(1996)18Δεκεμβρίου, 1996 [ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ, ΧΑΤΖΗΤΣΑΓΓΑΡΗΣ, ΝΙΚΟΛΑΟΥ, Δ/στές] ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ, Εφεσείονσα, ν. ΑΝΔΡΕΑ ΙΩΑΝΝΟΥΠΕΤΣΑ, Εφεσίβλητου, (Πολιτική ΈφεσηΑρ. 9284) Αναγκαστική απαλλοτρίωση—Διαδικασία παραπομπής—Χαρακτήρας τηςδιαδικασίας, είναι ενμέρειεξεταστικός, τοΔικαστήριο μπορεί να απαιτήσει από διάδικο ναπαράσχειπεραιτέρωκαι καλύτερεςλεπτο μέρειεςτωνλόγων τηςπαραπομπής. 5 Αναγκαστική απαλλοτρίωση — Παραπομπήπρος καθορισμό της κατα βλητέας αποζημίωσης — ΠρωτόδικοΔικαστήριο, απόρριψε ισχυρι σμό γιαδυσμενήεπηρεασμόπαράτηνέγερσητουθέματοςμετηνειδο ποίησηπαραπομπής, επειδήδενυπήρχανδικογραφημένοι ισχυρισμοί θεωρώνταςτηνπροσφερθείσαεκτίμησηπραγματογνώμονα σαν μαρ- 10 τνρία εκτός δικογράφων — Εφετείο, έκρινετον νομικό συλλογισμό σαν εσφαλμένο, αφού ο χαρακτήρας της διαδικασίαςείναι ενμέρει εξεταστικός καιπαρέχει στο Δικαστήριο τηνευχέρεια αυτεπάγγελτης διαταγής γιαπεραιτέρωκαικαλύτερεςλεπτομέρειες—Εκτίμηση εκτι μητήσεδιαδικασία παραπομπής—Λεπτομέρειες εκτίμησης,μπορούν \5 να χρησιμοποιηθούνπρος συμπλήρωσητων ισχυρισμώνστην ειδο ποίησηπαραπομπής ανεξάρτητααναπότηφύσητηςκατατάσσεταιως στοιχείο μαρτυρίας. ΤοπρωτόδικοΔικαστήριοπροσδιόρισετηναξίατηςαπαλλοτριω- 20 θείσαςγηςαλλάαπόρριψετόσοτο μέροςτηςαπαίτησηςτου ιδιοκτή τησεδιαδικασίαπαραπομπής,πουαφορούσεδυσμενήεπηρεασμότου κτήματοςτουόσοκαιτηθέσητηςαπαλλοτριούσαςΑρχήςγιαεπαύξη σητης. ΤοΔικαστήριοθεώρησετιςγραπτέςεκθέσειςδυνάμειτου Καν. 6
(1)και
(2)τωνπερίΔικαστηρίουΚαθορισμούΑποζημιώσεων Κανό- 25 νισμών του 1956 ως γραπτέςπροτάσειςσε αγωγήκαι εξέφρασετην άποψηότιδενυπήρχανδικογραφημένοι ισχυρισμοί ούτεπερίδυσμε1342 1 Α.ΑΛ. 5 10 15 20 25 Δημοκρατίαν. Πέτσα νους επίδρασηςόπωςήτανηθέσητουαπαιτητή,ούτεπερίεπαύξησης οίκοςπρόβαλλε η απαλλοτριούσα αρχή. Κατάτο πρωτόδικοΔικα στήριο οισχετικοί ισχυρισμοί στις εκθέσεις των εκτιμητώνήταν μαρ τυρίαπουδεν έπρεπεναληφθείυπόψη,αφούδενήτανδικογραφημένοι στιςγραπτέςεκθέσεις. Τόσομετηνέφεσηόσοκαιμετηνειδοποί ησητουεφεσίβλητου προσβάλλεταιηπαράλειψη τουπρωτόδικουΔι καστηρίουνα αποφασίσεικατάπόσουπήρξεείτεδυσμενής επίδραση είτε επαύξηση. Αποφασίστηκεότι: (Ι)Οχαρακτήραςτηςδιαδικασίαςπαραπομπήςγιατονκαθορισμό αποζημιώσεων σε απαλλοτριώσεις είναι εν μέρει εξεταστικός, διότιπαρέχονταιστοΔικαστήριο θεσμοθετημένες δυνατότητες διερεύνησης όπωςηευχέρειααπαίτησηςαπόδιάδικοναδώσει περαιτέρωκαικαλύτερες λεπτομέρειες τωνλόγωντηςπαραπο μπής.
(2)Εφόσονοαπαιτητής μετηνειδοποίησηπαραπομπής,έθεσε ευθύςεξαρχήςζήτημαδυσμενούς επίδρασης,τοΔικαστήριομπο ρούσεναχρησιμοποιήσειτιςλεπτομέρειεςτηςέκθεσηςτουεκτι μητήτου προς συμπλήρωση, ανεξάρτητααναπότη φύσητης κατατάσσεταιως στοιχείομαρτυρίας.
(3)Το πρωτόδικο Δικαστήριο εσφαλμένα δεν αποφάνθηκετόσο επίτουθέματοςδυσμενούς επίδρασηςόσοκαιεπίτουθέματος επαύξησης αφού όλα τα σχετικά στοιχεία και λεπτομέρειες ήσανενώπιοντου. 30 35 Ηέφεση επιτράπηκεεν μέρει. Εκδόθη κε διαταγή επανεκδίκασης των θεμά τωνδυσμενούςεπίδρασηςκαι επαύξη σης. Αναφερόμενεςυποθέσεις: Iordanou v.Anyfios24C.L.R. 97, 40 Παπαγεωργίουν.ΛούηΚλάππα (investmentsServices Ltd), Π.Ε. 7367, ημερ. 14.1.90, Βραχίμην.Κουλουμπρή
(1992)1 AAA. 836, DemetriouandOthers v.Republic
(1985)1 C.LR.217. 1343 Δημοκρατία ν.Πέτσα
(1996)'Εφεση. Έφεση από την αποζημιούσα Αρχή κατά της απόφασης του ΕπαρχιακούΔικαστηρίου Λευκωσίας(Αρεστής,Α.Ε.Δ.)που δόθη κε στις 9 Αυγούστου, 1994 (Αρ. Παραπομπής 1/89) με την οποία 5 επιδικάσθηκετοποσότων£14.316,60σεντ ωςαποζημίωσησεσχέ σημετηνπρώτηαπαλλοτρίωσηκαι£3.000αποζημίωσησεσχέσημε τηδεύτερηαπαλλοτρίωση. Ε.Ζαχαριάδης,γιατην Εφεσείουσα. !0 Χρ. Κινάνης, γιατον Εφεσίβλητο. Cur. adv. vult. 15 ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ,Δ.: ΤηναπόφασητουΔικαστηρίουθαδώ σει οΝικολάου,Δ. ΝΙΚΟΛΑΟΥ,Δ.: Τόσομετηνέφεσηόσοκαιμετην ειδοποίηση εφεσίβλητου - ηοποίαανακριβώςπεριεγράφηως αντέφεση - εγεί- 20 ρεται για απόφαση ακριβώς το ίδιο ζήτημα. Μόνοπουαφορά σε διαφορετικές πτυχές τηςυπόθεσης. Τοζήτημαείναιτοκατάπόσο σε παραπομπήγιατον καθορισμό δίκαιηςκαι εύλογηςαποζημίω σηςπουοφείλεινακαταβαλειηαπαλλοτριούσααρχήστοναπαιτη τή,ηακολουθητέαδιαδικασίαείναιδιαδικασίααντιπαράθεσηςτης 25 ίδιαςυφήςμεεκείνηπουδιέπειπολιτικές αγωγέςή κατάπόσοδια φοροποιείταιούτωςώστεναπροσλαμβάνεισεοποιοδήποτεβαθμό εξεταστικόχαρακτήρα. Το υπό εξέταση ζήτημαπροέκυψε ως αποτέλεσμα της υπότου 30 πρωτόδικου δικαστηρίου αντίκρυσης των γραπτών εκθέσεων δυ νάμει του Καν, 6
(1)και
(2)των περί Δικαστηρίου Καθορισμού Αποζημιώσεων Κανονισμών του 1956, πουδιατηρήθηκανσε ισχύ με την επιφύλαξηστο Αρθρο20 τουπερί Αναγκαστικής Απαλλο τριώσεως Νόμουτου 1962, ωςγραπτέςπροτάσεις σεαγωγή. 35 Η διαδικασίαπαραπομπής αρχίζει με ειδοποίηση την οποία ο ένας,ο οποιοσδήποτε απότους διάδικους,αποστέλλει στονΠρωτοκολλητή:βλ.Καν.3
(1). Ηειδοποίησηείναιεπίκαθορισμένουτύ που.Όπουυποβάλλεται απότοναπαιτητή,συμπεριλαμβάνει στοι- 40 χεία αναφορικά μετο ποσόκαιτηφύσητηςαπαιτούμενης αποζη μίωσης όπωςκαιλεπτομέρειες προςυποστήριξη:βλ.παράγραφο7 στο έντυπο Αρ. 1 του Πίνακα Α. Κατόπιντούτουο Πρωτοκολλητής επιδίδει στην άλληπλευρά ειδοποίηση μετην οποίατηνκαλεί, 1344 1 Α.Α.Δ. 5 10 15 Δημοκρατία ν.Πέτσα Νικολάου, Δ. εντόςκαθορισθείσαςπροθεσμίας,ναεφοδιάσειτον Πρωτοκολλητή μεγραπτήέκθεσηηοποία,στηνπερίπτωσητουαπαιτητή,πρέπεινα αναφέρει το διεκδικούμενο ποσό με πλήρεις λεπτομέρειες προς υποστήριξη (βλ.Καν.6
(1)) ενώ στηνπερίπτωσητηςαπαλλοτριούσης αρχήςπρέπει νααναφέρειτην εκτίμηση τηςγης πουαποτελεί τοαντικείμενοτηςδιαδικασίας,μεπλήρειςλεπτομέρειες προςυπο στήριξη (Καν.6
(2)). Εδώενδιαφέρειη δεύτερηπερίπτωσηδεδομέ νουότιηδιαδικασίαάρχισε μεπρωτοβουλίατουαπαιτητή. Ο απαιτητήςστην ειδοποίηση τουγια έναρξη τηςδιαδικασίας ανέφερεταεξής α>ς προςτοαξιούμενοποσόκαιτηφύσητηςαπο ζημίωσης: "Συνολική αποζημίωσηκαιγιατις δυοαπαλλοτριώσεις τοποσότων£25,300καθότιυπάρχειδυσμενής επίδρασηεπίτουκτή ματοςαπότηναπαλλοτρίωση." Σεμεταγενέστερηημερομηνίαοαπαιτητήςκαταχώρησεκαιγραπτή έκθεσηπαρά την έλλειψησχετικής πρόνοιας στους κανονισμούς. 20 Μετηνοποία,όχι μόνοδενπρόσθεσε οτιδήποτετοουσιαστικόαλ λάούτε και επανέλαβε τον ισχυρισμό τουπερί δυσμενούς επίδρα σης. Ωστόσο,στοιχείατηςδυσμενούς επίδρασηςμεπλήρειςλεπτο μέρειεςπεριέχονταν στηνγραπτήεκτίμηση τουπραγματογνώμονα τουαπαιτητήηοποίακαταχωρήθηκεαργότερα. Ηαπαλλοτριούσα 25 αρχήκαταχώρησεκαιαυτήενκαιρώτηγραπτήέκθεσητης μετην οποίααπέρριπτετηναπαίτησηγιαποσό£25,300καιαντέτεινε ότι: 30 " η αξία της υπό απαλλοτρίωση ιδιοκτησίας είναι £5,000 όπωςαναλυτικάαναφέρεταιστηνέκθεσηεκτιμήσεως τουεμπειρογνώμονα τηςαπαλλοτριούσαςαρχής." Κατάτηνακρόασησυμφωνήθηκε ότιηαξίατηςπρώτης απαλλοτριωθείσας γηςήταν£10.70κατάτετραγωνικό μέτρο.Προέκυψε όμωςκάποιαδιάσταση αναφορικάμετηνέκτασηη οποία,όπωςεν 35 τέλειδιαπιστώθηκε,ήταν 1,338 τ.μ.,μεαποτέλεσμα ηαποζημίωση ναανέρχεταισεποσό£14,316.60. Επίσης συμφωνήθηκε ότιηαξία της δεύτερης απαλλοτριωθείσας γης ανερχόταν σε £3,000. Επιδι κάστηκανλοιπόνπροςόφελος τουαπαιτητήκαιταδυοαυτάποσά μετονανάλογοτόκο. 40 Παρέμειναν υπό αμφισβήτηση μόνο το κατάπόσο υπήρχε (α) δυσμενής επίδραση,όπωςπροέβαλλε οαπαιτητής-και(β) επαύξη σηόπωςπροέβαλλεηαπαλλοτριούσααρχή. Προσήχθησεσχέση με αυτάταδυοθέματαμαρτυρία. Εντέλειόμως τοπρωτόδικο δικα1345 Νικολάου, Δ. Δημοκρατία ν. Πέτσα
(1996)στήριο αποφάσισεναμηνταεξετάσει. Εξέφρασετηνάποψηότιδεν περιλαμβάνοντανστιςγραπτέςεκθέσειςωςεπίδικαθέματαενώαυ τόαποτελούσε προϋπόθεσηγιαέγερσητους. Επεσήμανεότισεσχέ ση μετο προπό δεν γινόταν καθόλουαναφοράστηγραπτή έκθεση τουαπαιτητή. Παραγνώρισεωστόσοτοπεριεχόμενο της εναρκτή- 5 ριαςειδοποίησης τουαπαιτητήηοποίαενπροκειμένω αποτελούσε καιτο έγγραφοτοοποίο ενδιέφερε, εστιάζονταςτηνπροσοχή στην γραπτήέκθεσηη καταχώριση της οποίας ήταν άτοπη εφόσον δεν προβλεπόταν στους κανονισμούς. Σε σχέση με το δεύτερο θέμα, ήτοι,τηςεπαύξησης,θεώρησε ότιηαναφοράστηγραπτήέκθεσητης 10 απαλλοτριούσας αρχής στο περιεχόμενο της εκτίμησης τουπραγ ματογνώμονα αποτελούσε αναφορά σε μαρτυρία ενώχρειαζόταν ηδιατύπωση ισχυρισμών. Ταόσαανέφερε το πρωτόδικοδικαστήριο αναφορικάμετηση- 15 μασίατων γραπτώνπροτάσεων αντικατοπτρίζουνταισχύοντα σε πολιτικές αγωγές: βλ. ενδεικτικά τις υποθέσεις iordanou ν. Anyftos 24 C.L.R. 97, Παπαγεωργίον ν. Λούη Κλάππα (Investments Services Ltd) Πολ. Έφ.7367, ημερομηνίας 14 Ια νουαρίου 1990 και Βραχίμη ν.Κονλουμπρή
(1992)1Α.Α.Δ. 836. 20 Θεώρησε όμως ότι τα ίδια ίσχυαν και εδώ. Στηρίχθηκε σε τούτο στην απόφαση του Εφετείου στη Demetriou and Others v. Republic
(1985)1 CL.R. 217. Σε εκείνητην υπόθεση είχαν γίνει δυοαπαλλοτριώσεις. Στη δικογραφίααναφερότανωστόσομόνοη μια,ήτοι,ηπρώτη. Η προσαχθείσαμαρτυρίαεπεκτάθηκεχωρίς έν- 25 στάσηκαι στη δεύτερη. Τοπρωτόδικο δικαστήριο αποφάνθηκεσε σχέσηκαι μεεκείνη. Το Εφετείο έκρινε ότι αυτόήτανανεπίτρεπτο διότι υπήρξεπαρέκκλιση απότιςγραπτέςπροτάσεις. Παρατηρού με όμως ότι υπήρχε εκεί μια πιοθεμελιακή αντίρρηση. Πουήταν ότι ηδεύτερη απαλλοτρίωση δεν είχεπεριληφθεί στην ειδοποίηση 30 παραπομπήςκαιως εκτούτουδενείχεεξαρχήςτεθεί ενώπιον του δικαστηρίου. Οπότε δεν μπορούσε νααποτελέσει το αντικείμενο εξέτασης. Είναιλοιπόν προφανέςότι εκείνηη απόφαση διακρίνε ται απότηνπαρούσαμεαναφοράστην ύπαρξηήόχι αντικειμένου της διαδικασίας. Ωστόσο,ο λόγος της Demetriouand Others v. 35 Republic (ανωτέρω) σε ό,τι συζητούμε τέθηκε με ευρύτητα. Θεω ρήθηκεότιηδικογραφίασεπαραπομπέςεπέχειθέσηγραπτώνπρο τάσεων (pleadings) πουκαθορίζουνταεπίδικαθέματαόπωςκαισε πολιτικές αγωγές. Κατάτηγνώμη μαςολόγοςτηςDemetriouand Others v.Republic (ανωτέρω) μεαυτήτην ευρύτητα είναι εσφαλ- 40 μένος. Καιθαεξηγήσουμεγιατί. Στηδιαδικασίαπαραπομπήςγιατονκαθορισμό αποζημιώσεων σε απαλλοτριώσεις, ενώ παρέχονται σημαντικάπεριθώριαπρωτο1346 1ΑΑ.Δ. Δημοκρατία ν. Πέτσα Νικολάου, Δ. βουλίας στα μέρητόσο για τοποθέτηση τους όσο καιγια προσκό μισημαρτυρίας, εντούτοις το δικαστήριο διατηρεί θεσμοθετημένες δυνατότητες διερεύνησης οι οποίες καταδεικνύουν τον τουλάχι στον ενμέρειεξεταστικό χαρακτήρα τηςδιαδικασίας:βλ.τον Καν. 5 7
(1)πουπροβλέπει ότι το δικαστήριο μειδίανπρωτοβουλία μπο ρεί νααπαιτήσει από διάδικοναπαράσχει περαιτέρωκαικαλύτε ρες λεπτομέρειες των λόγων της παραπομπής. Αυτόςο χαρακτή ρας συνάδει άλλωστε με τη συνταγματική πρόνοια στο Αρθρο 23.4(γ)του Συντάγματος για τονκαθορισμό δίκαιης και εύλογης 10 αποζημίωσης. Η εναπόθεσητηςευθύνηςεξολοκλήρου σταμέρη, με διαδικασία αμιγούς αντιπαράθεσης, θα εξαρτούσε την έκβαση υπέρμετρα από τους χειρισμούς στους οποίους εκείνοι θα προέβαιναν. Καιέτσιναμηνπαρείχετο ενδεχομένως ηδυνατότηταγια τον καθορισμό αποζημίωσης μετα αναγκαίαγνωρίσματα της δί15 καιης και εύλογης. Δενθα ακολουθήσουμε λοιπόν σε τούτοτην Demetriouand Others v.Republic(ανωτέρω). 20 25 30 35 40 Ωςπροςτηδικογραφίαστηνπροκείμενη περίπτωσηυποδεικνύ ουμε εξάλλου ταακόλουθα. Πρώτο, οαπαιτητήςμετηνειδοποίησηπαραπομπήςέθεσεευθύςεξαρχήςζήτημαδυσμενούς επίδρασης. Καθώςήδη παρατηρήσαμετοπρωτόδικοδικαστήριο το παραγνώ ρισεαυτό. Μεδεδομένη λοιπόν την έγερσητου θέματος,τοδικα στήριο διατηρούσε τη δυνατότητα,εάν θεωρούσε ότιχρειάζονταν λεπτομέρειες, νατιςεξασφάλιζε δυνάμει του Καν.7
(1). Εν πάση περιπτώσει, λεπτομέρειες περιέχονταν στην εκτίμηση τουπραγμα τογνώμονα τουαπαιτητή η οποία μπορούσε να χρησιμοποιηθεί προς συμπλήρωση ανεξάρτητα αναπότη φύσητηςκατατάσσεται ωςστοιχείο μαρτυρίας. Αυτήη δυνατότηταπροκύπτει,νομίζουμε, απόό,τι διαλαμβάνεταιστον Καν.6
(2)σε σχέσημετη δικογραφία τηςάλλης πλευράς. Υπενθυμίζουμε ότι μετηγραπτή έκθεση της απαλλοτριούσας αρχής πρέπει να φαίνεται ηεκτίμηση της απαλλοτριωθείσας γης μεπλήρηστοιχεία προςυποστήριξη.Πουσημαί νει στηνπράξηαναφοράστην εκτίμηση τουπραγματογνώμονατης απαλλοτριούσας αρχής. Καιυπήρχε ενπροκειμένω τέτοιααναφορά. Καταλήγουμε ότιτοπρωτόδικοδικαστήριοόφειλενα αποφαν θείτόσο επίτουθέματοςδυσμενούς επίδρασης όσοκαιεπίτουθέ ματοςεπαύξησης. Παραμερίζουμετηνπρωτόδικη απόφασησε ό,τι αφορά ταδυοαναφερθέντα θέματα αλλά όχι καιτηνκατάληξη αναφορικά μετηναξία τηςαπαλλοτριωθείσας γης. Και διατάσ σουμετηνεπανεκδίκασητωνδυοθεμάτωνπουαπέμειναν. Απόάλ λοδικαστή. 1347 Νικολάου, Δ. Δημοκρατία ν. Πέτσα
(1996)Όσοναφορά ταέξοδα,αφήνουμε άθικτητηνπρωτόδικη διατα γή. Σεσχέσημετην ενώπιον μαςδιαδικασία, δεδομένης τηςεπιτυ χίαςκαιτων δυοπλευρών, δενεκδίδουμε διαταγήγιαέξοδα. Ηέφεσηεπιτρέπεταιενμέρει.Εκδί δεται διαταγή επανεκδίκασηςτων θεμάτων δυσμενούς επίδρασηςκαι επαύξησης. 1348