ο αντίκτυπος επί της δυνατότηταςδιε- 10 ξαγωγής της δίκης του κατηγορουμένου για τα αδικήματα πουαντιμετωπίζει. 4. Ανηαπάντησηστοερώτημα
(2)είναικαταφατικήκατάπόσοτο Δικαστήριοέχειεξουσίαήδικαιοδοσίαήμπορείνομικάνααπο φασίσει ότι η ΚατηγορούσαΑρχή δενδύναταιναπροχωρήσει στηνυπόθεσητηςκαιωςεκτούτουναανακόψειτηνπορείατης ποινικήςδιαδικασίαςκαινααπαλλάξειτονκατηγορούμενο. 15
- Ποιοςαπότουςδιαδίκουςέχειτοβάροςαποδείξεως (burden of proof) των πραγματικών γεγονότων που αποτελούν το πραγματικόυπόβαθροτων νομικών ισχυρισμών ότι υπήρξε 20 παραβίασητουσυνταγματικούδικαιώματοςτου Ιουκατηγο ρουμένου γιαδίκαιηήανεπηρέαστη δίκη.
- Ποίοτομέτρο βάρουςτηςαπόδειξης(standardof proof): (α)Αν η απάντηση στο ερώτημα
(5)είναιότιτοβάροςαπο δείξεωςτοφέρει ηΚατηγορούσαΑρχή, 25 (β) Αν η απάντηση στο ερώτημα
(5)είναιότιτοβάρος απο δείξεωςτοφέρει οκατηγορούμενος. 7. Ποίος από τους διαδίκουςφέρει το βάροςαποδείξεωςκαι/ή ικανοποιήσεως του Δικαστηρίου σχετικά με τον ισχυρισμό του Ιουκατηγορουμένου ότιυπήρξεπαραβίασητουσυνταγματικούτουδικαιώματοςγιαδίκαιηή ανεπηρέαστηδίκη." Τα ερωτήματα 1, 5, 6 και 7 άπτονται της διαδικασίαςπου ακολουθείταικαιτουβάρουςπουπρέπεινααποσεισθεί απότην Κατηγορούσα Αρχήγια την κατάρριψηισχυρισμών για παρα βίαση του δικαιώματος που κατοχυρώνεται από το Αρθρο 240 30 35 2 Α.ΑΛ. 5 Δημοκρατίαv. Ford (Αρ. 2) Πικής,Π. 30.3(δ). Ταερωτήματααυτά υποθεμελιώνονται στηναπόφαση του Κακουργιοδικείου, ότι είναι δυνατήη διερεύνηση ισχυρι σμών γιαπαραβίασητων συνταγματικών δικαιωμάτωντου κα τηγορουμένουπρινδοθείαπάντησηστηνκατηγορίακαιέξωαπό το πλαίσιο της δίκης για τηδιακρίβωση της ποινικής ευθύνης τουκατηγορουμένουγιατοέγκλημαγιατοοποίοκατηγορείται. Τα θέματα τα οποία τίθενται με τα ερωτήματα 2, 3 και 4 προσδιορίζονταικαιιεραρχούνταιμετη σειράπουπαρατίθεται πιοκάτω:- 10 (α) Σε ποιο στάδιο της δίκης εξετάζονται ή μπορεί να εξετα στούν ισχυρισμοί γιατηνπαραβίασητωνδικαιωμάτωντου κατηγορουμένου βάσειτουΑρθρου 30.3 του Συντάγματος; 15 (β) Ποιες οι συνέπειες καιταεπακόλουθαπαραβίασης τωνδι καιωμάτωνπουεξασφαλίζονταιστονκατηγορούμενοκάτω απότοΑρθρο30.3 του Συντάγματος; 20 (γ) Κατά πόσον οι ισχυρισμοί τουκατηγορουμένου, ανεξάρτη τακαιάσχετααπότιςσυνέπειες στην εκπροσώπησητου κα τηγορουμένου και την ετοιμασία και προβολή τηςυπερά σπισης του, στοιχειοθετούν παραβίαση του δικαιώματος πουκατοχυρώνειτοΑρθρο 30.3
(6); 30 Ο κ. Κατσικίδης υπέβαλε ότι τα ερωτήματα 2, 3 και 4 δεν ηγέρθησανκατάτηδίκη και,συνεπώς,δενμπορούσανναεπιφυ λαχθούνγιατηγνώμη τουΑνωτάτου Δικαστηρίου. Η απάντη σηείναι ότι ταθέματαταοποίατέθηκανεγείρονται εξαντικειμένου,γιατί ηλύσητους είναι καθοριστικήγια την πορεία και εξέλιξη τηςδίκης. Εάνδενείναι παραδεκτήη εξέταση τουςστο προκαταρκτικόστάδιοτηςδίκης,οι κατηγορούμενοι πρέπεινα απαντήσουν στην κατηγορίαχωρίς άλλη καθυστέρησηκαιη δί κηναπροχωρήσει,γιαναδιαπιστωθείκατάπόσονυπέχουνποινικήευθύνηστηνκατηγορίαπουτους προσάπτεται. 35 Αφούακούσαμετο ΓενικόΕισαγγελέα, το Βοηθό ΓενικόΕι σαγγελέακαιτουςδικηγόρους τωνκατηγορουμένων 1 και3και εξετάσαμε τα εγειρόμενα θέματα,όπως διαφωτίζονταικαιαπό τηνομολογία στηνοποίαέγινεαναφορά,καταλήγουμε,γιατους λόγους πουεπεξηγούνται,σταακόλουθασυμπεράσματα:- 25 1. Οι αποφάσειςστη Φάντηκαι Ηρακλέουςδεν υποστηρίζουν την αρχή, όπως εσφαλμένα διαπιστώθηκε στην ενδιάμεση 241 Πικής,Π. Δημοκρατία v. Ford (Αρ. 2)
(1995)απόφασητου Κακουργιοδικείου, ότι ισχυρισμοί για την πα ραβίασητωνσυνταγματικώνδικαιωμάτωντουκατηγορουμέ νου εξετάζονται, ανεξάρτητα απότη φύση και την εμβέλεια τους,σε οποιοδήποτεστάδιοτηςδίκηςήθελε κρίνει πρόσφο ροτο εκδικάζον την ποινικήυπόθεση δικαστήριο. 5 Ο λόγος της Φάντη (απόφασηπλειοψηφίας) είναι ότι ταδι καιώματα που κατοχυρώνονται από το Άρθρο 30.3 τουΣυ ντάγματος είναι συνυφασμένα μετηδιεξαγωγή τηςδίκηςκαι όχι με την κατάργησητης. Ηπαρατήρησητου Δικαστηρίου "ότι μπορεί να εγερθεί ζήτημα ενώπιον οποιουδήποτε Δικά- 10 στηρίου που να αφορά τη δίκαιη δίκη, και διάφορα άλλα, όπως επιτρέπει ο Νόμος και το Σύνταγμα",αναφέρεται στη σύμφυτη εξουσία του δικαστηρίου να εξετάσει θέματα που αναφέρονταιστηδιεξαγωγήτηςδίκηςσεοποιοδήποτεστάδιο τηςδιαδικασίας κρίνεται αναγκαίο,ανάλογαμετιςσυνέπειες 15 πουενέχειτοθέμαστηδιεξαγωγήκαιτηνπορείατηςδίκης. Η προάσπισητωνδικαιωμάτωντουκατηγορουμένου,βάσειτου Αρθρου 30.3, συναρτάται, όπωςπροκύπτει απότηΦάντη, με τηδιασφάλιση των εχεγγύων πουεξασφαλίζονται στον κατη γορούμενο κατάτηδιεξαγωγήτηςδίκηςκαιόχι τον αποκλει- 20 σμόή διαγραφή τηςποινικής ευθύνηςτουκατηγορουμένου. Ούτε ολόγοςτης Ηρακλέουςαποτυπώνεταισωστά στην από φαση τουΚακουργιοδικείου. Τοερώτηματοοποίοτέθηκε και τοοποίοαπαντήθηκεσ' εκείνητηνυπόθεσηπροσδιορίζεταιμε ακρίβειαστην απόφαση τουΔικαστηρίου ωςεξής:"Το ερώτημα, επαναλαμβάνουμε, που πρέπει ν' απαντή σουμεαφοράαποκλειστικάτοΑρθρο 113.2 καιανοιπρό νοιες τουπεριορίζουν τις εξουσίεςτουποινικούδικαστη ρίου ως προς το στάδιο της δίκηςκατάτο οποίο ισχυρι σμοίγιαπαραβιάσειςτωνδικαιωμάτωντουκατηγορούμενου,βάσειτουΑρθρου 30.2, μπορεί να εξεταστούν." 25 30 Στο ερώτημα αυτό δόθηκε αρνητική απάντησηαπότοΑνώ τατο Δικαστήριο. Στην ίδια απόφαση επεξηγείται ότι "Οι αρμοδιότητες τους (τωνδικαστικών αρχών)εκτείνονται, όπως είναι αυτονόητο, στηδιεξαγωγή τηςδίκης,περιλαμβανομένης τηςδιαδικασίας που ακολουθείται για την αποτελεσματική διασφάλιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων". 242 35 2 ΑΛΛ. Δημοκρατίαv. Ford (Αρ. 2) Πικής,Π. Σε άλλο σημείο της απόφασης διευκρινίζεται:- 5 "Δεν καλούμεθα να εξετάσουμε τις επιπτώσεις που συνε πάγεται παρέκκλιση από τις διατάξεις του Αρθρου 30.2 του Συντάγματοςούτε τις εξουσίεςτου δικαστηρίου,γενικά,να επιλαμβάνεται θεμάτων πουάπτονταιτων συνταγ ματικών δικαιωμάτων τουκατηγορουμένου και το στάδιο στο οποίο μπορεί να εξεταστούν ..." 10 2. Τα δικαιώματατα οποία κατοχυρώνονται απότο Αρθρο 30.3 αποτελούν εχέγγυαγιατηδιεξαγωγήδίκαιηςδίκηςπρος διαπίστωσητης ενοχής του κατηγορουμένου. Ηάσκηση τους εντάσ σεται μέσα στη διαδικασίαγια τηδιακρίβωση της ευθύνης του κατηγορουμένου στην κατηγορίακαιόχι έξω απόαυτή. 15 Όπως επισημαίνεται στην Papons v.National Bank
(1986)1 C.L.R.578, το αντικείμενο του Αρθρου 30.2 δεν είναι ηπαραγραφήτωναστικώνδικαιωμάτωντωνδιαδίκωνστην πολιτική δίκηήτης ποινικής ευθύνης του κατηγορουμένου, αλλά οκα θορισμός του πλαισίου για την έγκυρη διαπίστωση τους. 20 25 30 35 Στη Fourri & Others v.Republic
(1980)2 C.L.R. 152, διευ κρινίζεται ότιηάσκησητουδικαιώματοςδιορισμού δικηγόρου της εκλογής του κατηγορουμένου δεν μπορεί νααπομονωθεί ή ναδιαχωριστεί απότηδίκη,ήνααφεθείναοδηγήσει τηδίκησε αποτελμάτωση. Η παράλειψητωνκατηγορουμένων νακάμουν λογική χρήση του δικαιώματος για το διορισμό δικηγόρου, κρίθηκεότι δικαιολογούσε τησυνέχισητης δίκηςχωρίς την εκπροσώπηση των κατηγορουμένων από δικηγόρο. Διαφορετι κά,ηδιεξαγωγή της δίκης θαεξαρτάτο απότηνκατά βούληση άσκησητωνδικαιωμάτωνπουεξασφαλίζει στον κατηγορούμε νο τοΑρθρο30τουΣυντάγματος. Η άσκησητουδικαιώματος θα μετατρεπόταν,ουσιαστικά, σε προϋπόθεση για τηδιεξαγωγή της δίκης. Τα δικαιώματα κατοχυρώνονται για την εξα σφάλιση δίκαιηςδίκης καιόχι για την παρεμπόδισητης. Στην In re Efthymiou
(1987)1 C.L.R.329, διακηρύσσεται ότι οι συνταγματικές εξασφαλίσεις του διαδίκου δεν μπορεί να απομονωθούν από το σκοπό για τον οποίο παρέχονται, που συνίσταται στηδιακρίβωσητων δικαιωμάτωντων διαδίκων,ή της ποινικής ευθύνης του κατηγορουμένου στο πλαίσιο δίκαι ης δίκης. Τα δικαιώματα των διαδίκων βάσει του Αρθρου 30.3, τονίζεται, πρέπει να ερμηνεύονται και εφαρμόζονται με τρόποοοποίος ναεναρμονίζει τηνάσκησητους μετηναποτε243 Πικής,Π. Δημοκρατία v. Ford (Αρ. 2)
(1995)λεσματικότητα της δικαστικής λειτουργίας -(βλ., επίσης, Μα· γχάχης,
(1990)1ΑΛΛ. 1068,Βιομηχανία Χαρίλαος Αλωνεύ της Αιμιτεδ v. Nyk Line Nippon Yusen Kaisha και Άλλων,
(1991)1Α.Α.Δ. 470, καιΑεροπόρου,
(1992)1 Α.ΑΛ.
- 5
- Ηνομολογία των Οργάνων της ΕυρωπαϊκήςΣύμβασης Ανθρω πίνων Δικαιωμάτων -της Επιτροπής και του Δικαστηρίου Αν θρωπίνων Δικαιωμάτων - υποστηρίζει ότι εξασφαλίσεις που παρέχονταιαπότοΑρθρο 6.3 τηςΣύμβασης,πουαποτέλεσαντο πρότυπο για τηστοιχειοθέτηση των δικαιωμάτωνπουεγγυάται τοΑρθρο 30.3 τουΣυντάγματος,δεναποτελούναυτοσκοπό,αλλά εχέγγυο για τη διεξαγωγή δίκαιης δίκης. Ητήρηση των δι καιωμάτων που κατοχυρώνονται αποτιμάταιστο πλαίσιο του συνόλου της δίκης,γιατί μόνο σ* εκείνο το πλαίσιο μπορεί να διαπιστωθεί ανηδίκηυπήρξε δίκαιη-(βλ. Can Case (Series A, Vol. 96)και Case of Barbera (SeriesA, Vol. 146)). 10 15
- Όμοια υπήρξε και η προσέγγιση των Αμερικανικών και Κα ναδικών Δικαστηρίων στον προσδιορισμό του σκοπού ο οποίος προάγεται με την κατοχύρωση των δικαιωμάτων του κατηγορουμένου (διαδίκου) για τη διεξαγωγή δίκαιης δίκης, στον καθορισμό τουπλαισίου μέσα στο οποίοασκούνται,κα- 20 θώς και στις επιπτώσεις που επάγονται παραβιάσεις τους. Η VI τροποποίηση του Αμερικανικού Συντάγματοςκατο χυρώνει εγγυήσεις όμοιες σε ουσιαστικό περιεχόμενο με εκεί νες που εξασφαλίζονται από το Αρθρο 30.3 του Κυπριακού Συντάγματος και το Αρθρο 6.3 της Ευρωπαϊκής Συνθήκης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Κατά τη συζήτηση της υπόθεσης, έγινε αναφορά σε σειρά αποφάσεων,οι οποίεςπραγματεύονταιπαραβιάσειςτουαπόρ ρητου της επικοινωνίας μεταξύ δικηγόρου και πελάτη. Επέμ βαση στην εμπιστευτικότητα της επικοινωνίας πελάτη δικηγόρου,εφοσο διαπιστώνεταιότι παραβιάζειτοδικαίωματουδια δίκουγιατηνεκπροσώπηση τουαπόδικηγόροτηςεκλογής του, επιβάλλει τον αποκλεισμό, κατά τη δίκη,κάθε στοιχείου που προκύπτει από την παραβίαση και την απομάκρυνση κάθε εμποδίουπουπαρεμβάλλεται στηναποτελεσματικήάσκησητου δικαιώματος. Πρέπει να υπογραμμιστεί ότι και στην Κύπρο μαρτυρία ηοποίαπροκύπτει απότην παραβίαση θεμελιώδους δικαιώματος είναι απαράδεκτη (βλ. Police v. Georghiades
(1983)2 C.L.R. 33· Merthodja v.Police
(1987)2 C.L.R. 227Αστυνομία v.Γιάλλουρου
(1992)2 AAA 147). 244 25 30 35 40 2Α.Α-Δ. 5 10 15 20 25 30 35 Δημοκοατίαv. Ford (Αρ. 2) Πικής,Π. Εκτροπήαπόταθέσμια τηςδίκαιηςδίκης επάγεταιτονπα ραμερισμό τηςαπόφασηςηοποία προκύπτει και την έκδοση διαταγής για την επανεκδίκαση της υπόθεσης, ώστε ηδίκη να διεξαχθεί μέσα στασυνταγματικά πλαίσια, τηρουμένων των εγγυήσεων πουδιασφαλίζει τοΣύνταγμαστον κατηγορούμενο - (βλ. United States v. Zarzour, 432 F.R., 2nd, Series 1· Coplon v. United States, 191 F.R.,2ndSeries, 749 Black v. UnitedStates,385U.S. 26). 5. Καιστον Καναδάη εμπιστευτικότητα τηςεπικοινωνίαςπελάτη -δικηγόρου ανάγεται,όπως αποκαλύπτει η νομολογία, σε θεμελιώδες δικαίωμα τουδιαδίκου,η τήρηση τουοποίου συναρτάται μετα εχέγγυα της δίκαιηςδίκης. Δεν εξυψούται, όμως, το δικαίωμα αυτό σε περιουσιακό δικαίωμα, όπως αποφασίστηκε στη Solosky v. The Queen, 105 D.L.R.
(3d)745. Όπωςπροκύπτει απότην απόφασηστην υπόθεση αυτή, το απόρρητο της επικοινωνίας δικηγόρου πελάτη δεδιαχω ρίζεται απότοσκοπό για τονοποίο παρέχεται ήτο πλαίσιο της διαδικασίαςστο οποίο προβάλλεται. Η απόφασηστην Descoteaux et al v.Mierzwinski & Att. Generalof Quebec et al.70D.L.R.
(2d)385, στην οποία,επί σης, έγινε αναφορά κατάτην ακρόαση,υποστηρίζει ότι ενστά σειςστην προσαγωγή μαρτυρίαςπουπροκύπτει απότηνπαρα βίαση τουαπόρρητου μπορεί να εγερθούν οποτεδήποτε γίνει προσπάθειαγια την προσαγωγή τους ως αποδεικτικού υλικού. Ηθέση αυτήμαςβρίσκει σύμφωνους. Οχώρος γιατηνπροσα γωγή μαρτυρίας και ενστάσεις στην αποδοχήτης είναι ηδίκη για τηδιαπίστωση της ποινικής ευθύνης του κατηγορουμένου.
- Σε όλεςτιςπεριπτώσεις που αναφέρθηκαν, τόσο στις Ηνωμέ νες Πολιτείες τηςΑμερικής, όσοκαι στον Καναδά,τοεπακό λουθο διαπίστωσης παραβίασηςτου δικαιώματοςγιατην εμπι στευτικότητα της επικοινωνίας δικηγόρου πελάτηήτανοπαρα μερισμός, αφενός,της ετυμηγορίας τουδικαστηρίουκαιη έκδο ση,αφετέρου,διαταγήςγιατην επανεκδίκασητης υπόθεσης. Καμιά απότιςαποφάσειςπου επικαλέστηκαν οι δικηγόροι των κατηγορουμένων δενυποστηρίζει τηθέσητους ότι ηπαρα βίασητουδικαιώματοςεκθεμελιώνειτηνκατηγορίακαιπροοι ωνίζει τον τερματισμό κάθεδιαδικασίαςεναντίον τουκατηγο ρουμένου γιατηδιαπίστωση της ευθύνης του στηνκατηγορία.
- Ανάλογηυπήρξε και ηπροσέγγιση των Κυπριακών Δικαστη245 Πικής, Π. Δημοκρατία v. Ford (Αρ. 2)
(1995)ρίων ως προς τις επιπτώσεις παρέκκλισης απόταθέσμια της δίκαιης δίκης,κατάτην εκδίκασηδικαστικής υπόθεσης. Στη Γρηγορίου ν. Τραπέζης Κύπρου Ατδ
(1992)1 Α.ΑΛ. 1222, διατάχθηκε επανεκδίκαση της αγωγής, μετά τη διαπί στωση ότι παραβιάστηκετο δικαίωμαενός των διαδίκων (του ενάγοντα) που του εξασφαλίζει το Αρθρο 30.3(β)τουΣυντάγ ματος. Η απόφασητου Δικαστηρίου παραμερίστηκε και δια τάχθηκε ηεπανεκδίκασητης υπόθεσης,ώστε ναδιαπιστωθούν τα αστικά δικαιώματατων διαδίκων,τηρουμένων των εγγυή σεων πουκατοχυρώνει τοΣύνταγμα. Στην Ευσταθίου ν. Αστυνομίας
(1990)2 Α.Α.Δ.294, γίνε ται εκτεταμένη αναφοράστις επιπτώσεις πουενέχει παραβία ση των συνταγματικών κατοχυρώσεων για τη διεξαγωγή δί καιης δίκης. Επισημαίνεται ότι παραβίασητωνδικαιωμάτων που κατοχυρώνονται στο Αρθρο 30.2 καθιστάτη διαδικασία άκυρη στην ολότητα της. Η ακυρότητα αποτελεί το επακό λουθο της διαπίστωσης τηςποινικής ευθύνης τουκατηγορου μένου έξω απότο πλαίσιο που προβλέπει το Αρθρο 30.2. 5 10 15 Η καταδίκηακυρώθηκε στην Ευσταθίου και για δεύτερο λόγο, διότι η εκδοχή του εφεσείοντα δεν μπορούσε να απο- 20 κλειστεί και εσφαλμένα αποκλείστηκε, υπό το φως της μαρ τυρίας που είχε προσαχθεί. Η ίδια προσέγγιση ως προς τις επιπτώσεις παρέκκλισης από το πλαίσιο της δίκαιης δίκηςυιοθετείται και στη Βίκτωρος ν. Χριστοδούλου,
(1992)1Α.Α.Δ.
- Στη Μαχρή ν. Χ" 25 Ευαγγέλου, (Πολ.Ε.8334,8336,εκδόθηκε 14Απριλίου, 1993), τονίζεται ότι ηπαραβίασηδικαιώματοςπρέπει ναπροκύπτει ως ουσιαστικό γεγονός μετάαπότο συσχετισμό του συνόλου των γεγονότων της υπόθεσης. 30
- Οι ισχυρισμοί οι οποίοι προβλήθηκαν για επέμβαση στην εμπιστευτικότητα της επικοινωνίας μεταξύ του κατηγορου μένου καιτουδικηγόρουτουδεντεκμηριώνουν, αφ' εαυτών, παραβίαση του δικαιώματος το οποίο κατοχυρώνεται από το Αρθρο 30.3(δ). 35 Στη United States of America v. Manuel Antonio Noriega 764 F.Supp. 1480 (S.D. Fla. 1991) May 3,1991,ανα γνωρίζεται ότι επέμβασηστοαπόρρητοτηςεπικοινωνίας δια δίκουμε το δικηγόρο τουδεντεκμηριώνει, αφ'εαυτής,παρα- 246 2 Α.Α~Δ. 5 10 15 Δημοκρατίαv. Ford (Αρ. 2) βίασητουδικαιώματοςεκπροσώπησης. Γιατηθεμελίωση της παραβίασηςπρέπεινακαταδειχθεί δυσμενής επηρεασμός του δικαιώματος για την ελεύθερη εκπροσώπηση του διαδίκου απότοδικηγόροτου. Είναι αυτονόητο ότι ηεπέμβασηενέχει συνέπειες, εφόσον παραβιάζειτοδικαίωμαεκπροσώπησης τουδιαδίκουκατάτη δίκη. Στηνπροκειμένηπερίπτωσηδενπροβλήθηκεοποιοσδή ποτε ισχυρισμός ότι η επέμβαση των δεσμοφυλάκων είχε οποιεσδήποτε δυσμενείς επιπτώσεις στην άσκησητου δικαιώματοςτωνκατηγορουμένων βάσειτουΑρθρου30.3(δ)τουΣυ ντάγματος. Οι ισχυρισμοί οι οποίοι προβλήθηκαν είχαν ως λόγο τις επιπτώσεις που είναι θεωρητικά ενδεχόμενο να έχουν στην άσκησητουδικαιώματοςπουεξασφαλίζει τοεπί μαχοΑρθροτουΣυντάγματος. Δεν αποκαλύπτουν,αφ' εαυτών,δυσμενή επηρεασμό τουδικαιώματοςή παραβίαση του. Ενόψει τηςκατάληξης στην οποίααγόμεθα,δενπαρίστα ταιανάγκη ν' απαντήσουμεταερωτήματα 1,5,6 και
- 20 25 30 35 Υπό το φωςτων ανωτέρω,το Ανώτατο Δικαστήριο, γνω ματεύει ότι:
- Ταδικαιώματατου κατηγορουμένου για δίκαιηδίκη συναρ τώνται μετηδιεξαγωγή της δίκης. Παραβίαση τους δεσυνε πάγεται,είτετηδιαγραφή της ποινικής ευθύνης τουκατηγο ρουμένου,ήτηνκατάργησητηςδίκης. Η άσκησητουδικαιώ ματος που κατοχυρώνει το Αρθρο 30.3
(6)συναρτάται με τη διεξαγωγήδίκαιηςδίκηςκαιόχι τοναποκλεισμό τηςδίκηςως τουμέσου γιατηδιαπίστωση τηςποινικής ευθύνης τουκατη γορουμένου γιατοέγκλημα γιατοοποίοκατηγορείται. 2. Οι ισχυρισμοί τωνκατηγορουμένων γιαεπέμβασηστο απόρ ρητο της επικοινωνίας με τους δικηγόρους τους δεν αποκαλύπτουν, αφ'εαυτών,παραβίασητουδικαιώματος το οποίο κατοχυρώνεται απότοΑρθρο 30.3(δ). ΑΡΤΕΜΙΔΗΣ, Δ.: Συμφωνώ με την ομόφωνη γνωμάτευση τουΑνωτάτου Δικαστηρίου επίτωνερωτημάτων πουμαςέχουν τεθεί,όπωςέχειεκδοθεί απότονΠρόεδρο. Ακολουθούν μερικές γραμμές μετηνευκαρίααυτήςτηςυπόθεσης,στις οποίεςεκφρά ζωτηνανησυχίαπουμεδιακατέχει εδώκαιλίγοκαιρόκαιπου είναι αποτέλεσμα, σεπολλέςπεριπτώσεις, τηςαβασάνιστης επί κλησης παραβίασηςτωνδικαιωμάτων διαδίκουήκατηγορουμέ247 Αρτεμίδης,Δ. Δημοκρατίαv. Ford (Αρ. 2)
(1995)νου, πουδιασφαλίζονταιστοΣύνταγμαμας,ειδικώτεραστοάρ θρο 30.2, μετελικήεισήγηση τηνκατάργησητηςδίκης. Α. Πρωτογενής σκοπός της δίκης ήταν πάντοτε η διάγνωση τωνδικαιωμάτωντωνπολιτών απότονανεξάρτητο,αμερό ληπτοκαιαδέκαστοΔικαστή. Στη διάγνωσητούτηακολουθούνται οι κανόνες που θεσπίζει ο γραπτός νόμος και οι άγραφεςαρχέςτης ευρύτερης έννοιας τηςδικαιοσύνης. 5 Β. Ο γραπτός νόμος, με υπέρτατο χάρτη το Σύνταγμα,ορίζει ταεχέγγυατηςδίκαιηςδίκης. Στηνμενπολιτικήδίκητη βά σει του δικαίου διάγνωση των δικαιωμάτων των διαδίκων, 10 και στην ποινική κατάπόσον τα προσκομισθέντα αποδει κτικάστοιχεία αποδεικνύουνπέρανπάσηςλογικής αμφιβο λίας τηνενοχή του κατηγορουμένου. Γ. Παραβίασητου οποιουδήποτε κανόνα, που εγγυάται τηδί καιηδίκη, προκαλεί τηνεπέμβασητουΔικαστηρίου, μεσκοπότηνεπάνοδοστανόμιμαπλαίσια. Η παραβίαση, καιαυ τόείναι σημαντικό,δενκαταργείτη δίκη.Η επίκληση παρα βίασης οποιουδήποτε δικαιώματοςγίνεται ενώπιον τουδι κάζοντος Δικαστηρίου στηδιαδικασία τηςδίκης. ΤοΔικα στήριο παρέχει την πρέπουσα θεραπεία ανάλογα με την εκτροπήπου παρατηρείται. 15 20 Δ. Είναιανεπιθύμητος οκατακερματισμός τηςδίκηςσοβαρών ποινικών υποθέσεων με την παραπομπήστο Ανώτατο Δι καστήριο νομικών ερωτημάτων για γνωμάτευση. Η διαδι κασίααυτήέχεικαταλήξει ώστετοΑνώτατοΔικαστήριο να 25 παρεμβαίνει συχνά στην πορείατης δίκης ενώπιον του αρ μόδιου Επαρχιακού Δικαστηρίου ή Κακουργιοδικείου με αποτέλεσμα, λόγωτηςκαθυστερήσεως, να προκαλείταιπό νος καιταλαιπωρίαστουςπαράγοντες της δίκης,ενώ ταυ τόχρονα μειώνεται η σοβαρότητατουαντικειμένου της. Γι' 30 αυτόκαιεπέστη νομίζωοχρόνος ναδοθείτοδικαίωμα έφε σης στο Γενικό Εισαγγελέα από αθωωτική απόφαση Κα κουργιοδικείου, όπως ήθελεορίσει ηΝομοθετική Εξουσία. Έτσιόλατανομικάζητήματαπουεγείρονται στηδίκη θαεί ναικαιυπόεξέταση σεπιθανήέφεση. 35 Ε. Μεβάση ταγεγονότα, όπως τα έχουν επικαλεστεί οικατη γορούμενοι,δεν υπήρξε παραβίασητουάρθρου30.3(δ)του Συντάγματος,που κατοχυρώνει το δικαίωμα επιλογής συ νηγόρου. Μήτεκαιέγινεοποιαδήποτεεπέμβαση στην εμπι248 2 ΑΛΛ. 5 0 Δημοκρατίαv. Ford (Αρ. 2) Αρτεμίδης,Δ. οτευτικότητα δικηγόρου-κατηγορουμένου. Επίτου προκει μένου, και χωρίς να εκφέρω τελική άποψη, δεν νομίζω η οποιαδήποτε παρέμβαση σ' αυτήτην εμπιστευτικότητα να πλήττει ευθέως το δικαίωμα επιλογής δικηγόρου. Αφήνω όμως τοζήτημαως εδώ. Γι* αυτό και η διαδικασία ενώπιον του Κακουργιοδικείου, πουοδήγησεστην παραπομπή των υπόσυζήτηση νομικών ερω τημάτων ενώπιον μας, μευπόβαθροταγεγονότα πουεπικαλού νται οι κατηγορούμενοι Ι &3,ήταναχρείαστη. Γνωμάτευση ωςανωτέρω. 249