clr/1995/1995_3_78.pdf

(1995)10Μαρτίου, 1995 [ΣΤΥΛΙΑΝΙΔΗΣ, Π.,ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ, ΠΟΠΑΤΖΗΣ,ΑΡΤΕΜΙΔΗΣ,ΝΙΚΟΛΑΪΔΗΣ,Δ/στές] ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΤΗΣ ΚΥΠΡΙΑΚΗΣΔΗΜΟΚΡΑ­ ΤΙΑΣ, Εφεσείων-Καθ'ον η Αίτηση, ν. THE JEHOVAH'S WITNESSES CONGREGATION (CYPRUS) LIMITED ΚΑΙ ΑΛΛΟΣ, Εφεσιβλήτων-Αιτητών. (ΑναθεωρητικήΈφεσηΑρ.1510) Πράξεις ή αποφάσεις μέσα στην έννοια του Άρθρου 146 του Συντάγ­ ματος — Απόφαση τον Υπουργού Εσωτερικώνγια διαγραφήεγγε­ γραμμένων ιερέων της Εκκλησίαςτων Μαρτύρων τον Ιεχωβά από τον Ετήσιο Κατάλογο Λειτουργών για τέλεσηγάμων— ΟπερίΓά­ μου Νόμος Κεφ.279, Άρθρα 4και 16— Κατάπόσο ταάρθρα αντά καταργήθηκαν σιωπηρά από τονπερί Πολιτικού Γάμου Νόμο τον 1990(Αρ. 21/90). Γάμος — Ηεγκυρότητα τον καθορίζεται από τηνπολιτεία μενόμο πον θεσπίζει ηνομοθετική εξουσία — Οχαρακτηρισμός τον ως "πολι­ τικός" ή "θρησκευτικός" αναφέρεταιμόνο στο είδος τηςτελετής. Διοικητικό Δίκαιο — Πλάνηπερί τονόμο— Ωδήγησεσεακύρωση της διοικητικής απόφασης. Συνταγματικό Δίκαιο — ΣύνταγμαΆρθρο 18— Κατοχύρωσηδικαιώ­ ματος θρησκεντικήςελενθερίας. Συνταγματικό Δίκαιο — ΣύνταγμαΆρθρο 111 — Τροποποίηση τονμε τον περί της Πρώτης Τροποποιήσεως του Συντάγματος Νόμο τον 1989(αρ. 95/89) Άρθρο 3παραγρ. 5 — Αναγνώριση δικαιώματος ελεύθερης επιλογής πολιτικού γάμον σταμέλη της ΕλληνικήςΚοι­ νότητας. 78 3 Α.Α.Δ. Υπουργ. Εσωτεβίκών v. Jehovah's Con/tion Λέξεις και Φράσεις — "Registered Minister" στον περί Γάμον Νόμο, Κεφ.

1. Λέξεις και Φράσεις— "Γάμος"στο άρθρο2 τουπερί Πολιτικού Γάμον Νόμου21/
2. 5 Λέξεις και Φράσεις — "Λειτουργός τέλεσης γάμον" στον περί Πολιτι­ κού ΓάμονΝόμο21/
3. Λέξεις και Φράσεις — "MarriageOfficers"στονπερί ΓάμουΝόμο Κεφ.
4. 10 Νομοθεσία — Σιωπηράκατάργηση προνοιών υφισταμένου νόμον από μεταγενέστερο — Εφαρμοστέες νομικές αρχές. 15 Η αιτήτρια 1 είναιηΕκκλησίατων Μαρτύρωντου Ιεχωβάκαιο αιτητής 2 Επίσκοπος της και εγγεγραμμένος ιερωμένος για την τέ­ λεση γάμωνσ' αυτή. Το 1990 εφτάιερωμένοι τηςπιοπάνω Εκκλη­ σίας ήταν εγγεγραμμένοι στον κατάλογο που τηρείται βάσει των διατάξεωνκαιγιατους σκοπούς τουΝόμου. 20 25 Στις 11.9.1992ο Υπουργός Εσωτερικών αφαίρεσεαπότον σχε­ τικό κατάλογο τους εγγεγραμμένους ιερείς της Εκκλησίας των Μαρτύρων του Ιεχωβά,με την αιτιολογία ότι από της εφαρμογής του Νόμου21/90, ηεγγραφή τους κατέστηχωρίς ουσιαστικό περιεχόμενο για τον λόγο ότι εφόσο τα μέλητης Εκκλησίας τους ανή­ κουν στην Ελληνική Κοινότητα, υπάγονταιστις πρόνοιες τουΝό­ μου 21/90 για σκοπούς τέλεσης γάμου και συνεπώς έπαυσαν να υπάγονται στις πρόνοιες του Κεφ.
5. Το πρωτόδικο Δικαστήριο ακύρωσε την απόφασητου Υπουργού Εσωτερικών γιατο λόγο ότι οπερί ΓάμουΝόμος,Κεφ.279και ειδικά τα άρθρα4 και 16 δεν καταργήθηκαναπότον περί Πολιτι­ κού ΓάμουΝόμοτου 1990 (Αρ. 21/90). Ηπρωτόδικηαπόφασηεπικυρώθηκε ομόφωνα απότην Ολομέ­ λεια του Ανωτάτου Δικαστηρίου. 30 Α. Υπό Στυλιανίδη,Π.: Οι πρόνοιες του μεταγενέστερου Νόμου 21/90 δεν είναι αντι­ φατικέςήασυμβίβαστεςμεοποιαδήποτεπρόνοιακαιειδικάμε τα Αρθρα 4 και 16 του Κεφ. 279, για του λόγους που παρατί­ θενται στις αποφάσεις των Δικαστών Αρτεμίδη, Νικολαΐδη 79 Υιτονργ. Εσωτερικών v. Jehovah's Con/tion (199S) και Πογιατζή. Οι δύοΝόμοι συνυπάρχουν καιτυγχάνουν εφαρμογής,οκαθέναςστις περιπτώσεις πουκαλύπτει. Ηκρι­ νόμενη διοικητική απόφασηλήφθηκε μεπλάνη περί τοΝόμο και είναι αντίθετημετο Νόμο. Β. ΥπόΑρτεμίδη, Δ.: 5 Η ορθή απόδοση σταελληνικά της φράσης τουΝόμου Κεφ. 279, "Registered Minister" είναι "εγγεγραμμένοι ιερείς". Σε "ιερωμένους" αναφέρεται ο Νόμος, όπως προκύπτει απότο άρθρο4,και ιδιαίτερα απότηνεπιφύλαξηστοάρθρο2,όπου γίνεται ειδική αναφορά στους ιερωμένους τηςΕλληνικής Ορθοδόξου Εκκλησίας. 10 Ηπολιτεία καθορίζει την εγκυρότητα γάμου μενόμο που θε­ σπίζει ηνομοθετική εξουσία. Οχαρακτηρισμός τουγάμου ως "πολιτικός ήθρησκευτικός" απότη στιγμή πουορίζεται έγκυ­ ρος απότονόμο, αναφέρεται μόνο στοείδος τηςτελετής. Η 15 φύσηδετηςτελετής αποδίδεται μετηναπλήέννοιατωνδύολέ­ ξεων. Με τοάρθρο 16του περί Γάμου Νόμου, Κεφ. 279, θεωρείται έγκυρος ο γάμος πουτελείται από εγγεγραμμένους λειτουρ­ γούς γάμου (πολιτικός)καιεγγεγραμμένους ιερείς εκκλησιών, πουεπίσης εγγράφονταισύμφωνα μετο Νόμο(θρησκευτικός). Ο Νόμος αυτός δίδει εγκυρότητα στο γάμοπουσυνάπτεταιμε θρησκευτική τελετή σύμφωνα μετηνιεροτελεστία τηςεκκλη­ σίας τωννυμφευομένων. Οι ανήκοντες στην Εκκλησίατων Μαρτύρων του Ιεχωβά μπορούν να συνάψουν έγκυρο γάμο στην εκκλησία τους,που ιερολογείται απόεγγεγραμμένο ιερέα της. 20 25 Η παρούσαυπόθεσηδεν εμπίπτει στο άρθρο4του ΝόμουΚεφ. 279 για διαγραφή ιερέα για σοβαρήήδιαβόητηαιτία από τον αρμόδιοΥπουργό. Η επίδικη απόφαση στερεί παράνοματαμέλη της εκκλησίας των Μαρτύρων του Ιεχωβάτου δικαιώματοςνα τελούν έγκυ­ ροθρησκευτικό γάμο,σύμφωναμετις πρόνοιες τουάρθρου16 του Νόμου Κεφ.
6. Οι ρυθμίσεις στο Νόμο Κεφ.279συνάδουναπόλυταμετις με- 35 ταγενέστερες συνταγματικές επιταγέςπουαφορούνστην ελευ­ θερία θρησκείας και σύναψης γάμου. 80 30 3Α.Α.Δ. Υπουργ. Εσωτερικών v.Jehovah's Con/tion Γ. Υπό Νικολαΐδη,Δ.: Το ερώτημα στο οποίο επικεντρώνεται ηπαρούσαυπόθεση εί­ ναι κατά πόσο από τις πρόνοιες του Νόμου 21/90 προκύπτει πρόθεση του νομοθέτη νακαταργήσει ρυθμίσεις του Κεφ.
7. 5 10 15 20 25 30 Γιανααπαντηθείτοπιοπάνωερώτημα θαπρέπει να εξεταστεί ηφύσητογάμουπουπροβλέπεται στο Κεφ.279 καιτουγάμου πουπροβλέπεται στο νόμο 21/
8. Ογάμος διακρίνεται σεπο­ λιτικό και θρησκευτικό ανάλογα με τον τύπο και τη διαδικα­ σίατέλεσης του. Ογάμος που τελείται απόπολιτική αρχήθεωρείται πολιτικός, ενώ ο γάμος που τελείται από ιερωμένο σύμφωνα με την τελετουργία της συγκεκριμένης εκκλησίας εί­ ναι εκκλησιαστικός. Ο γάμος που προβλέπεται από το Νόμο 21/90 είναι πολιτικός γιατί τελείται απόλειτουργό τέλεσηςγά­ μου.Αντίθετα το Κεφ.279 προβλέπει στο άρθρο 16τηντέλεση γάμουείτεαπόλειτουργό τέλεσηςγάμου στο γραφείο του,είτε από εγγεγραμμένο ιερωμένο σύμφωνα με την τελετουργία που ακολουθείται απότην εκκλησία ήτοδόγματου ιερωμένου. Ητροποποίηση του Αρθρου 111 του Συντάγματος με τον περί της ΠρώτηςΤροποποιήσεως του Συντάγματος Νόμοτου 1989 (αρ.95/89) πρόσφερε για πρώτη φορά ελεύθερη επιλογή πολι­ τικού γάμου στην Ελληνική Κοινότητα. Ακολούθησε ο περί Πολιτικού Γάμου Νόμος του 1990 (αρ. 21/90) με τον οποίο "γάμος"ορίζεταιοπολιτικός γάμος μεταξύτων μελώντης Ελ­ ληνικής Κοινότητας. Ητέλεσηπολιτικού γάμου σύμφωνα με το άρθρο 10 του νόμου δεν εμποδίζει την ιερολογία του ιδίου γάμου κατά το θρήσκευμα καιτο δόγμα των συζύγων. Η θρησκευτική ελευθερία πουκατοχυρώνεται με το Αρθρο 18 του Συντάγματος συνιστά ατομικό δικαίωμα η άσκηση του οποίου δεν μπορεί ναπαρακωλυθεί μενομοθετικές ήδιοικητικές πράξεις. Ο μόνος τρόπος ουσιαστικής προστασίας του εί­ ναι ηαποτελεσματικότητα των διατάξεων που το προστατεύ­ ουν. Δ. Υπό Πογιατζή,Δ.: 35 Ηδιαφοράστην παρούσαυπόθεση περιορίζεται στις πρόνοιες του Κεφ.279, που διέπουν την τέλεσηέγκυρου γάμουαπό εγ­ γεγραμμένο ιερέα της Εκκλησίας των Μαρτύρων του Ιεχωβά και όχι του γάμου πουτελεί ο Δήμαρχος κάθεΔήμου ως Λει- 81 Υπουργ. Εσωτερικών v.Jehovah'sCon/tion

(1995)τουργός Τελέσεως Γάμου,σύμφωνα μετις πρόνοιες του ίδιου Νόμου.Οιπρόνοιες τουΝόμου21/90 γιατέλεση καθαρά πολι­ τικού γάμου δεν μπορεί να είναι ασυμβίβαστες με τα άρθρα 4 και 16του Κεφ. 279πουπρονοούν για τέλεσηγάμου από εγ­ γεγραμμένο ιερέα καισύμφωνα με τους κανόνες της Εκκλησίας των Μαρτύρων τουΙεχωβά. 5 Σιωπηρά κατάργησητου Νόμου Κεφ.279απότο μεταγενέστε­ ροΝόμο21/90 θα μπορούσε ναγίνει μόνο στην περίπτωσηπου OLπρόνοιες των δύο Νόμων ήταντόσο αντιφατικές ήασυμβί­ βαστες μεταξύ τους ώστε ναείναι αδύνατο νασυνυπάρξουν 10 και θαείχεσαν αποτέλεσμα ταμέλη της Εκκλησίας των Μαρ­ τύρων τουΙεχωβά να στερηθούν το μέχρι σήμερα αναγνωρι­ σμένοδικαίωμα τους νατελούν γάμο σύμφωνα μετους κανό­ νες τηςΕκκλησίας τους οοποίος να αναγνωρίζεται ωςέγκυ­ ρος από την πολιτεία. Η στέρησητου δικαιώματος αυτού θα 15 συνεπάγεται επιπρόσθετα, παραβίαση της ισότητας των Εκ­ κλησιών ηοποία διασφαλίζεται μετο Σύνταγμα. Ηέκδοσηπιστοποιητικού καιηκαταχώρησητουγάμουσεσχε­ τικό μητρώο που τηρεί οΥπουργός Εσωτερικών, σύμφωναμε τις πρόνοιες των άρθρων 18και 19του Κεφ.279δεν τονκα- 20 θιστά πολιτικό. Οιπρόνοιες αυτές δεν στοχεύουν στην από­ δοση οποιουδήποτε χαρακτηρισμού στο γάμο αυτό,αλλά στην εξασφάλιση της αναγκαίας βεβαιότητας, μέσω του μητρώου που τηρείται, όσον αφοράτον προσωπικό θεσμό εκείνων που τελούν το γάμοκαιτηνόμιμη συγκρότηση της οικογένειας που 25 δημιουργούν.' Ηέφεσηαποτνγχάνει και απορρίπτε­ ται μεέξοδα. Ηπροσβαλλόμενηδι­ οικητική απόφαση ακνρώνεται στην ολότητα της. 30 Υπόθεση που αναφέρθηκε: KeondjianνKeondjian, 1964,C.L.R.

1. Έφεση. Έφεση ενατντίον τηςαπόφασης Δικαστή τουΑνωτάτου Δι­ καστηρίου Κύπρου (Κωνσταντινίδης, Δ.) που δόθηκε στις 20 Ιανουαρίου, 1992(Προσφυγή αρ.306/91)μετην οποία ακυρώθηκε η απόφαση τουεφεσείοντα-καθ' ούη αίτηση γιαδιαγραφήτατν 82 35 3 Α.Α.Δ. Υπουργ. Εσωτερικών v. Jehovah's Con/tion λειτουργών της Εκκλησίας των Μαρτύρωντου Ιεχωβά,απότον ετήσιο κατάλογοΛειτουργώνγιατέλεσηγάμων,σύμφωνα με τις πρόνοιες του περί Γάμου Νόμου, (Κεφ. 279, Νόμοι Αρ. 4/62, 61/66,71/69,2/80και21/86). 5 Μ. Τριανταφυλλίδης, Γενικός Εισαγγελέας τηςΔημοκρατίας, για τον εφεσείοντα. Γ. Κορφιώτης,γιατους εφεσίβλητους. Cur. adv.vult. 20 Δ.Γ. ΣΤΥΛΙΑΝΙΔΗΣ, Π.: Ανάγνωσετηνακόλουθηαπόφαση. Ο Υπουργός Εσωτερικών διέγραψε τους λειτουργούς της εκ­ κλησίας των Μαρτύρων του Ιεχωβάαπότον Ετήσιο Κατάλογο Λειτουργώνγια τέλεσηγάμωνπου δημοσιεύτηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της Δημοκρατίας ημερομηνίας 25 Ιανουαρίου, 1991, σύμφωνα μετις πρόνοιες τουπερί ΓάμουΝόμου,(Κεφ.279,Νόμοι Αρ. 4/62, 61/66,71/69,2/80 και 21/86). Αρνήθηκε τηνεπανεγγραφή τους με την αιτιολογία ότι "τούτο κατέστηαναγκαίο με την εφαρμογή του περί Πολιτικού Γάμου Νόμου αρ. 21/90 εφόσον τα μέλητης Εκκλησίας των Μαρτύρων του Ιεχωβά για σκοπούς τέλεσης γάμου υπάγονται στις πρόνοιες του τελευταίουΝόμουκαιέπαυσανναυπάγονταιστις πρόνοιες τουΚΕΦ9." 25 Δικαστής του Δικαστηρίου τούτου,στην άσκηση της πρωτο­ βάθμιας Αναθεωρητικής Δικαιοδοσίας, ακύρωσε την πιο πάνω απόφασηγια τολόγοότι ο περί ΓάμουΝόμος,Κεφ.279, και ει­ δικά τα Αρθρα 4 και 16 δεν καταργήθηκαναπότον Περί Πολιτικού Γάμου Νόμοτου 1990, (Αρ.21/90). 10 15 Το μόνο ζήτημα που εγείρεται στην παρούσα έφεση είναι αν οπερί Πολιτικού ΓάμουΝόμοςτου 1990 κατήργησε σιωπηράτα Αρθρα 4και 16του Κεφ.279 στο βαθμόπουαναφέρονταιστους ανήκοντες στην εκκλησία των ΜαρτύρωντουΙεχωβά. 30 35 Πα τους λόγους που έχουν παραθέσει οι αδελφοί Δικαστές Αρτεμίδης, Νικολαΐδης και Πογιατζής έχω καταλήξει ότι οι πρόνοιες του μεταγενέστερου Νόμου 21/90 δεν είναι αντιφατι­ κές ή ασυμβίβαστες με οποιαδήποτε πρόνοια και ειδικά με τα Αρθρα 4 και 16 του Κεφ.
2. Ot δύοΝόμοι συνυπάρχουν και τυγχάνουν εφαρμογής ο καθένας στις περιπτώσεις που καλύ­ πτει. 83 Υπουργ. Εσωτερικώνv.Jehovah's Con/tion

(1995)Ηκρινόμενη διοικητικήαπόφασηλήφθηκε μεπλάνηπερί το νόμο και είναι αντίθετη μετοΝόμο. Ως αποτέλεσμα,ηέφεση απορρίπτεταιμεέξοδα. ΑΡΤΕΜΙΔΗΣ, Δ.: Το άρθρο 16 του περί Γάμου Νόμου, Κεφ.279, όπως τροποποιήθηκε μετο Ν.21/86 προβλέπει: 5 "

1. The marriage of any person may be celebrated in the Colony by any Registered Minister according to the rites and ceremonies of marriage observed by the church,denomination or body to which such minister belongs, or by any Marriage Officer athis office, provided that ineither casethemarriage be 10 celebrated in the presence of two or more witnesseswith open doors, but no Marriage Officer or Registered Minister shall celebrate any such marriage before the certificates of a Marriage Officer or the special licence of the Governor by this Law provided for, have orhas first been obtained andproduced 15 to him." Η εγγραφή ιερωμένων, που μπορεί να τελέσουν γάμο σύμ­ φωνα με τις πρόνοιες των πιο πάνω διατάξεων,γίνεται με τη διαδικασίαπουπροβλέπει τοάρθρο4 τουΝόμου. Η αιτήτρια 1 είναι η Εκκλησία των Μαρτύρων του Ιεχωβά.Ο αιτητής2 Επί- 20 σκοπός τηςκαιεγγεγραμμένος ιερωμένος γιατηντέλεση γάμων σ' αυτή. Το 1990 εφτάιερωμένοι της Εκκλησίας τωνΜαρτύρων του Ιεχωβά ήσαν εγγεγραμμένοι στον κατάλογο, που τηρείται βάσειτων διατάξεων,καιγιατους σκοπούς,του Νόμου. Το άρ­ θρο 4, δίδει στον Υπουργό Εσωτερικών εξουσία να διαγράφει 25 εγγεγραμμένο ιερέα για σοβαρήήδιαβόητηαιτία. Μιακαιβρι­ σκόμαστε στο σημείο αυτόαναφέρουμεπως είναι πρόδηλοαπό το λεκτικό της διάταξης,πωςτέτοιαδιαγραφήγίνεται για αιτία που αφοράστο πρόσωπο τουιερέα. Ο Υπουργός Εσωτερικών μεεπιστολή του, στις 11.9.92, προς στην Εκκλησία των Μαρτύρωντου Ιεχωβά,εξέφρασε τηνπρό­ θεση του να αφαιρέσει απότον κατάλογοτους εγγεγραμμένους ιερείς της Εκκλησίας αυτής.Στο ουσιαστικό μέρος της διαβά­ ζουμε: 30 "Από της εφαρμογήςτουνέουπερί Πολιτικού ΓάμουΝό- 35 μου αρ.21/90, η εγγραφήτων πιο πάνωΛειτουργών κατέστη άνευουσιαστικού περιεχομένου γιατί,εφόσοταμέλητηςΕκ­ κλησίαςσαςανήκουνστηνΕλληνική Κοινότητα,γιασκοπούς 84 3 Α.Α.Δ. Υϋουργ. Εσωτερικών v. Jehovah's Con/lion Αρτεμίδης, Λ. τέλεσηςγάμου,υπάγονταιστις πρόνοιες τουνέου Νόμουκαι έπαυσαν ναυπάγονταιστις πρόνοιες του Κεφ.279." 5 10 15 20 25 30 35 Ανοίγουμε εδώ μια παρένθεσηγια να παρατηρήσουμε πως η αναφοράστην επιστολή τουΥπουργού σε"Λειτουργούς"δεν είναι δόκιμη. Ηορθή απόδοσηστα ελληνικά της φράσης τουΝό­ μου,"Registered Minister",είναι κατά τηγνώμη μας "εγγεγραμ­ μένοι ιερείς". Σειερωμένους αναφέρεταιοΝόμος,όπωςφανερά προκύπτειαπότοάρθρο4,καιιδιαίτερααπότηνεπιφύλαξηστο άρθρο 2, όπου γίνεται ειδική αναφορά στους ιερωμένους της Ελληνικής Ορθοδόξου Εκκλησίας. Οι δικηγόροι της Εκκλησίας στηγραπτήαπάντησητους στον Υπουργό εξέθεσαν τις απόψεις τους, που διίστανται εκείνων του Υπουργού. Στις25.1.91δημοσιεύτηκε στην ΕπίσημηΕφημε­ ρίδα ο ετήσιος κατάλογος, σύμφωνα με το Νόμο,ο οποίος δεν περιλάμβανε την Εκκλησία των Μαρτύρων του Ιεχωβά, μήτε τους ιερείς της. Οι αιτητές πέτυχαν πρωτοδίκως την ακύρωση της απόφασηςαυτής. Ο Γενικός Εισαγγελέας, με τηνπαρούσα έφεση, επιδιώκει την ανατροπή της πρωτόδικης απόφασης,και διακήρυξηπως ηδιοικητική πράξητου Υπουργού Εσωτερικών είναι νόμιμη. Στις 2.3.90 ψηφίστηκε ο περί Πολιτικού Γάμου Νόμος του 1990, Ν.21/
2. Στο άρθρο 2 του Νόμου ορίζεται πως "γάμος" σημαίνει τον πολιτικό γάμο μεταξύ προσώπων που ανήκουν στην Ελληνική κοινότητα. Δεν αμφισβητείται πως αυτοί που πρεσβεύουν την θρησκεία των Μαρτύρων του Ιεχωβάανήκουν, στη συντριπτική τους πλειοψηφία, στην Ελληνική Κοινότητα, μολονότι μερικοί είναι άλλων εθνοτήτων, μίας και πρόκειται για θρησκευτικήδοξασία. Ο άξονας του βασικού ισχυρισμού πρωτοδίκως,και του Γενικού Εισαγγελέα ενώπιον μας,είναι πως ο Ν.21/90,που είναι μεταγενέστερος του Κεφ.279, έχει σιωπηράκαταργήσει τις πρό­ νοιες του τελευταίου, σε όση έκταση αφορούν στο θέμαπου συ­ ζητούμε, γιατί και οι δυο Νόμοι ρυθμίζουν την εγκυρότητα πο­ λιτικού γάμου. Ο Γενικός Εισαγγελέας, εντηπαρόδωτηςαγόρευσης του,εί­ πε πως συμμερίζεται την άποψη, οι ανήκοντες στην Εκκλησία των Μαρτύρων του Ιεχωβάναδικαιούνται στην τέλεσηγάμους σύμφωνα με το τυπικό τελετουργικό της εκκλησίας τους, και η πολιτεία οφείλει νααναγνωρίσει το γάμοαυτό. 85 Αρτεμίδης,Δ. Υπουργ. Εσωτερικώνv. Jehovah's Con/tion

(1995)Ο συνάδελφος μας, ενώπιον του οποίου συζητήθηκε πρωτο­ δίκως η υπόθεση, δεν αποδέκτηκε την εισήγηση πως ο Ν.21/90 κατάργησε σιωπηρά τις επίδικες διατάξεις του άρθρου 16 του Κεφ.279 που αφορούν στην τέλεσηγάμου από εγγεγραμμένους ιερείς εγγεγραμμένων εκκλησιών. 5 Συμφωνούμε με τη θέση του συναδέλφου μας,και ουσιαστι­ κά υιοθετούμε την προσέγγιση του στην υπόθεση. Θα πούμε όμως τις σκέψεις μας με όση διαύγεια μπορούμε. Έχουμε τη γνώμη πως ηουσία της υπόθεσης έχει μετατεθεί, λόγω της εμφιλοχώρησης στη συζήτηση προσπάθειας διευκρίνισης των όρων 10 "πολιτικός" και "θρησκευτικός" γάμος. Σύμφωνα με την εισή­ γηση του Γενικού Εισαγγελέα ο γάμος που τελείται, βάσει του περί Γάμου Νόμου Κεφ.279, είναι πολιτικός. Κατά συνέπεια, συνεχίζει η εισήγηση, εφόσον ο μεταγενέστερος Νόμος 21/90 ρυθμίζει τα του πολιτικού γάμου αυτών που ανήκουν στην Ελ- 15 ληνική κοινότητα,οι διατάξειςτου Κεφ.279, έχουν σιωπηράκα­ ταργηθεί. Η πολιτεία καθορίζει την εγκυρότητα γάμου με νόμο πουθε­ σπίζει η νομοθετική της εξουσία. Ο χαρακτηρισμός του γάμου ως "πολιτικός" ή"θρησκευτικός", απότης στιγμής πουορίζεται έγκυρος από το νόμο, αναφέρεται μόνο στο είδος της τελετής. Η φύση δε της τελετής αποδίδεται με την απλή έννοια των δύο λέξεων. 20 Οι νόμοι θεσμοθετούν τις προϋποθέσεις εγκυρότητας τουγά­ μου. Το Σύνταγμα της χώρας μας μάλιστα σηματοδοτεί εξα- 25 ντλητικά τους περιορισμούς που μπορεί να τεθούν στη σύναψη γάμου {άρθρο 22.2(β, γ)}. Είναι βέβαια περιττό να τονίσουμε την τεράστια σημασία που έχειγια την πολιτεία, και τους πολί­ τες της, η δια νόμου ρύθμιση της εγκυρότητας του γάμου,όταν το μέγιστο μέρος της δομής της θεμελιώνεται στο θεσμό τουγά- 30 μου και της οικογένειας. Το άρθρο 16 του περί Γάμου Νόμου, Κεφ.279, αναγνωρίζει ως έγκυρο το γάμο που ιερολογείται από εγγεγραμμένο ιερέα, σύμφωνα με την καθορισμένη ιεροτελεστία της εκκλησίας στην οποία οι νυμφευόμενοι ανήκουν. Έτσι, οι ανήκοντες στην Εκκλησία των Μαρτύρωντου Ιεχωβάδικαιούνταινατελούν, όπως τελούσαν μέχρι λήψης της επίδικης απόφασης, θρησκευτικό γά­ μο,που θεωρείται από το Νόμοαυτό έγκυρος. 86 35 3 Α.Α.Δ. Υποιιργ. Εσωτερικώνv. Jehovah's Con/tion Αρτεμίδης, Δ. Ο Ν.21/90ρυθμίζει τα της τέλεσης πολιτικού γάμου απότα μέλητης Ελληνικής Κοινότητας. Επιλογή που δόθηκε σε αυτή με τον περί της Πρώτης Τροποποίησης του ΣυντάγματοςΝόμο του 1989, Ν.95/89,άρθρο3παραγρ.

1. 5 10 15 20 25 30 35 ΗάποψημαςείναιπωςοιΝόμοι Κεφ.279,καιΝ.21/90,έχουν καθολοκληρία διαφορετικόπεριεχόμενο και οκαθέναςεφαρμό­ ζεται στις περιπτώσεις πουκαλύπτει. Με το άρθρο 16 του περί Γάμου Νόμου, Κεφ.279, θεωρείται έγκυρος ο γάμος που τελείται από εγγεγραμμένους λειτουργούς γάμου(πολιτικός) και εγγεγραμμένους ιερείς εκκλησιών, πουεπί­ σης εγγράφονταισύμφωνα μετοΝόμο(θρησκευτικός). ΟΝόμος επομένως αυτός δίδει εγκυρότητα στο γάμο που συνάπτεται με θρησκευτική τελετή, σύμφωνα μετην ιεροτελεστία της εκκλησίας τωννυμφευομένων. Οιανήκοντεςστην Εκκλησία τωνΜαρτύρων του Ιεχωβά μπορούν να συνάψουν έγκυρο γάμο στην εκκλησία τους,που ιερολογείται απόεγγεγραμμένο ιερέατης. Ο Ν.21/90, πουθεσπίστηκε μετάτην τροποποίηση τουάρθρου 111 τουΣυντάγματος,μετοΝ.95/89,δίδειγιαπρώτηφοράσταμέ­ λη της Ελληνικής Κοινότητας την επιλογή τέλεσηςπολιτικούγάμου. Οθρησκευτικός γάμοςγι' αυτούςθεωρείται από καταβολής της Ελληνικής Ορθόδοξης Εκκλησίας έγκυρος. Μετη λήψητης επίδικης απόφασηςοι ανήκοντες στην εκκλη­ σίατων ΜαρτύρωντουΙεχωβάστερούνται,παράνομαστην κρίση μας,τουδικαιώματοςνα τελούν έγκυρο θρησκευτικό γάμο,όπως προβλέπεται στοάρθρο 16τουπερί ΓάμουΝόμου, Κεφ.
2. Δε δεχόμαστε πωςη νομοθετική μαςεξουσία είχεσκοπόναμε­ ταβάλει σιωπηρά το νομικό καθεστώς που ισχύει με το Νόμο Κεφ.279, πάνω σε ένα τέτοιο σοβαρό ζήτημα,τη θεσμική δηλαδή υπόστασητουγάμου. Αντίθετα, έχουμε τηνάποψηπως οι ρυθμίσεις στο Νόμοαυτόσυνάδουν απόλυταμε τις μεταγενέστερες συ­ νταγματικέςεπιταγέςπουαφορούνστην ελευθερία θρησκείαςκαι σύναψηςγάμου. Ενόψει των ανωτέρω,κρίνουμε πωςηπρωτόδικηαπόφασηεί­ ναιορθή. Η έφεση απορρίπτεταικαιη επίδικηδιοικητικήαπόφασηακυρώνεται. Οεφεσείων νακαταβάλειταέξοδατων εφεσίβλη­ των,πουθαυπολογίσει ο Πρωτοκολλητής και θάεγκρίνει το Δι­ καστήριο, 87 Υπουργ. Εσωτερικών v. Jehovah's Con/tion

(1995)ΝΙΚΟΛΑΪΔΗΣ, Δ.: Σύμφωνα με τις πρόνοιες του περί Γά­ μου Νόμου,Κεφ.279,γάμοτελούν οι καλούμενοι λειτουργοί τέ­ λεσης γάμου (marriage officers), ή οι εγγεγραμμένοι ιερωμένοι (registered ministers). Οι λειτουργοί τέλεσης γάμου αρχικάδιο­ ρίζονταν από τον Κυβερνήτη, μετά την Ανεξαρτησία από το 5 Υπουργικό Συμβούλιο και στη συνέχεια απότου 1986 από τον Υπουργό Εσωτερικών (βλ. Κ.Δ.Π. 7/86). Τελικά,μεβάσητονπε­ ρί Γάμου (Τροποποιητικό) Νόμο του 1986, (αρ.21/86), ορίζο­ νται ως λειτουργοί τέλεσης γάμου οι Δήμαρχοι των Δήμων ή οποιοδήποτε μέλος του Δημοτικού Συμβουλίου εξουσιοδοτημέ10 νο προς τούτο απότο Δήμαρχο.Οι εγγεγραμμένοι ιερωμένοι εί­ ναι διαπιστευμένοι ήαναγνωρισμένοι λειτουργοί οποιασδήποτε χριστιανικής ή ιουδαϊκής εκκλησίας, δόγματος ήσο'ιματος που συνήθως λειτουργούν σαν τέτοιοι. Ηπαρούσαδιαδικασίαπροέκυψε όταν, ύστερα απότηψήφι- 15 ση του περί Πολιτικού Γάμου Νόμου του 1990, (αρ. 21/90), ο Υπουργός Εσωτερικών εξεδήλωσετην πρόθεση τουνα αφαιρέ­ σει απότο σχετικό κατάλογο,μεταξύάλλων,καιτους εγγεγραμ­ μένους ιερωμένους της Εκκλησίας των Μαρτύρο)ν του Ιεχωβά. Στο σχετικό κατάλογο που τηρείται για τους σκοπούς του Κεφ. 20 279, ήταν εγγεγραμμένοι επτά ιερωμένοι της Εκκλησίας των Μαρτύρων του Ιεχωβά. Ηαιτιολογία που δόθηκε ήταν ότι από της εφαρμογήςτουνέου περίΠολιτικού ΓάμουΝόμουτου 1990, (αρ. 21/90), η εγγραφή των πιο πάνω λειτουργών (όπως τους ονομάζει στη σχετική επιστολή) είχεκαταστείχωρίς ουσιαστικό 25 περιεχόμενο γιατί,αφούταμέλητης Εκκλησίας των Μαρτύρων του Ιεχωβά ανήκουν στην ελληνικήκοινότητα, για σκοπούς τέ­ λεσηςγάμουκαλύπτονται απότις πρόνοιες τουνέου νόμουκαι συνεπώς έπαυσανναυπάγονταιστις πρόνοιες του Κεφ.

1. Με επιστολή της ημερομηνίας 27.9.1990, η Εκκλησία των Μαρτύ- 30 ρων του Ιεχωβά διετύπωσε αριθμό λόγων για τους οποίους δεν έπρεπε να χωρήσει η διαγραφή, αλλά ο Υπουργός Εσωτερικών προχώρησε και αφήρεσε όλους τους ιερωμένους απότον κατά­ λογο. Αίτηση για επανεγγραφήημερομηνίας 5.2.1991 που έγινε από την Εκκλησία των Μαρτύρωντου Ιεχωβάαπερρίφθη με την 35 ίδια αιτιολογία. Η Εκκλησία των Μαρτύρωντου Ιεχωβά,καθώςκαιέναςαπό τους ιερωμένους που διεγράφησαν,προσέβαλαν τη νομιμότητα της απόφασης, ισχυριζόμενοι ότι ηπροσβαλλόμενη πράξη συνι­ στούσεπαράβασηκαι/ή ήταναντίθετημε τις διατάξεις του Κεφ. 40 279, παραβίαζε ταθρησκευτικά και/ήατομικάτους δικαιώματα, αποτελούσε δυσμενή διάκριση εις βάρος της θρησκείας τους 88 3 Α.Α.Δ. Υπουργ. Εσωτερικών v. Jehovah's Con/tion Νικολαΐδης, Δ. και/ήπαραβίαζε την αρχήτης ισότητας των θρησκειών. 5 10 15 20 25 30 35 40 Το πρωτόδικο Δικαστήριο δέκτηκε ότι απότις πρόνοιες του νόμου αρ. 21/90 δεν προκύπτει πρόθεση του νομοθέτη να κα­ ταργήσει οποιεσδήποτε πρόνοιες του Κεφ.
2. Δέκτηκε επίσης ότι οι πρόνοιες του νόμου αρ.21/90 δεν είναι ασυμβίβαστες ή αντιφατικές με τις πρόνοιες του Κεφ. 279 και συνεπώς OLδύο νόμοι μπορούννασυνυπάρχουν. ΤοΔικαστήριο κατέληξε ότι η επίδικη απόφαση ήταν αντίθετη με τις πρόνοιες του άρθρου 4 του Κεφ.279 καισυνεπώς έπρεπεναακυρωθεί. Εν όψει της πιο πάνωκατάληξης,τοΔικαστήριο δενπροχώρησε ναεξετάσει τον ισχυρισμό των αιτητών για παραβίασητων θρησκευτικών τους δικαιωμάτων. Εναντίον της πρωτόδικης απόφασης ασκήθηκε έφεση. Πριν το 1889 οι μόνοι υφιστάμενοι τρόποι τέλεσης γάμου στην Κύπρο ήτανο γάμος που διέπεται απότον εκκλησιαστικό νόμο της Ελληνικής Ορθοδόξου Εκκλησίας καιογάμοςπουετελείτο σύμφωνα με τον Ιερό ΜωαμεθανικόΝόμο (Sheri Law). Σε μεταγενέστερο στάδιο τα περί γάμου των Μωαμεθανών ρυθμί­ ζονταν από το Τουρκικό Οικογενειακό Δίκαιο (The Turkish Family (Marriage and Divorce) Law του 1951, τώρα Κεφ. 339). To 1989 η Βρεττανική Διακυβέρνηση με το Νόμο The British Subjects Marriage Law (αρ.2του.1889)έδιδε την ευκαιρία σε οι­ ονδήποτε Βρεττανό υπήκοο να συνάψει γάμο στην Κύπρο ενώ­ πιον λειτουργού γάμου ήενώπιον οιουδήποτε αναγνωρισμένου ιερωμένου οιασδήποτε Χριστιανικής ή Ιουδαϊκής εκκλησίας ή δόγματος, σύμφωνα με τη τελετουργία που ακολουθούσε η συ­ γκεκριμένη εκκλησία ή δόγμα (άρθρο 12). Οι πρόνοιες του νό­ μου2 του 1889 δεν ίσχυανότανέναςτων μελλονύμφων ήτανμέ­ λος της Μωαμεθανικής θρησκείας. Ονόμος αρ. 2/1889 αντικαταστάθηκε από τον περί Γάμου Νόμο, αρ.37 του 1922, (τώρα Κεφ. 279), ο οποίος εισήγαγε τους "λειτουργούς γάμου" και τους "εγγεγραμμένους ιερωμένους". Αυτός ο νόμος δεν εφαρ­ μοζόταν,ούτε στους πιστούς της Μωαμεθανικήςθρησκείας(άρ­ θρο 35),ούτε όταναμφότεροι οι μελλόνυμφοι ήτανμέλη της Ελληνικής Ορθοδόξου Εκκλησίας (άρθρο 36 του νόμου). Μεβάση τοάρθρο5του Κεφ.279, τον Ιανουάριοκάθεχρόνου ταονόμα­ τα όλων των ιερωμένων που ύστερα απόαίτηση τους έχουν εγ­ γραφεί στο σχετικό μητρώο,τοθρήσκευμα,το αξίωμακαιηδια­ μονή τους, δημοσιεύονται στην Επίσημη Εφημερίδα της Δημοκρατίας. Το Σύνταγμα της Κυπριακής Δημοκρατίας στο Αρθρο 111, 89 Νικολαΐδης, Δ. Υπουργ. Εσωτερικώνv.Jehovah's Con/tion

(1995)προέβλεπε ότι παν ζήτημα των ανηκόντων στην Ελληνική Ορ­ θόδοξο Εκκλησία, ήσε θρησκευτική ομάδαγια την οποία ισχύ­ ουν οι διατάξεις του Αρθρου 2.3 του Συντάγματος, που έχει σχέσηπρος τον αρραβώνα,γάμο,διαζύγιο,το κύρος τουγάμου, το χωρισμό από κοίτης και τραπέζης,τη συνοίκηση των συζύ- 5 γων ή τις οικογενειακές σχέσεις, εξαιρουμένης της υιοθεσίας, διέπεται από τον εκκλησιαστικό νόμο της Ελληνικής Ορθοδό­ ξου Εκκλησίας ή από τον εκκλησιαστικό νόμο κάθε θρησκευτι­ κής ομάδας,αναλόγως της περιπτώσεως. Μετον περί της Τροποποιήσεως του ΣυντάγματοςΝόμοτου 10 1989, (αρ.95/89),το Αρθρο 111 τροποποιήθηκε και μεταξύ άλ­ λων, προσέφερε, για πρώτη φοράστην ελληνικήκοινότητα,την ελεύθερη επιλογή πολιτικού γάμου. Ακολούθησε οπερί Πολιτι­ κού Γάμου Νόμος του 1990, (αρ.21/90), με τον οποίο, "γάμος" ορίζεται ο πολιτικός γάμος μεταξύ προσώπων που ανήκουν 15 στην ελληνική κοινότητα, ενώ λειτουργός τέλεσης γάμουκαθο­ ρίζεται ο Δήμαρχος ή μέλος Δημοτικού Συμβουλίου εγγράφως εξουσιοδοτημένο για το σκοπό αυτόαπότοΔήμαρχο. Η τέλεση πολιτικού γάμου σύμφωνα μετο άρθρο 10του νόμου δεν εμπο­ δίζει την ιερολογία του ίδιου γάμου κατά το θρήσκευμα και το 20 δόγμα των συζύγων. Θα πρέπει να λεχθεί ότι στις 22.4.1994 με τον περίΠολιτικού Γάμου(Τροποποιητικό)Νόμοτου 1994,(αρ. 28(Ι)/1994), οορισμός στο άρθρο2τουγάμουτροποποιήθηκε με την προσθήκη στο τέλος του ορισμού της φράσης"και περιλαμ­ βάνει το γάμο μεταξύ των προσώπων που πρεσβεύουν το χρι- 25 στιανικό ορθόδοξο δόγμα,ανεξαρτήτως υπηκοότηταςήεθνικό­ τητας",προσθήκηπουδιεγράφηστις 23.12.1994 μετον περίΠο­ λιτικού Γάμου (Τροποποιητικό) (αρ.2) Νόμο του 1994, (Αρ. 93(Ι)/1994). Έτσι, παρέμεινε ο αρχικός ορισμός πουκαθορίζει ότι.γάμος σημαίνει τον πολιτικό γάμο μεταξύ προσώπων που 30 ανήκουν στην ελληνική κοινότητα. Σύμφωνα με το Αρθρο 2.1 του Συντάγματος, την ελληνική κοινότητα αποτελούν όλοι OL πολίτες της Δημοκρατίας οι οποίοι είναι ελληνικής καταγωγής και έχουν ως μητρική γλώσσα την ελληνική, ή μετέχουν των ελ­ ληνικών πολιτιστικών παραδόσεων,ή ανήκουν στην Ελληνική 35 Ορθόδοξο Εκκλησία. Το ερώτημα στο οποίο επικεντρώνεται η παρούσα υπόθεση είναι κατά πόσο από τις πρόνοιες του νόμου 21/90 προκύπτει πρόθεση του νομοθέτη να καταργήσει ρυθμίσεις του Κεφ.

1. Έχει τεθεί απότον ευπαιδευτοΓενικό Εισαγγελέα ότιτόσο ονό- 40 μος 21/90 όσο και το Κεφ. 279 παρέχουν τη δυνατότητασύνα­ ψης πολιτικού γάμου και συνεπώς οι πρόνοιες του Κεφ. 279, 90 3 Α.Α.Δ. 5 10 15 20 25 30 35 40 Υπουργ. Εσωτερικών v. Jehovah's Con/tion Νικολαΐδης, Δ. στο μέτροπουαυτέςείναι αντιφατικέςήασυμβίβαστες μετονό­ μο21/90,είναι αδύνατο να συνυπάρχουν. Έτσι ταάρθρα 4και 16 του Κεφ. 279, στο βαθμόπου αναφέρονται στα μέλητης ελ­ ληνικής κοινότητας, στην οποία περιλαμβάνονται και οι Μάρτυρες του Ιεχωβά,θα πρέπει να θεωρηθούν ότι έχουν σιωπηρά καταργηθεί και συνεπώς νόμιμα ο Υπουργός Εσωτερικών διέ­ γραψε απότο σχετικό ετήσιο κατάλογο του Κεφ.279 τους ιερω­ μένους της Εκκλησίας των Μαρτύρων του Ιεχωβά. Τοπρωτό­ δικο Δικαστήριο δέκτηκε ότι καμιάαπότις πρόνοιες του νόμου 21/90 δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι επηρεάζει την ειδική ρύθμιση των προνοιών του Κεφ.279 αναφορικάμε την εγγραφήτων ιε­ ρωμένων των εκκλησιών πουαναφέρονταισ*αυτόν,γιατην τέ­ λεση γάμων κατά τα δόγματα ή την τελετουργία τους,καταλή­ γοντας ότι μέσα από τις πρόνοιες του νόμου 21/90 δεν προκύπτει πρόθεση του νομοθέτη για κατάργηση οποιασδήποτε πρό­ νοιας του Κεφ.
2. Γιανα απαντηθεί το ερώτημα που τίθεται,θαπρέπει ναεξε­ ταστεί η φύσητουγάμουπουπροβλέπεται στο Κεφ.279 καιτου γάμου που προβλέπεται στο νόμο 21/
3. Ανάλογα με τον τύπο και τηδιαδικασία τέλεσης του,ογάμοςδιακρίνεται σε πολιτικό και θρησκευτικό. Αν ογάμος τελείται απόπολιτική αρχή(όπως για παράδειγμααπόλειτουργούς τέλεσης γάμου),ο γάμος θεω­ ρείται πολιτικός, ενώ όταν τελείται από ιερωμένο σύμφωνα με την τελετουργία της συγκεκριμένης εκκλησίας ήδόγματος, είναι εκκλησιαστικός. (Βλ. σχετικά Γεωργιάδη -Σταθόπουλου,Αστι­ κός Κώδιξ,κατ'άρθρο ερμηνεία,Τόμος 7ος,σελ. 69,99 και 101). Αναμφίβολα ο γάμος που προβλέπεται απότο νόμο 21/90 είναι πολιτικός, γιατί τελείται από λειτουργό τέλεσης γάμου, που σύμφωνα με το άρθρο 2 είναι ο Δήμαρχος ή μέλος Δημοτικού Συμβουλίου,απόπολιτική δηλαδήαρχή. Αντίθετα, το Κεφ. 279 προβλέπει την τέλεσηγάμου είτε από λειτουργό τέλεσης γάμου (marriage officer) ή από εγγεγραμμένο ιερωμένο (registered minister) καιπροχωρεί στησυνέχεια στο άρθρο 16να προβλέψει ότι ο γάμος οιουδήποτε προσώπου μπορεί να τελεστεί υπό οιουδήποτε εγγεγραμμένου ιερωμένου σύμφωνα με το τελετουργι­ κόσύναψηςγάμουπουακολουθείταιαπότηνεκκλησία ήτοδόγ­ μα του ιερωμένου, ήαπό οιονδήποτε λειτουργό τέλεσης γάμου στο γραφείο του. Αντίθετα με την απόφαση στην υπόθεση Keondjian v.Keondjian

(1964),C.L.R. 93,όπου έχει λεχθεί ότι γάμος που τελείται σύμφωνα με τις πρόνοιες του Κεφ.279 από εγγεγραμμένο ιερωμένο θεωρείται έγκυρος πολιτικός γάμος,πι­ στεύω ότι το Κεφ.279 παρέχει τηδυνατότητα,στις περιπτώσεις βέβαιαπουεφαρμόζεται, τέλεσηςείτεπολιτικού γάμου,όταντε91 Νικολαΐδης, Δ. Υπουργ. Εσωτερικώνv. Jehovah's Con/tion

(1995)λείται απόλειτουργό τέλεσηςγάμου, είτε θρησκευτικούγάμου, όταν τελείται απόεγγεγραμμένο ιερωμένο σύμφωνα με τοτελε­ τουργικό γάμου που ακολουθείται απότη συγκεκριμένη εκκλη­ σία ή δόγμα. Ηπιο πάνω θέση ενισχύεται και απότο γεγονός ότι ο περί Γάμου (Τροποποιητικός)Νόμος,αρ. 21/86,αντικατέστήσε μόνο τον ορισμό του λειτουργού τέλεσηςγάμουχωρίςνα ασχοληθεί μετον "εγγεγραμμένο ιερωμένο". 5 Εν όψει των πιο πάνωβρίσκω ότι οι πρόνοιες του Κεφ. 279 δεν είναιαντιφατικέςήασυμβίβαστεςμεοποιανδήποτεπρόνοια τουνόμου21/90 καικατάσυνέπειαοιδύονόμοι μπορούννασυ- 10 νυπάρχουν και νατυγχάνουνεφαρμογής. Η πιο πάνω αντιμετώπιση συνάδει και με το συνταγματικό δικαίωμα της θρησκευτικής ελευθερίας που διακηρύσσει και διαφυλάσσει το Αρθρο 18 τουΣυντάγματος της Κυπριακής Δη­ μοκρατίας.Όλες οι θρησκείες των οποίων ταδόγματακαιοι ιε- 15 ροτελεστίες δεν είναι μυστικές είναι ελεύθερες, ενώόλεςοιθρη­ σκείες είναι ίσες ενώπιον του νόμου. Ηθρησκευτική ελευθερία αποτελεί έννοια ευρύτερη της ανεξίθρησκείας και συνιστά ατο­ μικό δικαίωματου οποίου,πέραν των τυχόν εκ του Συντάγμα­ τος τασσομένων περιορισμών,η άσκησηδεν μπορεί ναπαρακω- 20 λυθεί μενομοθετικές ήδιοικητικές πράξεις. (Χρ. Γ.Σγουρίτσας, Συνταγματικό Δίκαιο, Τόμος Β, Τεύχος Β, Έκδοση 1966, σελ.109). Η συνταγματικήπροστασίατουδικαιώματοςκάθεπολίτηνα πρεσβεύει την πίστηπου επιθυμεί καιναεκδηλώνει τηθρησκεία 25 και τις θρησκευτικές του πεποιθήσεις διά της λατρείας και της άσκησης ήτήρησης των τύπων,είτε ατομικάείτε συλλογικά, θα καταντούσε γράμμα κενό, αν αποστερείτο από τα μέλη οιασδή­ ποτε γνωστής θρησκείας το δικαίωμα να τελούν νόμιμο γάμο σύμφωνα με το δικό τους τελετουργικό. Κάτι τέτοιο θα αντί- 30 στοιχούσε σε περιορισμό της ουσιαστικής άσκησης των θρη­ σκευτικών τους πεποιθήσεων. Κάθε πολίτης δικαιούται να αξιώνει "όπως μη ενοχλείται στις θρησκευτικές τουπεποιθή­ σεις", (Η. Κυριακόπουλος, Ελληνικό Συνταγματικό Δίκαιο, ανωτέρω, σελ. 363) και η μηαναγνώριση μιας τόσο σημαντικής 35 εκδήλωσης του δικαιώματος της θρησκευτικής ελευθερίας θα συνιστούσε στην πραγματικότητα "ενόχληση". Η ελευθερία της συνείδησης προστατεύεται και ο μόνος τρόπος ουσιαστικής προστασίας είναι η αποτελεσματικότητα των διατάξεων που προστατεύουν το δικαίωμααυτό. 40 92 3 Α.ΑΛ. Υπουργ. Εσωτερικών v. Jehovah's Con/tion Μεβάσηόλα ταπιο πάνωηέφεση θαπρέπει νααπορριφθεί και ηπροσβαλλόμενη διοικητική απόφασηνα ακυρωθεί με έξο­ δα στην έφεση εναντίον των εφεσειόντων. 5 10 15 20 25 30 35 ΠΟΓΙΑΤΖΗΣ,Δ: Είχα την ευκαιρίαναδιεξέλθω το κείμενο των αποφάσεωνπου εξέδωσαν στην παρούσαέφεση OL αδελφοί Δικαστές Αρτεμίδης και Νικολαϊδηςκαι συμφωνώ μετοαποτέ­ λεσμα στο οποίο έχουν καταλήξει. Αισθάνομαι, εντούτοις, την ανάγκηνα σκιαγραφήσω σε συ­ ντομία και με την αναγκαία, ελπίζω, σαφήνεια τη δική μου ιδιαίτερη προσέγγιση στα θέματα που εγείρονται, εν όψει της σο­ βαρότητας τους όχι μόνο για τα μέλητης Εκκλησίας των Μαρ­ τύρων του Ιεχωβά αλλά και για την πολιτεία στο σύνολο της. Ολόκληρη ηδομήτης Κυπριακήςκοινωνίας έχεισαν πυρήνατη νόμιμα συγκροτημένη οικογένεια. Κάτωαπό αυτέςτιςπεριστάσεις, θέματα που άπτονται της τέλεσης έγκυρου γάμου που συ­ νεπάγεται, μεταξύ άλλων, τη δημιουργία κοινωνικών και οικονομικών υποχρεώσεων και δικαιωμάτων των πολιτών και που άπτονταιεπίσης της συνταγματικάκαθιερωμένης ισότητας των Εκκλησιών και των Θρησκευτικών Δογμάτων αποτελούν θέματα τεράστιας σημασίας που δικαιολογούν την οριοθέτηση και τηςδικής μου ιδιαίτερης προσέγγισης σ' αυτά, έστω και αν αυτή δε διαφέρει ουσιωδώς από την προσέγγιση των συναδέλ­ φων μου,όπως αυτήαντικατοπτρίζεταιστις δικές τους αποφά­ σεις. Ηδικήμου ιδιαίτερηπροσέγγιση έχειωςαφετηρίαταπιοκά­ τωδεδομένα: 1. ΗΕκκλησία και το Θρησκευτικό Δόγμα των εφεσίβλητων αιτητών, γνωστών ως Μαρτύρων του Ιεχωβά, αποτελεί χριστιανική Εκκλησία γνωστή και αναγνωρισμένη από την πολιτεία,όπως προκύπτει απότον περιοδικόκατάλο­ γο τον οποίο ο Υπουργός Εσωτερικών δημοσίευε στην επίσημη εφημερίδα της Δημοκρατίας μέχρι και το 1990, δυνάμει του άρθρου 5 του περί Γάμου Νόμου, Κεφ. 279, στον οποίο περιλάμβανε τα ονόματα αριθμού ιερέων της Εκκλησίας αυτής τα οποία υποβάλλονταν σΑυτόν,δυνά­ μει του άρθρου 4 του εν λόγω Νόμου,για να εγγραφούν και να ενεργούν ως εγγεγραμμένοι ιερείς (registered ministers) για τους σκοπούς τέλεσης γάμων, δυνάμει των προνοιών του εν λόγω Νόμου. 93 Πογιατζής, Α. Υπουργ.Εσωτερικώνv. Jehovah'sCon/tion

(1995)ση των ονομάτων των διαπιστευμένων ιερέων της Εκκλη­ σίας των Μαρτύρων του Ιεχωβά στον επίδικοκατάλογο. Ως αποτέλεσμα της απόρριψης της εισήγησης αυτής, το πρωτόδικο Δικαστήριο έκρινε την προσβαλλόμενη πράξη του Υπουργού Εσωτερικών ως αντίθετηπροςτις πρόνοι5 ες του άρθρου 4 του Κεφ. 279 και με την εκκαλούμενη απόφαση του δικαίωσε τους εφεσίβλητους - αι/ιητές και ακύρωσε την προσβαλλόμενη διοικητικήπράξη. Όπως έχωήδη αναφέρει,οπερί ΓάμουΝόμος,Κεφ.279,προ­ νοεί για τηντέλεσηδύο διαφορετικώνέγκυρων γάμωνκαι ότι η 10 παρούσαδιαφορά περιορίζεται στη μορφήτουγάμουπουτελεί­ ται απόεγγεγραμμένο ιερέα της Εκκλησίας των Μαρτύρωντου Ιεχωβάσύμφωνα μετο δόγματης Εκκλησίας αυτήςκαιδεν επε­ κτείνεται στη μορφήτουγάμουπου μπορεί εύλογα ναλεχθείότι είναι πολιτικός και που τελείται από το Δήμαρχο κάθε Δήμου 15 υπό την ιδιότητα του ως ΛειτουργούΤελέσεως Γάμου. Για το λόγο αυτό, όλα όσα θααναφέρωστησυνέχεια αφορούν μόνο το είδος τουγάμουπου τελείται απόεγγεγραμμένο ιερέα σύμφωνα με το δόγματης Εκκλησίας τουΙεχωβά. Επειδήστο Νόμο αρ. 21/90 δεν περιλαμβάνεται οποιαδήποτε 20 πρόνοια για την τέλεσηγάμουσύμφωνα μετους Κανόνες οποι­ ασδήποτε Εκκλησίας, αδυνατώ πλήρως να αντιληφθώ πώς OL πρόνοιες του Νόμου αρ. 21/90 γιατέλεσηκαθαρά πολιτικούγά­ μου είναι καθ' οιονδήποτε τρόποασυμβίβαστες μετις πρόνοιες των άρθρων 4 και 16 του περί Γάμου Νόμου, Κεφ.279, για την 25 τέλεση γάμου από εγγεγγραμμένο ιερέα και σύμφωνα με τους κανόνες της Εκκλησίας των Μαρτύρων του Ιεχωβά. Το μόνο κοινό σημείο που υπέδειξε ο ευπαίδευτος Γενικός Εισαγγελέας ότι υφίσταται μεταξύ των αντίστοιχων προνοιών των υπό σύ­ γκριση δυοΝόμων,πάνωστο οποίο ο Γενικός Εισαγγελέας επι- 30 χειρεί να θεμελειώσει την εισήγηση του περί του υφιστάμενου ασυμβίβαστου καιτης αδυναμίας συνύπαρξης τους,είναι ο κοι­ νός, κατά την εισήγηση του, χαρακτηρισμός των γάμων των οποίων τηντέλεσηπρονοούν οιδυονόμοι ωςγάμων πολιτικών. Προςυποστήριξη δετης εισήγησης τουότι ογάμοςτον οποίο τε- 35 λεί ο εγγεγραμμένος ιερέας χριστιανικής Εκκλησίας άλλης από την Ορθόδοξη, σύμφωνα με τις πρόνοιες των άρθρων 4 και 16 του Κεφ.279, είναι γάμος πολιτικός, ο ευπαίδευτος.Γενικός Ει­ σαγγελέας επικαλέστηκε την απόφαση του Δικαστή Ιωσηφίδη στην υπόθεση Keondjian v. Keondjian 1964, C.L.R. 93, στην 40 οποία λέχθηκε μεν ότι ο γάμος που τελείται από εγγεγραμμένο ιερέασύμφωνα μετις ενλόγωπρόνοιεςτουΝόμου,Κεφ.279, εί96 3 Α.Α.Δ. 5 10 15 20 25 30 35 40 Υπουργ. Εσωτερικών v. Jehovah's Con/tion Πογιατζής,Δ. ναι έγκυρος πολιτικός γάμος, όμως η άποψη αυτή δεν τεκμη­ ριώθηκε μεοποιοδήποτετρόποήαιτιολογία. Επικαλέστηκε επί­ σης τις πρόνοιες των άρθων 18και 19τουΝόμου,Κεφ.279,για την έκδοση πιστοποιητικού, σε ειδικό τύπο,από τον εγγεγραμμένο ιερέαπουτελείτογάμοκαιτηναποστολήτουστον Υπουρ­ γό Εσωτερικών, ο οποίος το καταχωρεί σε ειδικό μητρώο που τηρείταιγιατους σκοπούς αυτούςστογραφείοτου,γεγονός που αποδεικνύει, κατά την εισήγηση του Γενικού Εισαγγελέα, on ο γάμος αυτός είναι πολιτικός και όχι θρησκευτκός. θα πρέπει επί τουπροκειμένου ναλεχθεί επίσης ότι, ανδεκτούμε την εισή­ γησητου ευπαίδευτου Γενικού Εισαγγελέα ότι, για τους λόγους που προβάλλει, οι πρόνοιες του Νόμου αρ.21/90 έχουν σιωπη­ ρά καταργήσει τις επίδικες πρόνοιες του Νόμου, Κεφ.279, θα δημιουργηθεί θέμα ότι, σε αντίθεση με το αναγνωρισμένο από την πολιτεία δικαίωμα προσώπων που ανήκουν σε άλλα χρι­ στιανικά θρησκευτικά δόγματα ή Εκκλησίες να τελούν γάμο σύμφωνα μετουςκανόνεςτης Εκκλησίας τους,οοποίοςναανα­ γνωρίζεται απότηνπολιτεία ως έγκυρος,ταμέλη της Εκκλησίας των Μαρτύρων του Ιεχωβάθαστερηθούν το μέχρι σήμερααναγνωρισμένο παρόμοιοδικαίωματους. Ηστέρησηαυτούτουδι­ καιώματος θασυνεπάγεται παραβίασητης ισότητας των Εκκλη­ σιών ηοποίαδιασφαλίζεταιμε το Σύνταγμα. Οευπαίδευτος Γε­ νικός Εισαγγελέας, εντόπισε, προφανώς,το γεγονός αυτό εξέ­ φρασε ενώπιον μας την άποψη ότι τα μέλητης Εκκλησίας των Μαρτύρων του Ιεχωβάμπορούν νατελέσουν εκκλησιαστικό γά­ μο σύμφωνα με το δόγμα της Εκκλησίας τους, ηδε πολιτείαθα πρέπει να αναγνωρίσει αυτό τογάμο. Εν πρώτοις, διαφωνώ πλήρως με το χαρακτηρισμό από το Δικαστή ΙωσηφίδηστηνυπόθεσηKeondjian v. Keondjian (ανωτέρω), του γάμου που τελεί εγγεγραμμένος ιερέας, σύμφωνα με τις πρόνοιες των άρθρων 4 και 16 του Κεφ. 279, ως πολιτικού γάμου. Όπως έχω ήδηαναφέρει,ογάμος αυτός έχει όλα τα χαρακτηριστά του θρησκευτικού γάμουκαι σε περίπτωση πουγια τους σκοπούς της παρούσας υπόθεσης θα ήταν αναγκαίο να προηγηθεί οποιοδήποτεσυμπέρασμα αναφορικάμε τοχαρακτη­ ρισμό τουγάμου αυτούως πολιτικού ήως θρησκευτικού καινα αποδοθεί σ' αυτόνη ανάλογηετικέττα,κάτιπου,κατά τη γνώμη μου, δεν είναι αναγκαίο, θα έλεγα ότι ο γάμος είναι θρησκευτι­ κός και όχι πολιτικός. Εκείνο που έχει σημασία, εν πάσηπεριτώσει, είναι να μην απωλέσουμε επαφήμε τηνπραγματικότητα και να μηνπαραγνωρίσουμε τογεγονός ότι ούτεταυτόσημες ού­ τε παρόμοιες ούτε παράλληλες πρόνοιες υπάρχουν στο Νόμο αρ.21/90 προς εκείνεςτωνάρθρων4και 16του Κεφ.279 γιατέ97 Πογιατζής, Α. Υπουργ. Εσωτερικών v. Jehovah's Con/tion

(1995)λεση γάμου σύμφωνα με τους κανόνες οποιασδήποτε Εκκλη­ σίας, και πω συγκεκριμένα, της Εκκλησίας των Μαρτύρων του Ιεχωβά, από ιερέα της εν λόγω Εκκλησίας', ώστε να μπορεί εύ­ λογα να λεχθεί ότι OLπρόνοιες του μεταγενέστερου Νόμουκα­ ταργούν σιωπηρώς τις πρόνοιες του προγενέστερου Νόμου με τις οποίες είναι αδύνατονα συνυπάρξουν αφούείναι απόλυτα ασυμβίβαστες. Αναφορικά δε με την εισήγηση του Γενικού Εισαγγελέα ότι η έκδοση πιστοποιητικού και η καταχώρηση του σε σχετικό μη­ τρώο που τηρεί ο Υπουργός Εσωτερικών, σύμφωνα με τις πρόνοιες των άρθρων 18και 19 του Κεφ.279, καθιστάτο γάμοπο­ λιτικό,δεν μπορώπαράναδιαφωνήσωμετην εισήγηση αυτήκαι να πω ότι οι πρόνοιες αυτές έχουν σχέσημόνο με την εγκυρότη­ τα τουγάμουκαι μετον τρόποτηςαπόδειξηςτουγεγονότος της τέλεσης του και στοχεύουν όχι στην απόδοσηοποιουδήποτε χαρακτηρισμού στο γάμο αυτό, αλλά στην εξασφάλιση της ανα­ γκαίας και επιθυμητής βεβαιότητας,μέσω του μητρώου πουτη­ ρείται, όσον αφοράτον προσωπικό θεσμό εκείνων που τελούν το γάμο και τη νόμιμη συγκρότηση της οικογένειας που δημι­ ουργούν. 5 10 15 20 Κάτω απότις περιστάσεις αυτές,δε θα ήταν εύλογο, νακα­ ταλήξουμε στο προτεινόμενο συμπέρασμα της σιωπηρής κατάρ­ γησης των προνοιών του Νόμου, Κεφ. 279, παραγνωρίζοντες την πλήρηέλλειψητων αναγκαίωνπροϋποθέσεων καθώςκαι τις σοβαρότατες συνέπειες που θαδημιουργούσε κάτιτέτοιο, περί- 25 λαμβανομένης κατάστασης ασυμβίβαστης με συνταγματικές πρόνοιες αναφορικάμε την ισότητα των Εκκλησιών. Για όλους τους πιο πάνω λόγους ηπαρούσα έφεση αποτυγ­ χάνει καιαπορρίπτεταιμε έξοδα,ηδεπροσβαλλόμενη απόφαση του Υπουργού Εσωτερικών ακυρώνεται στην ολότητα της. Η έφεση απορρίπτεται με έξοδα. 98 30