clr/1996/1996_1_315.pdf

(1996)Νομοθετικό έρεισμα της απόφασηςτου Εφόρουκαιτης ανακήρυ­ ξης ήτανοπερί Πληρώσεως Κεν(ΰθείσης Βουλευτικής Έδρας Νόμος του 1986 (Ν.95/86)πουπρόβλεπεότικενωθείσαβουλευτική έδραπλη­ ρώνεται μετην ανακήρυξητου επιλαχόντος κατάτιςτελευταίεςβου­ λευτικές εκλογέςυποψηφίουτουκόμματος στοοποίο έχειπροσκυρω- 5 θεί ηέδρα,νοουμένου ότι αποδέχεταιτη θέσηκαιοαρχηγόςτουκόμ­ ματοςπιστοποιεί ότι εξακολουθεί ναανήκει στοκόμμα. Ο αιτητήςπροσέβαλε τηνανάδειξητουκ.Χρ.Κατσαμπάστοβου­ λευτικό αξίωμα σαναντισυνταγματικήγιατο λόγοότι παραβίαζετις 10 διατάξειςτουΑρθρου 62.2 τουΣυντάγματος. Εισηγήθηκε ότιηκενω­ θείσα βουλευτική έδρα θα έπρεπε ναπληρωθεί μεαναπληρωματική εκλογή,όπωςπροβλέπει τοΣύνταγμαστο Αρθρο 62. ΣτηνAngelides v.PetaandOthers

(1988)1 C.L.R. 173(απόφαση 15 πλειοψηφίας)αποφασίστηκεότιοιδιατάξειςτουπερίΠληρώσεως Κενωθείσας Βουλευτικής ΈδραςΝόμουτου 1986 πουπροβλέπουνπλή­ ρωσηκενωθείσας έδρας μεαπόφαση του Εφόρου Αναπληρωματικής Εκλογής και όχι αναπληρωματική εκλογή, ήταν σύμφωνες μετο Αρθρο66.2 τουΣυντάγματος. 20 Ο δικηγόρος του αιτητή,εκμέρους του,κάλεσε τοδικαστήριονα αποστεί απότο λόγο (ratio)τηςAngelideswiv ναανατρέψει τοδικα­ στικό προηγούμενο, τοοποίοχαρακτήρισε σανκαταφανώς εσφαλμέ­ νο ώστεναδικαιολογείται τέτοιααπόκλισηκαιαπομάκρυνσηαπόto 25 λόγοτου. Ο Γενικός Εισαγγελέας τηςΔημοκρατίας εκ μέρους τουΕφόρου Αναπληρωματικής Εκλογής και οι συνήγοροι τωνάλλων διαδίκων, υποστήριξαν ότιο λόγος τηςAngelidesήταν έγκυρος και έπρεπε να 30 ακολουθηθεί καιότι ηαπόφασητου Εφόρουέπρεπενα επικιιρωθεί. Στις 8 Φεβρουαρίου 1996, μεαπόφασητου Δικαστηρίου, διατά­ χθηκε το επανάνοιγμα τηςυπόθεσης γιαναακουστούν οι διάδικοι αναφορικάμεδύοθέματα:- (α)Δυνατότηταμηαναδρομικότηταςήμό- 35 νο μελλοντικής ισχύος τυχόν ανατρεπτικήςαπόφασηςτηςAngelides v.PetaandOthers

(1988)ICL.R. 173και(β)ηκατάτοΣύνταγμαδυ­ νατότητα ανατροπήςπροηγούμενης απόφασηςτουΑνίοτάτου Δικα­ στηρίου, στην άσκησητωναρμοδιοτήτωντουωςΑνώτατο Συνταγμα­ τικόΔικαστήριο, μετηνοποίακηρύσσεται νόμος ωςσυνταγματικός. 40 Τοεπίδικοθέμαστην αίτησηήτανηεγκυρότητατηςεκλογής τουκ. Χρ. Κατσαμπάστο βουλετιτικό αξίωμαγιατηνπλήρωση βουλευτικής έδραςηοποίακενιοθηκε μετηνπαραίτησητουβουλευτή οοποίοςείχε 316 Ι ΑΛΛ. 5 10 Μαυρογένης ν. Βουλής κ.ά.(Αρ.3) εκλεγεί στοβουλευτικό αξίωμα κατάτιςπροηγούμενες εκλογές του 1991. ΤοΔικαστήριο έθεσεταακόλουθαζητήματαπροςαπάντησηκαι σεσυνάρτησηπροςαυτάέκρινετηνεγκυρότητατηςεκλογήςτουκ.Χρ. Κατσαμπά:(α)Παρέχεταιήόχιηευχέρεια στοΔικαστήριο νααποστεί απότολόγοτηςαπόφασηςστηνAngelidesως προςτηνκρίσητηςσυ­ νταγματικότηταςτουΝ. 95/86; (β) Πότεδικαιολογείται απόκλισηαπό το λόγοπροηγούμενης δικαστικής απόφασης(γ) Κατάπόσο συντρέ­ χουν οιπροϋποθέσεις γιααπομάκρυνσηαπότο λόγοτηςAngelides, (δ) Κατά πόσο παρέχεται εξουσία γιατην πρόσδοση μελλοντικής ισχύος σεανατρεπτικήαπόφασητουΔικαστηρίουκαιανναικατάπό­ σο δικαιολογείται ηάσκησητης στην προκειμένηπερίπποση. 15 Αποφασίστηκε κατάπλειοψηφία,Πικής, Π., Δημητριάδης,Δ., Πα­ παδόπουλος, Δ.,Χατζητσαγγάρης, Δ.,Νικήτας,Δ.,Αρτεμης, Δ. και Κίονσταντινίδης, Δ.,ότι: 20 (Ι)Δενυφίσταταισυνταγματικόκώλυμαωςπροςτηναναθεώρηση και απόκλιση εφόσον κριθεί διακιολογημένο απότολόγο της απόφασηςστην Angelides, δηλαδή απότηναρχήδικαίουστην οποίαθεμελιώνεται τοαποτέλεσματης. 25 30 35 40

(2)Ολόγος της Angelides (ος προς τη συνταγματικότητα τουΝ. 95/86 είναι εσφαλμένος. Οι πρόνοιες τουγιατηνπλήρωσηκενίοθείσας βουλευτικής έδραςπροσκρούουν στις διατάξεις του Αρθρου 62.2 του Συντάγματος και είναι αντισυνταγματικές επειδή προβλέπουν την πλήρωση κενωθείσας βουλευτικής έδρας με τρόπο άλλο απότη διενέργεια αναπληρωματικής εκλογής, ως εκτούτου ηαπόφασητουΕφόρου επίσης προ­ σκρούει και είναι αντίθετηπροςτο Σύνταγμακαιγιατολόγο αυτόπρέπειναακυρωθεί.

(3)Μόνο στη Βουλήτίον Αντιπρόσωπε παρέχεται εξουσία ορι­ σμούημερομηνίας ισχύος τουνόμου άλληαπόεκείνητηςέκδο­ σης του. Ηανάληψη εξουσίας γιατην πρόσδοση μελλοντικής ισχύοςσεδικαστικήαπόφασηπουκρίνεινόμοήαπόφασηαντι­ συνταγματική,θαέθετε τηδικαστικήλειτουργία υπεράνωτου Συντάγματος,εφόσον θατηςπαρείχετηδυνατότητασυγχώρη­ σης αντισυνταγματικών πράξεων προς ζημίατου κράτους δι­ καίουπουθεμελιώνεται στηνυπεροχήτουΣυντάγματοςέναντι παντόςνόμουήαπόφασηςαρχώνή οργάνωντηςΔημοκρατίας και έναντι κάθεεξουσίας στηΔημοκρατία. Ως εκτούτου, για λόγους τόσο συνταγματικής τάξης όσοκαιγιαλόγους που ανάγονταιστηφύσητηςδικαστικήςλειτουργίας καιτοδιαχω­ ρισμό της απότηνομοθετική λειτουργία, δεν παρέχεται ευχέ- 317 Μαυρογένηςν.Βουλήςχ.ά.(Αρ.3)

(1996)ρειαπρόσδοσης μελλοντικήςισχύος σεδικαστικήαπόφαση. Ο Αρτεμίδης, Δ., με δική του διισταμένη απόφαση,αποφάσισε, ότι: ι (Ι)Το Ανώτατο ΣυνταγματικόΔικαστήριο έχει εξουσία να ανα­ τρέπειπροηγούμενηαπόφασητουμετηνοποίανόμοςκρίθηκε συνταγματικός αλλάμεπολύμεγάληδυσκολίακαισεσπάνιες περιπτώσεις εφόσον διαπιστωθεί ως αντικειμενικό γεγονός, ότι η εφαρμογή της λανθασμένης απόφασης επιφέρει άδικα 10 αποτελέσματακαιδημιουργεί δυσμενείςεπιπτώσεις.

(2)Η απόφασητου Ανωτάτου Δικαστηρίου στην Angelides δεν πρέπει να ανατραπείδιότι αυτόδεν ενδείκνυται για το λόγο ότι συνηγορούν εναντίον μιας τέτοιας απόφασηςοι νομολο- 15 γιακές αρχές του Κοινοδικαίου και της πρακτικής πουακο­ λουθείται, αλλά προπαντός η ιδιώνυμη διατύπωση των Αρθρων 136,145και 148του Συντάγματος.

(3)Δενυπήρξεεισήγησηπωςηεπίμαχηδιάταξητουεκλογικούνό- 20 μου Ν.95/86εφαρμοζόμενηδημιουργεί άδικεςκαταστάσειςή επιφέρει δυσμενείς συνέπειεςκαισυνεπώς δεν συντρέχουν οι προϋποθέσεις ανατροπήςτηςαποφάσεως στηνAngelides, ΟΝικολάου,Δ.,επίσης μεδική τουδιισταμένηαπόφαση,αποφά- 25 σισε,ότι:

(1)Το γεγονός ότι μιαπροηγούμενηαπόφασητου Ανωτάτου Δι­ καστηρίου είναι εσφαλμένη,δεδικαιολογεί τηνανατροπή της. Πρέπεινασυντρέχουν καιάλλεςπεριστάσεις πουνατηνκαθι- 30 στούναναγκαίακαιπροπάντωντατυχόνπροβλήματαπουθα προκύψουν.

(2)ΗAngelides, μετηνοποίααποφασίστηκεότιοιδιατάξειςτου Ν.95/86περίανακήρυξηςστοβουλευτικόαξίωμαεπιλαχόντος 35 υποψηφίουείναι σύμφωνες μετο Σύνταγμα,είναιεσφαλμένη. Παρά τούτο δε δικαιολογείται η ανατροπήτης διότι δε συ­ ντρέχειοποιαδήποτεαναγκαίαπερίστασηόπ(ΰςηεξαιτίαςτης δημιουργία δυσχερειών. Αλλάκαινα'συνετρέχει τέτοιαπερί­ στασηαυτήθαέπρεπενασυνυπολογιστείμεταπολιτειακάκαι 40 άλλαπροβλήματαπουθαπροέκυπταναπότηνανατροπήτης. Ηαίτησηέγινεδεκτήκατάπλειοψηφία. 318 5 1Α.Α.Δ. Μαυρογένηςν.Βουλήςχ.ά.(Αρ. 3) Αναφερόμενες υποθέσεις: Μανρογένηςν. ΒουλήςτωνΑντιπροσώπωνκαιΆλλων(Αρ2),

(1995)1 Α.ΑΛ. 1034, 5 Angelides v. PeiaandOthers

(1988)1 C.L.R. 173, Μανρογένηςν. ΒουλήςτωνΑντιπροσώπων

(1996)1 ΑΛΛ. 49, 10 Linkletterv.Walker, 381, US618, 14Led2d601,85SO 1731, Dan Tehan, Sheriff of Hamilton Country, Ohio v.United States Ex Rel. EdgarI. Shott,Jr., 382 US406, 15Led2d453,86SCt459,reh den 383 US931,15Led2d850, 86SCt 925, 15 CityofPhoenix, Arizona, eta!, v. Kolodziejski, 399US 204,26LEd2d 523, 90SCt 1990, 20 Joseph O. Cipriano v. GtyofHouma etal., 395 US 701,23 LEd2d647, 89SCt 1897, Mapp v. Ohio

(1961)367US643, 6Led2d 1081, 81SCt1084, 84ALR 2d933, 25 Norton v. ShelbyCountry[1885] 118 US425

(445), Geelong v. HarborComrs v. GibbsBright(P.C)[1974]2 W.LR.507, Νικολάουκ.ά. v. ΝικολάουκαιΑλλον (Αρ.2),

(1992)1 ΑΛΛ. (Β) 1338, 30 Pieris v. Republic

(1983)3 C.L.R. 1054, Γενακρίτον κ.ά. ν, Δημοκρατίας, Σννεκδ. Υποθέσεις403/89, 508/89, 591/89, ημερομ. 30.10.1992, 35 ΜιχαήλΘεοδοσίουΛτδ ν. ΔήμουΑεμεσού

(1993)3ΑΛΛ. 25, Σνμβονλιο Εγγραφής Αρχιτεκτόνων και Πολιτικών Μηχανικώνν. ΚωνσταντίνουκαιΆλλων

(1994)3Α.ΑΛ.453, 40 Pavlides v.Republic

(1967)3 C.L.R. 217, ChanceryLaneSafeDepositect. v. L.R.C. [1966] 1 AilE.R. 1, 319 Μαυρογένηςν.Βουλήςκ.ά.(Αρ. 3)

(1996)Ελενθερίον - Κάγκα ν.Δημοκρατίας,ΥπόθεσηΑρ. 494/87, ημερομ. 13.2.1994, O'Conneli v. R.[1844] 11 ClandF. 155, 5 De Lasaia v. De Lasala[1979]2AllE.R. 1146, St. JosephStock YardsCov. U.S. [1936]298US 38, R.v. Shivpuri[1986]2AllE.R. 334, _ 10 Republic v. Demetriades

(1977)3 C.L.R. 213, Δημοκρατία v. Θαλασσινού

(1991)3Α.ΑΛ. 203, 15 Kyriacou v. Ministerofinterior

(1988)3 C.L.R. 643, Republicv.Nissiotou

(1985)3 CLR. 1335, President of theRepublic v.House of Representatives

(1986)3 C.L.R. 20 1439, Δημοκρατία v. Γιάλλονρουκ.ά.

(1995)3ΑΛΛ. 363, Republicv.Christoudia

(1988)3 C.L.R. 2622, 25 Andenon v. Ryan [1985]2AllE.R. 355, Miliangos v. George Frank (Textiles) Ltd[1975]3AilE.R. 801, 30 TheBoardforRegistrationofArchitectsandCivilEngineersv. Kyriakides

(1966)3 C.L.R. 640, ImprovementBoardofEylenja v. Constantinou

(1967)1C.L.R. 167, 35 Ρ.Ϊ.Κ. v. ΚαραγιώργηκαιΆλλων

(1991)3ΑΛΛ. 159, Πρόεδρος της Δημοκρατίας ν.Βουλής των Αντυτροσίύπίον

(1991)3 ΑΛΛ. 252, 40 Ενθυμίου

(1991)3ΑΛΛ. 299, FoodCorp. ofIndia v. AntclizoShipping[1988]2AllE.R. 513, 320 1 Α.Α.Δ. Μαυρογένιιςν. Βουλήςκ.ά.(Αρ. 3) Reg. v. Nat. Ins. Comr., ExP. Hudson (H.L. (E))[1972]A.C944, InformativeArticlebyH.H. WalkerLewisat[1954]40A.B.AJ. 15, R. v.Webb[1848]2 C & K. 933, Martin'sCase[1747]2RussandΜ. 674n, Δημητριάδηςv. Δημοκρατίας

(1977)3ΑΛΛ. 205, 10 Μικρομμάτης, 2Α.Α.ΣΛ. 125, Rakhit v. Carty[1990]2AllE.R. 202, 15 Moodie v. I.R.C. [1993]2AllE.R. 49, Milliangos v. Frank (Textiles) Ltd[1976]A.C. 443, HavanaRailways[1961]A.C. 1007, 20 CasseilandCo. Ltdv. Broom[1972] 1 AllE.R. 801, HarborTrustCommissioners v. GibbsBrightandCo. [1974] W.R.507, 25 A.B.P. Holdings Ltdv. Κιταλίδη(Αρ.2),

(1994)ΙΑΛΛ. 694, Δημοκρατίαv. Ηλιάδη

(1989)3(Δ)ΑΛΛ. 2360, 30 Πρόεδροςτης Δημοκρατίαςν.Βονλής των Αντιπροσώπων

(1985)3 ΑΛΛ. 1724, Πρόεδροςτης Δημοκρατίας ν.Βονλής των Αντιπροσώπων

(1992)3 ΑΛΛ. 458, 35 Ιωαννίόης ν. Αστυνομίας

(1973)2Α.ΑΛ.125, Jones v. SecretaryofState[1972]2AllE.R. 145, KnullerLtdv. DPP[1972J2AllE.R. 898, 40 Shaw[1961]2AllE.R.446, FitzleetEstates Ltdv. Cherry[1977]3AllE.R. 996, 321 Μαυρογένης ν. Βουλής κ.ά. (Αρ. 3)

(1996)ΓενικόςΕισαγγελέαςν. ΙμπραχήμκαιΆλλοι

(1964)ΑΛΛ.

1. Εκλογική Αίτηση 1/
2. Αίτησημετηνοποίαπροσβάλλεταιωςαντισυνταγματικήηαπό- 5 φάσητου Εφόρου Αναπληρωματικής Εκλογής για ανακήρυξητου κ. Κατσαμπάστο βουλευτικό αξίωμα. Χρ. ΚληρίδηςμεΝ. Πιριλλίδη, γιατον Αιτητή. 10 Ε.Ευσταθίου, γιατους Καθ'ων η αίτηση
3. Α. Μαρκίόης, Γενικός Εισαγγελέας της Δημοκρατίας,με Π.Πο­ λυβίου και ΓεωργίαΦράγκου,Ανώτερη Δικηγόρο τηςΔημοκρα­ τίας,γιατον Καθ'ουη αίτηση
4. 15 Νίνα Ιωάννουγια .Γ.Αγαπίου,γιατον Καθ'ουη αίτηση
5. Π.Δημητρίου, για τους Καθ*ωνη αίτηση
6. 20 Καμιά εμφάνισηγιατους Καθ' ωνηαίτηση
7. Γ. Μαυρογένης, Αιτητής παρών Χρ. Κατσαμπάς,Καθ'ουη αίτηση 3,παρών. 25 ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ: Ηαπόφασητηςπλειοψηφίας,ΠΙΚΗΣ,Π., ΔΗ­ ΜΗΤΡΙΑΔΗΣ,Δ.,ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ,Δ., ΧΑΤΖΗΤΣΑΓΓΑΡΗΣ, Δ.,ΝΙΚΗΤΑΣ,Δ., ΑΡΤΕΜΗΣ,Δ.,ΚΩΝΣΤΑΝΠΝΙΔΗΣ, Δ.,θα δο­ θεί απότο Γ. Μ.ΠΙΚΗ.Π. 30 ΠΙΚΗΣ,Π.: Οκ. Γ. Μαυρογένης,εκλογέας τηςεκλογικής περι­ φέρειας Λευκωσίας, αποτυχών ανεξάρτητος υποψήφιος στις τε­ λευταίες γενικές βουλευτικές εκλογές του 1991,προσβάλλει, μετην παρούσα εκλογική αίτηση,την απόφασητου Εφόρου Αναπληρω- 35 ματικής Εκλογής, βάσει της οποίαςοκ.Χρ. Κατσαμπάς ανακηρύ­ χθηκε Βουλευτής της εκλογικής περιφέρειας Λευκωσίας, για την πλήρωση της βουλευτικής έδρας που κενώθηκε με την παραίτηση τουκ.Α. Μαρκίδη απότοβουλευτικό αξίωμα. 40 Όπως διαπιστα>σαμεστην ενδιάμεση απόφασημαςτης 8ης Δε­ κεμβρίου, 1995 (Μσνρογένης ν. Βουλής χων Αντιπροσώπων και Άλλων (Αρ.2)

(1995)1 Α.Α.Δ. 1034 (απόφασηπλειοψηφίας)), το αντικείμενο της εκλογικής αίτησης τουκ. Μαυρογένη είναι η εγκυ322 1 Α.Α.Δ. Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά. (Αρ.3) Πικής, Π. ρότητατηςεκλογής τουκ. Κατσαμπάστοβουλευτικόαξίωμα. Η απόφασητουΕφόρουλήφθηκεκαιηεκλογήδιενεργήθηκεβά­ σει τωνδιατάξεωντουπερίΠληρώσεως Κενωθείσης Βουλευτικής 5 ΈδραςΝόμουτου 1986 (Ν. 95/86). Ονόμος προβλέπει ότικενωθείσα βουλευτική έδρα πληρώνεται μετην«νακήρυξη του επιλαχό­ ντος κατάτιςτελευταίες βουλευτικές εκλογέςυποψηφίουτουκόμ­ ματος,στο οποίο είχεπροσκυρωθεί ηέδρα,νοουμένου ότιαποδέ­ χεται τη θέσηκαιοαρχηγός του κόμματος πιστοποιεί ότι εξακο10 λουθεί ναανήκειστοκόμμα. Ηαπόφασηγιατηνανάδειξητουκ. Κατσαμπά στο βουλευτικό αξίωμαπροσβάλλεταιωςαντισυνταγματική,γιατολόγοότιπαρα­ βιάζειτιςδιατάξειςτουΑρθρου66.2τουΣυντάγματος. Ηθέσητου 15 αιτητήείναιότιηκενωθείσαβουλευτικήέδραπληρώθηκεκατάτρό­ πο άλλο απόεκείνο τον οποίο ορίζει το Σύνταγμα Το Αρθρο66 τουΣυντάγματοςπροβλέπει:20 25 30 35 "

1. Αιγενικαί εκλογαίδιάτηνΒουλήντων Αντιπροσώπων διενεργούνται κατά την δευτέραν Κυριακήν του αμέσωςπροη­ γουμένουτουκαθ'ονλήγειηπερίοδοςτηςαπερχόμενηςΒουλής των Αντιπροσώπων μηνός.
2. Κενωθείσα βουλευτικήέδραπληρούταιδι'αναπληρωματικής εκλογής διενεργούμενης εντόςπροθεσμίαςτεσσαράκοντα πέντε τοπολύ ημερών απότης κενώσεως ειςημερομηνίανκαθοριζομένην υπότηςΒουλήςτων Αντιπροσώπων.
3. Εάνη κατάτηνπρώτηνή δευτέρανπαράγραφοντουπαρόντος Αρθρου εκλογήδενδύναταιναδιενεργηθήκατάτηνκαθοριζομένηνυπότουΣυντάγματοςή συμφώνως τούτωκαθορισθείσαν ημερομηνίαν ένεκα εξαιρετικών και απροβλέπτωνπε­ ριστάσεων, ωςσεισμού, πλημμύρας,γενικής επιδημίαςκαι πα­ ρομοίων περιστάσεων,διενεργείται τηναντίστοιχον ημέραντης επομένηςεβδομάδος.". Στην Angelides.v.PetaandOthers

(1988)1C.L.R. 173 (από­ φαση πλειοψηφίας), επικυρώθηκε ηαπόφασητουΕφόρου Ανα­ πληρωματικής Εκλογής για την ανακήρυξητου κ. Πέταστο βου40 λευτικό αξίωμα. ΗαπόφασηλήφθηκεβάσειτουΝ.95/86. Το Δι­ καστήριο έκρινεότιοΝ.95/86καιη διαδικασίατηνοποίαπροβλέ­ πει για την ανάδειξηπροσώπου στο βουλευτικό αξίωμα,για την πλήρωση κενωθείσας βουλευτικής έδρας,δεν προσκρούει ούτεεί­ ναι αντίθετοςμετιςδιατάξειςτουΑρθρου 66.2 τουΣυντάγματος. 323 Πικής, Π. Μαυρογένης ν. Βουλής κ.ά. (Αρ. 3)

(1996)Ο κ. Κληρίδης εκ μέρους τουαιτητήκάλεσετο Δικαστήριο να αποστείαπότο λόγο(ratio)τηςAngelidesκαιναανατρέψειτοδι­ καστικό προηγούμενο ως εσφαλμένο. Το σφάλμα,υπέβαλε, είναι καταφανές,ώστεναδικαιολογείται ηαπόκλιση απότοδικαστικό προηγούμενο καιηαπομάκρυνση απότολόγοτου. 5 Ο Γενικός ΕισαγγελέαςτηςΔημοκρατίαςεκμέρουςτουΕφόρου Αναπληρωματικής Εκλογής,οκ.ΕυσταθίουεκμέρουςτηςΒουλής των Αντιπροσώπων, οκ.Δημητρίου εκμέρουςτουΔημοκρατικού Συναγερμού,στον οποίοανήκεηκενωθείσαβουλευτικήέδρα,καιη κ.Ιωάννουεκμέρους τουκ. Κατσαμπά,υποστήριξανότιη απόφα­ σητου Εφόρου είναι έγκυρηκαιπρέπειναεπικυρωθεί. Κοινή εί­ ναι ηθέση καιτων τεσσάρων διαδίκωνότι ολόγοςτηςAngelides είναι έγκυρος καιπρέπει ναακολουθηθεί. Η τήρηση τουδικαστι­ κού προηγούμενου, όπως στην περίπτωση της απόφασης στην Angelides, είναι ιδιαίτερηςσημασίαςγιατί αφοράκαιάπτεταιτης σύνθεσης ύψιστου πολιτειακού σώματος -της Βουλής των Αντι­ προσώπων. Δεν υφίστανται,όπωςεισηγήθηκαν,οι συνθήκεςεκεί­ νεςπουθαδικαιολογούσαναπόκλισηαπότιςαρχέςτηςAngelides. Ηαπόφασηεκδόθηκεστοπρόσφατοπαρελθόν,προοκτώπερίπου ετών, και δε σημειώθηκε στο μεταξύ οποιαδήποτεαξιόλογη μετα­ βολή στιςκοινωνικές συνθήκες,ώστενατίθεταιζήτημαεπανεξέτα­ σηςτουλόγουτης. ΑνατροπήτηςAngelidesθαδημιουργήσειαβε­ βαιότηταωςπροςτο δίκαιο,γενικά,καιτηστελέχωσητηςΒουλής τωνΑντιπροσώπων, ειδικά. Οκ.Ευσταθίουυπέβαλεότιδενπρέπειναπαραγνωριστείότιο Ν.95/86συναρτάταιάμεσαμετηνκαθιέρωσητου αναλογικούσυ­ στήματος εκπροσώπησης τουεκλογικού σώματος στη Βουλήτων Αντιπροσώπων, σύστημα πουεξασφαλίζειτηδικαιότερη αντιπρο- 30 σώπευση τουλαούστο νομοθετικό σώμακαιπροάγει ευχερέστερα τη δημοκρατική αρχή. Αναγνώρισε ότι ο Ν.95/86δεν μπορεί να εναρμονιστεί μετογράμματουΑρθρου66.2 τουΣυντάγματος. Ει­ σηγήθηκε,όμως,ότι τογράμματουΣυντάγματοςδενπρέπειναεί­ ναι ο αποκλειστικός οδηγός στην κρίση του Δικαστηρίου. Υπει- 35 σέρχονται ευρύτερα κριτήρια στην κρίση της συνταγματικότητας του νόμου, που συναρτώνται με την πληρέστερη διασφάλιση του δημοκρατικούπολιτεύματος. Ο κ.Δημητρίου εκμέρουςτουΔημοκρατικούΣυναγερμούυπέ- 40 βαλεότιτοΑρθρο66.2 έχειδιαδικαστικό χαρακτήρα,γεγονός που δεν πρέπει ναπαραγνωριστεί. Ημηπροσαρμογήπροςτις διατά­ ξεις του αφήνει ανεπηρέαστο τοδημοκρατικόσύστημα εκπροσώ­ πησης στη Βουλή. ΣτοΣύνταγμα,πρέπεινατονίσουμε, δεγίνεται 324 10 15 20 25 1 A.A.A. 5 Μανρογένης ν. Βουλήςκ.ά. (Αρ. 3) Πικής,Π. οποιαδήποτε διάκριση μεταξύ ουσιαστικών και διαδικαστικών διατάξεων. Αλλωστε, ούτεη παράγραφος2,ούτετο Αρθρο66 στο σύνολοτου,έχουν διαδικαστικόχαρακτήρα. Διαδικαστικές είναι οι διατάξειςοι οποίες πραγματεύονταιτηδιαδικασία για την επίτευξη ουσιαστικού στόχου. Τοαντικείμενο του Αρθρου 66 δεν εί­ ναι οτρόπος διενέργειας των εκλογών, αλλάηκαθιέρωση της αρ­ χής της εκλογής απότο εκλογικό σώμα,γενικής ήαναπληρωματι­ κής,ως της μόνης οδούγια την ανάδειξητων αντιπροσώπων του λαούστη Βουλήτων Αντιπροσώπων. 10 Ηαπόφαση τουΔικαστηρίου επιφυλάχθηκεστις 14 Σεπτεμβρί­ ου, 1995. Ακολούθησαν δύο αιτήσεις, που υποβλήθηκαν διαδοχικά στις 19Σεπτεμβρίουκαι5Οκτωβρίου, 1995,απόΒουλευτέςτουΔημο­ κρατικούΚόμματος καιτουΔημοκρατικού Συναγερμού,πουανα­ δείχθηκαν στο βουλευτικό αξίωμα με απόφασητου Εφόρου που λήφθηκε βάσει των διατάξεων του Ν.95/86,μεαίτηματηνπαρέμ­ βασητους στηδιαδικασία. Υποστήριξαν ότι είχανλόγοστοθέμα, 20 λόγωτουεπηρεασμού,άμεσουήέμμεσου,τονοποίοθαυφισταντο απότηναπόφασητου Δικαστηρίου. 15 Αφούακούσαμετουςαιτητέςκαιτουςδιαδίκουςστηνπαρούσα διαδικασία, οι αιτήσεις απορρίφθηκαν με απόφαση που δόθηκε 25 στις 8 Δεκεμβρίου, 1995 (Μανρογένηςν. Βονλής χωνΑνχιπροσώπωνκαι Άλλων(Αρ.2)(\995) 1 Α.Α.Δ.1034). Στηναπόφασηδιαπι­ στώθηκε,όπωςέχουμε αναφέρει,ότιτοεπίδικοθέματης εκλογικής αίτησης είναιη εγκυρότητατηςαπόφασηςτουΕφόρου Αναπληρω­ ματικής Εκλογής, βάσειτηςοποίαςοκ. Κατσαμπάςανακηρύχθη30 κε Βουλευτής της εκλογικής περιφέρειας Λευκωσίας, για τηνπλή­ ρωσητης βουλευτικής έδρας ηοποία κενώθηκε με την παραίτηση τουκ.Α.Μαρκίδη. Ευθύς μετάτηνέκδοσητηςαπόφασηςτης8ηςΔεκεμβρίου, 1995, 35 υποβλήθηκε αίτημααπότο ΓενικόΕισαγγελέα για τοεπανάνοιγμα της ακρόασης της εκλογικής αίτησης και διαζευκτικάγια τηνπα­ ροχήευκαιρίαςσ' αυτόν,ανεξάρτητααπότοεπανάνοιγματηςυπό­ θεσης,ναακουστεί καιναεπιχειρηματολογήσει περαιτέρωαναφο­ ρικάμεταεπίδικα θέματα. 40 Μετάτογραπτόπροσδιορισμό του αιτήματοςκαιτην ένσταση πουδιατυπώθηκεσ' αυτό, ακούστηκεη αίτησητου Γενικού Εισαγ­ γελέα. Ηαίτησηαπορρίφθηκεμεαπόφασημαςστις 22 Ιανουαρί­ ου, 1996 [Μανρογένηςν. Βονλήςτων Αντιπροσώπων και Αλλων 325 Πικής,Π. Μαυρογένης ν.Βουλήςκ.ά.(Αρ.3) Ο

(1996)1 Α.Α.Δ.49 (απόφασηπλειοψηφίας)]. Στις8Φεβρουαρίου, 1996, μεαπόφασητουΔικαστηρίου (από­ φαση πλειοψηφίας), διατάχθηκε τοεπανάνοιγματηςυπόθεσηςγια ναακουστούνοιδιάδικοιαναφορικάμεταακόλουθαδύοθέματα:- 5 "(α)Δυνατότητα μη αναδρομικότητας ή μόνο μελλοντικής ισχύος τυχόν ανατρεπτικής απόφασηςτης"Angelides ν. PetaandOthers

(1988)1 C.LR. 173·και 10 (β)ΗκατάτοΣύνταγμαδυνατότηταανατροπήςπροηγούμενης απόφασης τουΑνωτάτου Δικαστηρίου, στην άσκηση των αρμοδιοτήτωντουωςΑνώτατο ΣυνταγματικόΔικαστήριο, μετην οποίακηρύσσεται νόμοςσυνταγματικός.". 15 Οιδιάδικοιακούστηκανκαιδιατύπωσαντιςθέσειςτουςεπίτων τεθέντωνζητημάτωνστις 19και20Φεβρουαρίου,

1. Ο κ.Ευσταθίουυπέβαλεότιδενπαρέχεταιδυνατότητααπόκλι­ σης από προηγούμενη απόφασητου Ανωτάτου Δικαστηρίου, ως 20 προς τησυνταγματικότητα νόμου,ηοποίαεκδίδεται στο πλαίσιο της άσκησης των εξουσιών τουωςΑνώτατο ΣυνταγματικόΔικα­ στήριο. Μόνηεξαίρεση αποτελούναποφάσειςπουεκδίδονταιστο πεδίο του ακυρωτικού ελέγχουπου προβλέπει τοΑρθρο 146 του Συντάγματος. Στηναγόρευσητουέκαμεεκτεταμένηαναφοράστα 25 ισχύοντα σε διάφορεςευρωπαϊκέςχώρες,γιανακαταλήξει ότι οι ρυθμίσεις γύρωαπό τηνκρίσητηςσυνταγματικότηταςτων νόμων ποικίλλουν ανάλογαμετο σύστημαελέγχουπουπροβλέπει το κά­ θεσύνταγμα. ΣτηνπερίπτωσητηςΚύπρου,δενπαρέχεταιευχέρεια, όπως εισηγήθηκε,στο Ανώτατο Δικαστήριο νααποστεί απότολό- 30 γοπροηγούμενης δικαστικής απόφασης,σεσχέσημετη συνταγμα­ τικότητανόμου. Ο Γενικός Εισαγγελέας ανέπτυξετηνεπιχειρηματολογίασεσχέ­ σημε τοδεύτεροζήτηματοοποίοτέθηκεκαιοκ.Πολυβίου,εκμέ- 35 ρουςτου,σεσχέσημετοπρώτο. ΟιθέσειςτουΓενικού Εισαγγελέα ταυτίζονται, στην ουσία, μεεκείνες τηςΒουλής των Αντιπροσώ­ πων,ωςπροςτην ευχέρεια απόκλισηςαπόπροηγούμενη απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου, αναφορικάμετησυνταγματικότητα νόμου. Δενπαρέχεται τέτοια ευχέρεια, εισηγήθηκε ο Γενικός Ει- 40 σαγγελέας, οποτεδήποτε οιλόγοιγια τους οποίους επιδιώκεταιη απομάκρυνσηαπόπροηγούμενηαπόφασηείναιοιίδιοιμεεκείνους πουπροβλήθηκανστηνπροηγούμενηδιαδικασίακαικρίθηκανανε- . δαφικοί.Και,εφόσονοιλόγοιγιατουςοποίουςεπιδιώκεταιηαπο326 1 ΑΛΛ. Μαυρογένης ν. Βουλής κ.ά.(Αρ. 3) Πικής, Π. κήρυξητουΝ. 95/86ωςαντισυνταγματικούσ'αυτήτηνυπόθεσηεί­ ναι οι ίδιοι όπως εκείνοι που προβλήθηκαν στην Angelides,δεν παρέχεταιδυνατότητααπομάκρυνσηςαπότολόγο τηςκαιτοθέμα πρέπει ναθεωρηθεί λελυμένο. 5 Οκ.Δημητρίουκαιηκ. Ιωάννουυιοθέτησαντιςθέσειςπουυπο­ βλήθηκαναπότο Γενικό Εισαγγελέα καιτονκ.Ευσταθίου. Αναλυτικότερα, αλλάπάντασεσυντομία,οιθέσεις του Γενικού 10 Εισαγγελέα,όπωςδιατυπώθηκαναπότον ίδιοή εκμέρους τουαπό τον κ. Πολυβίου στα δύο θέματαταοποία τέθηκαν απότοΔικα­ στήριο, μπορεί νασυνοψισθούν ως ακολούθως:Η αρχήηοποία ισχύει στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, 15 ότιπαρέχεται ηεξουσία στοΑνώτατο Δικαστήριο να προσδώσει μελλοντική ισχύ σεαπόφασηανατρεπτικήπροηγούμενης απόφα­ σης του δικαστηρίου, πρέπει να ισχύσεικαι στην Κύπρο για τους ίδιουςλόγους πουοδήγησαντοΑνώτατο Δικαστήριο των Ηνωμέ­ νων Πολιτειών να διαμορφώσει τηναρχή αυτή, δηλαδή για την 20 αποτροπή αδικίας,αφενός, καιτηδιασφάλιση τηςβεβαιότητας ως προςτοδίκαιο,αφετέρου.Ηαρχήαυτήυιοθετήθηκε στη Unkletter v. Walker, 381 US618,14Led2d601,85SCt 1731,και ακολου­ θήθηκεσε σειρά μεταγενέστερων αποφάσεων[DanTehan, Sheriff of Hamilton County,Ohio ν United States Ex Ret. Edgar I. 25 Shott, Jr., 382US 406, 15Led2d453,86SQ 459, reh den 383 US 931, 15 Led 2d850, 86S Ct925- City of Phoenix,Arizona, et ahνEmilyKolodziejski, 399US204,26LEd2d523,90S Ct1990 καιJosephQ.Ciprianov.CityofHouma etal, 395US701,23 L Ed 2d 647, 89 S Ct
2. Βλ. επίσης και σημείωμα-σχόλιο 30 (annotation) Unkletter ν Walker, 14Led 601,992κ.ε.].Ωςαπο­ τέλεσμα, κρίθηκε στη Unkletter ότι ηπροηγούμενη απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής στη Mapp v.Ohio [1961]367US 643,6Led2d 1081, 81 SCt 1084,84 ALR2d933, στην οποίααποφασίστηκεότιη τέταρτη τροποποίηση 35 τουΑμερικανικού Συντάγματοςίσχυεκαιστοπολιτειακόεπίπεδο, αντίθεταμετην προηγούμενη δικαστική άποψηωςπροςτην εμβέ­ λεια της,έπρεπενα ισχύσειμελλοντικά, ώστε ναμηδιασαλευθεί η δικαι'ικήτάξηπου ίσχυσεπριν την έκδοση της. Έτσι,ηισχύςτου λόγου της Mappπεριορίστηκε σε εκκρεμούσες διαδικασίες, απο40 κλεισμένης της εφαρμογήςτου σευποθέσεις πουείχανκριθεί πριν τηνημερομηνία έκδοσης της. Ηαπόφαση στη Unkletter ανέτρεψε τηνπροηγούμενη προσέγ­ γισητουΑνωτάτου Δικαστηρίου τωνΗνωμένων Πολιτειών ανα327 Πικής, Π. Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά.(Αρ. 3)

(1996)φορικάμετηνεφαρμογήτωναποφάσεωντου, πουείχε διατυπωθεί από τον Αρχιδικαστή Field στη Norton v. Shelby County [1885] 118 US425

(445), ότι νόμος ο οποίος προσκρούει στοΣύνταγμα δεν παράγειδικαιώματα,δεν επιβάλλει καθήκοντακαιδεν ισχύει, ωσάνναμηνείχεθεσπιστεί 5 ΣτηνΑγγλίακαιστοχώροτηςΚοινοπολιτείας,όπωςεξήγησε οκ. Πολυβίου,ουδέποτε αναγνωρίστηκε ηδυνατότηταεξουσίας στοδι­ καστήριο πρόσδοσης μελλοντικής ισχύος σεαρχή δικαίου,η ύπαρξη της οποίας διαπιστώνεται σε δικαστική απόφαση (βλ. Precedent in 10 EnglishLaw by Rupert Cross,ThirdEdition, p.228etseq.' Geelong v. Harbor Comrs. v. GibbsBright(P.C.)[1974] 2 W.LR. 507,αναφο­ ρικά με την Αυστραλία- και Basu "COMMENTARY ON THE CONSTITUTIONOFINDIA",Vol. A,6thed.,522 etseq. ωςπροςτις Ινδίες). 15 Ο Γενικός Εισαγγελέας υποστήριξε ότι τα Αρθρα 136 και 148 του Συντάγματος αποκλείουν την ανατροπήπροηγούμενης δικα­ στικής απόφασηςαναφορικάμετησυνταγματικότητα νόμου. Εί­ ναι ηεισήγηση τουότι ηαπαγόρευση ισχύει τόσο στην περίπτωση 20 που ησυνταγματικότητα τουνόμου είναι το επίδικο θέματηςδια­ δικασίας, όσο και σ' εκείνη που εξετάζεται παρεμπιπτόντως, ως απαραίτητη προϋπόθεση,για την επίλυση της διαφοράςπου απο­ τελείτοαντικείμενο της υπόθεσης. 25 Προηγούμενη δικαστικήαπόφαση δενεπιδέχεται, εισηγήθηκε ο Γε­ νικός Εισαγγελέας, ανατροπήσε καμιάπερίπτωση στην οποία οι λόγοι, γιατους οποίουςπροσβάλλεται η συνταγματικότητα νόμου, είναι οι ίδιοι μ' εκείνους οι οποίοι προβλήθηκανκαι εξετάστηκαν σε προηγούμενη δικαστική απόφαση. Όπουπαρέχεται ηδυνατό- 30 τητα ανατροπήςπροηγούμενης δικαστικής απόφασης,οι αρχές οι οποίες διέπουν την άσκηση της εξουσίας αυτής είναι εκείνες που καθορίζονται στο πιο κάτωαπόσπασμαστη Νικολάον κ.α. ν. Νι­ κολάουκαι Άλλον (Αρ. 2)

(1992)1 Α.Α.Δ.(Β), 1338, το οποίοκατοπτρίζει τηθέση των πέντε απότους δέκαΔικαστές που απάρτι- 35 ζαντηνΟλομέλεια σ' εκείνη τηνυπόθεση:'Τα περιθώρια και προϋποθέσεις για απόκλιση από προη­ γούμενες αποφάσεις της ολομέλειας του Ανωτάτου Δικαστηρί­ ου είναι ανάλογες με εκείνες που παρέχονται στη Δικαστική 40 Επιτροπήτης Βουλής τωνΛόρδων νααποκλίνει από προηγού­ μενες αποφάσειςτης πουπεριέχονται στηδιακήρυξητου 1966, [1966]3All E.R.

1. Στοπροοίμιο τηςΔιακήρυξηςΠρακτικής επαναβεβαιιόνεταιηπροσήλωση στοδικαστικόπροηγούμενο ως 328 1 Α.Α.Δ. 5 10 15 Μαυρογένηςν. Βουλής κ.ά. (Αρ. 3) Πικής,Π. το θεμέλιο πάνω στο οποίο οικοδομείται το δίκαιο και προσ­ διορίζεταιηεφαρμογήτουσεσυγκεκριμένους τομείς.Προηγού­ μενεςαποφάσειςτουδικαστηρίουθεωρούνταικατά κανόναδε­ σμευτικές. Μόνο λόγοι κεφαλαιώδους σημασίας,όπως ηουσιαστική μεταβολήτωνπεριστάσεων στις οποίες εδράζεται αρ­ χή δικαίου,μπορεί να δικαιολογήσουν απόκλιση απότο λόγο προηγούμενης απόφασης του δικαστηρίου. (Fitzleet Estates Ltd v. Cherry[\9T7]3All E.R.996,"(H.L.)-Βλ.επίσης Bremer Vulkan v. South IndiaShipping [1981] 1 All E.R. 289,Paal Wilson &Co v. Blumenthal[1983]1 All E.R.34,FoodCorp of Indiav.Antclizo Shipping[1988] 2 All E.R.513). Ευχέρειαγια απόκλισηπαρέχεταικαιότανκριθεί ότιπροηγούμενηαπόφαση βασίζεταισεαδιαμφισβήτηταεσφαλμένηαρχήδικαίουήοδηγεί σε καταφανώς άδικα αποτελέσματα. (Ο' Brien v. Robinson [1973]1 All E.R.583, (H.L)).". Και τα άλλα πέντε Μέλη του Δικαστηρίου στη Νικολάον επίσης έκριναν,πρέπει να επισημάνουμε,ότι παρέχεταιδυνατότητα από­ κλισης απόπροηγούμενηαπόφασητουΑνωτάτου Δικαστηρίου,με 20 τη διευκρίνιση ότι σε θέματα συνταγματικότητας η ευχέρεια η οποία παρέχεται στο δικαστήριο να αποστεί από προηγούμενη απόφαση,είναι μεγαλύτερη. Τοεπίδικοθέμα,εκείνοπουπρέπειναεπιλύσουμε οριστικάκαι αμετάκλητα,όπως ορίζει το Αρθρο 145 του Συντάγματος,είναι η εγκυρότητα τηςεκλογής τουκ. Κατσαμπά στο βουλευτικό αξίωμα για την πλήρωση βουλευτικής έδραςηοποίακενώθηκε μετην πα­ ραίτησητουβουλευτήο οποίος είχεεκλεγείστο βουλευτικό αξίω­ μακατάτις προηγούμενες γενικές βουλευτικές εκλογές του
2. 30 Τα ζητήματαταοποίαπρέπειναεπιλύσουμε,καισεσυνάρτηση με αυτά να κρίνουμε την εγκυρότητατης εκλογής του κ.Κατσαμπά, ταξινομούμενα κατάλογική διάταξη,είναιταακόλουθα:- 25 35 ΠΑΡΕΧΕΓΑΙ,ΉΟΧΙ, ΕΥΧΕΡΕΙΑ ΝΑΑΠΟΣΤΟΥΜΕ ΑΠΟΤΟ ΛΟΓΟΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΣΤΗΝAngelides,ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗΤΗΣΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ Ν. 95/86; Αν ηαπάντησηείναιαρνητική,πρέπεικαιστην προκείμενηπε­ ρίπτωσηναεπικυρώσουμε την εκλογή τουκ. Κατσαμπά ωςαπόρ40 ροιατηςαπόφασηςτουΑνωτάτου Δικαστηρίου στηνAngelides. Αν ηαπάντησηείναι καταφατικήκαι παρέχεταιη δυνατότητα ναανατρέψουμετηνAngelidesωςπροςτησυνταγματικότητα του Ν.95/86, τότεπρέπει ναεξετάσουμε καινααπαντήσουμεσταακό329 Πικής,Π. Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά. (Αρ. 3)

(1996)λουθαδύοερωτήματα:(α) Πότεδικαιολογείται απόκλισηαπότολόγοπροηγούμενης δικαστικήςαπόφασης· και 5 (β) Κατάπόσο συντρέχουν οιπροϋποθέσεις για απομάκρυν­ σηαπότολόγοτηςAngelides. Τέλος, αν η απόφαση μας είναι ότι πρέπει να ανατραπεί η Angelides,πρέπειναδώσουμεαπάντησηκαισετρίτο ερώτημα:Κατά πόσο παρέχεται εξουσία για την πρόσδοση μελλοντικής ισχύοςστην ανατρεπτικήαπόφασητουΔικαστηρίου,και αν ναι,κατάπόσο δικαιολογείται ηάσκησητηςστην προκείμε­ νηπερίπτωση. 10 15 ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΠΑΡΕΚΚΛΙΣΗΣ ΑΠΟ ΤΟ ΛΟΓΟ (RATIO) ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΤΟΥ ΑΝΩΤΑΤΟΥ ΔΙΚΑ­ ΣΤΗΡΙΟΥ. 20 Εξ αρχήςπρέπειναδιευκρινίσουμε ότιτοζήτηματοοποίοεξε­ τάζεται,δενείναιηδέσμευσηη οποίαγεννάταιαπότοαποτέλεσμα της δικαστικής απόφασης αλλά από το λόγο της απόφασης στο πλαίσιο των αρχών του δικαστικού προηγούμενου (staredecisis), όπως έχει μορφοποιηθεί στο δικαστικό μαςσύστημα. Το δεδικα- 25 σμένο συναρτάται άμεσα με την επίλυση των επιδίκων θεμάτων (βλ.Pieris v.Republic

(1983)3C.L.R. 1054. Γενακρίχονκ.α.ν.Δη­ μοκρατίας (Συνεκδ. Υποθέσεις 403/89,508/89,591/89-30.10.92). ΜιχαήλΘεοδοσίουΛίμιτεδν.ΔήμουΛεμεσού

(1993)3Α.ΑΛ. 25 και Συμβούλιο ΕγγραφήςΑρχιχεκτόνων και Πολιχικων Μηχανι- 30 κώνν. Ανδρέα ΚωνσταντίνουκαιΆλλων

(1994)3Α.Α.Δ.453). Η αρχήτουδεδικασμένου επισφραγίζειτηλύσητηςδιαφοράςκαικα­ θιστάτηδικαστικήαπόφασηδηλωτικήτωνδικαιωμάτωνκαιυπο­ χρεώσεωντωνδιαδίκων. 35 ΤοΑρθρο 148τουΣυντάγματοςκατοχυρώνεισυνταγματικάτην αρχήτουδεδικασμένου,το οποίοπροκύπτειαπότηνεπίλυσητων διαφορών που εμπίπτουν στη δικαιοδοσία του Ανωτάτου Δικα­ στηρίου,βάσειτουΜέρους IX τουΣυντάγματος,πουκαθορίζειτις αρμοδιότητες καιπροσδιορίζει τηδικαιοδοσίατου Ανωτάτου Συ- 40 νταγματικούΔικαστηρίου. ΤοΑρθρο 148τουΣυντάγματοςπροβλέπεί:- 330 1 Α.Α.Δ. 5 Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά. (Αρ.3) Πικής,Π. 'Τηρουμένων τωνδιατάξεων τηςτρίτης παραγράφου του Αρθρου 144 πάσα απόφασις τουΑνωτάτου ΣυνταγματικούΔι­ καστηρίου επίοιουδήποτε ζητήματος εμπίπτοντος ειςτην δικαιοδοσίαν ήτηναρμοδιότητα αυτού δεσμεύει παν δικαστήριον,όργανον,αρχήνή πρόσωπον εντηΔημοκρατία.". Ηεπιφύλαξηη οποίατίθεταισεσχέση μετοΑρθρο 144,συναρ­ τάται με το γεγονός ότι ηκρίση της συνταγματικότητας νόμου δε συνιστά τοεπίδικοθέματηςδιαφοράςστοπλαίσιοτηςοποίαςανα10 κύπτει παρεμπιπτόντως καικρίνεται ησυνταγματικότητα νόμου. Αντίθετα προς τηνεισήγηση του Γενικού Εισαγγελέα, η εμβέλεια του Αρθρου 148περιορίζεται στην κατοχύρωση της δέσμευσης η οποία προκύπτει απότην επίλυση θέματοςτο οποίο ανάγεται στη δικαιοδοσίατουΑνωτάτου Δικαστηρίου. Τοθέμαεξετάστηκε στην 15 ByronPavlidesv.Republic(\967) 3CL.R.217. Ταακόλουθαδύο αποσπάσματα απότην απόφασηεκείνη, διαφωτίζουν ως προςτο αντικείμενο τουΑρθρου 148:20 25 Thus, when Article 148 of the Constitution is applied toa decision under Article 146,itseffect isthatitistheactual decision inthe particular recourse, which isbindingonall courts,organsor authorities andpersonsinthe Republic....". Ελληνική αετάοοαστ): "Επομένως, όταντοΑρθρο 148εφαρμόζεται σεαπόφασηηοποίαεκδίδεταιβάσει του Άρθρου 146, το αποτέλεσμα είναι ότι είναι αυτή τούτη ηαπόφασηστη συγκε­ κριμένη προσφυγή,ηοποία είναι δεσμευτική σεόλα τα δικα­ στήρια,όργαναή αρχέςκαιπρόσωπαστηΔημοκρατία...." 30 Και, "But under Article 148 there cannot be rendered binding anything which is not within the 'jurisdiction or competence' under Article 146....". 35 Ελληνική ιιετάαχχχστι: "Αλλάκάτωαπό το Αρθρο 148 δενμπο­ ρεί νακαταστεί ο,τιδήποτε δεσμευτικό τοοποίο δεν εμπίπτει εντός της 'δικαιοδοσίας ήαρμοδιότητας* κάτω απότο Αρθρο 146....". 40 Τοάλλο Αρθρο το οποίο επικαλέσθηκε ο Γενικός Εισαγγελέας, το Αρθρο 136, σχετίζεται μετο τελεσίδικο της απόφασηςηοποία εκδίδεται στο πλαίσιο της ενάσκησης των δικαιοδοσιών τουΑνω­ τάτουΔικαστηρίου,βάσειτου Μέρους DC τουΣυντάγματος. 331 Πικής,Π. Μαυρογένης ν. Βουλής κ.ά. (Αρ.3)

(1996)ΤοΑρθρο 136τουΣυντάγματος προβλέπει:"Το Ανώτατον Συνταγματικόν Δικαστήριον κέκτηται αποκλειστικήν δικαιοδοσίαν νααποφασίζηοριστικώς και αμετα­ κλήτως επίπάντωντωναντικειμένων περίωνεντοιςεπομένοις 5 άρθροις.". Οι όροι "οριστικώς" και"αμετακλήτως" προσδιορίζουν το τε­ λεσίδικο τηςαπόφασης.Ανάλογη είναικαιηορολογία του Αρθρου 145 τουΣυντάγματος,βάσειτουοποίουπαρέχεταιδικαιοδοσίαγια 10 τηνεπίλυση εκλογικών ενστάσεων. Καισ'εκείνητηνπερίπτωση,η απόφασητουδικαστηρίου είναιτελεσίδικη, μηυποκείμενησεοποι­ αδήποτεάλληβεβαιωτικήή αναιρετική διαδικασία. Η συνταγματικότητα νόμου είναι τοεπίδικο θέμα της δίκασα- 15 κήςδιαδικασίαςστοπλαίσιοτουΜέρουςIXτουΣυντάγματος, μό­ νοόπουαυτή αποτελεί τοαντικείμενο αναφοράςή προσφυγής,βά­ σει των διατάξεωντων Άρθρων 137,138,139,140,141και 142του Συντάγματος. Σ'όλεςτιςάλλεςπεριπτώσεις,η συνταγματικότητα νόμου εξετάζεται παρεμπιπτόντως, χάριντηςδιασφάλισης τηςσυ- 20 νταγματικήςτάξηςπουεπιβάλλει το Αρθρο 179,τοοποίοκαθιστά το Σύνταγματον υπέρτατονόμοτηςΔημοκρατίας. Τοεπίδικο θέμαστηνAngelidesνβανη εγκυρότητατηςαπόφα­ σηςγιατηνανάδειξη τουκ. Πέταστοβουλευτικό αξίωμα Ωςπρος 25 την εκλογήτου κ. Πέτα,ηαπόφασηείναι αμετάκλητη,όπωςπρο­ βλέπει το Αρθρο 136, και δεσμευτική, όπως ορίζει το Αρθρο 148 του Συντάγματος. Δενπροκύπτει όμως δεδικασμένο ωςπροςτην κρίση τηςσυνταγματικότητας του Ν.95/86που δεσυνιστούσετο επίδικο θέματης αίτησης. 30 Διαπιστώνεται ότι δεν υφίσταται συνταγματικό κώλυμα ως προς την αναθεώρηση καιαπόκλιση,εφόσον κριθεί δικαιολογημέ­ νο,απότολόγοτηςαπόφασηςστηνAngelides,δηλαδήαπότηναρ­ χήδικαίουστην οποίαθεμελιώνεται τοαποτέλεσμα της. 35 ΠΟΤΕΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΜΠΟΡΕΙΝΑ ΑΠΟΣΤΕΙ ΑΠΟΤΟΛΟ­ ΓΟ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΗΣ ΔΙΚΑΣΤΙΚΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ; Ο λόγοςτηςδικαστικήςαπόφασης(ratiodecidendi) είναιη αρχή 40 δικαίουστην οποίαθεμελιώνεται τοαποτέλεσμα τηςαπόφασης,σε αντίθεση μεαυτότούτοτοαποτέλεσμαγιατοοποίο δημιουργείται δεδικασμένο (βλ.ChanceryLaneSafeDepositetc v.IM..C. [1966] I All E.R. 1(H.L.)· Ελενθερίον-Κάγκα v.Δημοκρατίας(Υπόθεση 332 1 Α.Α.Δ. Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά. (Αο. 3) Πικής, Π. Αρ.494/87-13.2.1989)). Δεσμευτικήείναι ηαρχήδικαίουπουστηρίζει άμεσα την από­ φασηκαι είναι άρρηκτασυνυφασμένη μετο αποτέλεσμα, σεαντί5 θέσημετο μέρος τουσκεπτικού,ηανάπτυξητουοποίουδενείναι αντικειμενικάαπαραίτητηγιατηναπόφαση. Η αρχή του δεσμευτικού προηγούμενου έχει ως άξονα τη δέ­ σμευση πουδημιουργεί προηγούμενηδικαστικήαπόφασηωςπρος 10 τοποίο είναι τοδίκαιοσεσυγκεκριμένο τομέακαιτοπεδίο εφαρ­ μογής του. Με αυτήτην έννοια, οι δικαστικές αποφάσεις αποτε­ λούν πηγήδικαίου,γιατί σ' αυτέςαναζητείταικαιπροσδιορίζεται το ισχύον δίκαιο [βλ O'Connelt v. R. [1844] 11 CI.& F. 155, στη σελ. 372,ωςπροςτιςπηγέςτουαγγλικούδικαίου]. Στοαγγλικόδι15 καιικό σύστημα, από το οποίο πηγάζει η αρχή του δεσμευτικού προηγούμενου,οι δικαστικές αποφάσειςδιαδραμάτισανεξέχοντα ρόλοστηναποτύπωσηκαιδιατύπωσητουκοινούδικαίου,τηνανά­ πτυξη,καθώςκαιτηνπροσαρμογήτωναρχώντουαγγλικούδικαί­ ου σενέακοινωνικάδεδομένα [βλ. μεταξύάλλων, de Lasala ν de 20 Lasala [1979] 2 All ER 1146 (PC)]. Σημαίνονταρόλοδιαδραματί­ ζουν, επίσης, οι δικαστικές αποφάσειςστην ερμηνεία των νόμων και τον προσδιορισμό τουπεδίουτο οποίοκαλύπτουν. Στοντο­ μέααυτό,ο ρόλοςτηςδικαστικήςαπόφασηςείναι περιορισμένος, γιατί,εξαντικειμένου,επικεντρώνεται στην ερμηνείατων νόμων. 25 Ως προς το Σύνταγμα,αυθεντικήπηγήγιατο περιεχόμενο του αποτελεί τοκείμενο του. Τούτο,άλλωστε, επιβάλλεται καιαπό τη συνταγματικήεπιταγήπουκαθιστάτοΣύνταγματονυπέρτατονό­ μο. Όπωςχαρακτηριστικά λέχθηκε απότο Ανώτατο Δικαστήριο 30 των ΗνωμένωνΠολιτειών στηSt Joseph Stock YardsCo. v. U.S. [1936]298 U.S. 38 [βλ. επίσης, Basu "COMMENTARY ONTHE CONSTITUTIONOFINDIA",ανωτέρω,σελ. 484]:35 'The ultimate touchstone of constitutionality is the Constitution itself and not whatthe Court may havesaidabout it in any case; 11 40 Ελληνική μετάφραση:'Τελικάηλυδίαλίθοςγιατη συνταγματι­ κότηταείναι το ίδιο τοΣύνταγμακαιόχι εκείνο τοοποίομπορεί να έχει πει το Δικαστήριο αναφορικάμε αυτό σε οποιαδή­ ποτε υπόθεση·..." Μέχρι το 1966, προηγούμενες αποφάσειςτου Ανωτάτου Δικα­ στηρίου της Αγγλίας,της Δικαστικής Επιτροπήςτης Βουλής των 333 Πικής,Π. Μαυραγένης ν. Βουλήςκ.ό. (Αρ. 3)

(1996)Λόρδων,ήτανδεσμευτικές,όχιμόνογιαταιεραρχικάκατώτεραδι­ καστήρια,αλλάκαιγιατοίδιοτοτελικόΔικαστήριο τηςχώρας. Η αρχή αυτή εγκαταλείφθηκε το 1966 με τη Δήλωση Πρακτικής,η οποία περιέχεται στο Note[1966]3All E.R. 77. Έκτοτε, ηΔήλω­ σηπροσέλαβε μορφήαρχήςδικαίου, μετηνυιοθέτηση τηςαπότη 5 Δικαστική ΕπιτροπήτηςΒουλήςτωνΛόρδωνστηνάσκησητηςδι­ καστικής λειτουργίας. Ο λόγος της εγκατάλειψης της αρχής της απόλυτηςδέσμευσης, πουίσχυεμέχρι το 1966,προσδιορίζεταιπα­ ραστατικά στην απόφασηR. v.Shivpuri[1986] 2 All ER 334, 345 (HL):"The 1966 Practice Statement is aneffective abandonment of our pretention to infallibility.". Ελληνικήαετάφοαση: "ΗΔήλωσηΠρακτικήςτου 1966συνιστά 15 αποτελεσματικήεγκατάλειψητηςπροσποίησηςότιείμαστεαλά­ θητοι.". Το Ανώτατο Δικαστήριο της Κύπρου έχει επανειλημμένα ανα­ γνωρίσει ότι παρέχεταιδυνατότητααπόκλισης απόπροηγούμενες 20 αποφάσειςτου,όπουσυντρέχουν, σεγενικές γραμμές, OL προϋπο­ θέσεις που προσδιορίζονται στη Νικολάου κ,α ν. Νικολάου και Άλλον (Αρ. 2). Οι αρχές αυτές σκιαγραφήθηκανστη Republic ν. Demetriades

(1977)3 C.L.R. 213, και έτυχαν αναγνώρισης και εφαρμογήςέκτοτε σε μεταγενέστερες δικαστικέςαποφάσεις. 25 Δενείναιτυχαίοότιοιαποφάσειςπουάπτονταιτουδικαστικού προηγούμενου αφορούνκυρίως θέματαερμηνείας του Συντάγμα­ τος και συνταγματικότητας νόμων. Το κείμενο τουΣυντάγματος και οι αρχές στις οποίες θεμελιώνεται, αποτελούν τον αυθεντικό 30 οδηγόγιατηνκρίσητηςσυνταγματικότηταςνόμων. ΣτηΔημοκρατία ν. θαλασσινού

(1991)3Α.Α.Δ.203, η Ολομέ­ λεια τουΑνωτάτου Δικαστηρίου ανέτρεψε προηγούμενη απόφαση της αναφορικάμε την ερμηνεία και εφαρμογή του Αρθρου 146.5 35 τουΣυντάγματος. Στην Kyriacou v. Minister of Interior

(1988)3 CL.R. 643 (απόφαση πλειοψηφίας),το Ανώτατο Δικαστήριο αποφάσισε ότι το Αρθρο 146.5 του Συντάγματοςκαθιστάμησυμμόρφωση μχδι- 40 καστικήαπόφαση,πουεκδίδεταιστο πεδίοτηςαναθεωρητικήςδι­ καιοδοσίας,πράξηκατσ^)ρόνησηςτουδικαστηρίουυποκείμενηςσε τιμωρία, βάσει του Αρθρου 150 του Συντάγματος (βλ. επίσης, Republic v.Nissiotou

(1985)3C.L.R. 1335). 334 10 1 ΑΛΛ. Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά.(Αρ.3) Πικής, Π. Στη ΘαλασσινόςηKyriacouκρίθηκε εσφαλμένη. Η διαπίστω­ ση αυτήκρίθηκε ότιπαρείχε έρεισμα στο Δικαστήριο νααποστεί απότολόγοτης. Η απόκλισηαπό τολόγοτηςKyriacouδιατυπώ­ θηκεμετον πλέον κατηγορηματικότρόπο:- \ 5 10 "Εγκαταλείπουμε τααποφασισθέντακαιαφιστάμεθααπό αυτά γιατίτοθεωρούμε ορθόκαιεπιβεβλημένο νατοπράξουμεχάριν της προσήλωσης στην ερμηνεία των συνταγματικών και νομο­ θετικώνκειμένων πουέναδικαστήριοπρέπειναέχειστηνάσκησητης ερμηνευτικής τουεξουσίας των'Νομοθετημάτωνκαιόχι τηςσυμπλήρωσης των." ΣτηΝικολάονκαχοιδέκαΔικαστές του Ανωτάτου Δικαστηρί­ ου,πουαπάρτιζαν την Ολομέλειαστην υπόθεση εκείνη,ήτανομό15 φωνοιωςπροςτηνευχέρειααπόκλισης απότολόγοπροηγούμενης απόφασηςτουδικαστηρίου,σεσχέση μετην ερμηνεία καιεφαρμο­ γήτου Συντάγματος, στοπλαίσιο τουδικαίουτηςανάγκης.Οιπέ­ ντε απότους δέκαΔικαστές, ηαπόφαση των οποίωνκαθόρισετο αποτέλεσμα της Νικολάου μεβάσητοτεκμήριο της συνταγματικό20 τηταςνόμου,απέκλιναναπότολόγοτηςπροηγούμενης απόφασης της Ολομέλειας στην President of the Republic v. House of R'ntatives

(1986)3CL.R. 1439. Ως προς τηδυνατότητα ανατρο­ πής προηγούμενης απόφασης σεθέματα συνταγματικού δικαίου, έκριναν ότιη ευχέρεια η οποία παρέχεται είναι, όπως και στις 25 Ηνωμένες Πολιτείες τηςΑμερικής,μεγαλύτερη. 30 Στην πρόσφατη απόφαση της Ολομέλειας - Δημοκρατίαν. Γιάλλονρον κ,ά.

(1995)3Α.ΑΑ 363, τοΔικαστήριο απέστηαπό την απόφασητης Ολομέλειας στηRepublicv.Christoudia

(1988)3C.L.R. 2622, επειδήέκρινε ότιηαρχή δικαίουστην οποίαείχε θε­ μελιωθείήταν εσφαλμένη. Τοακόλουθο απόσπασμακαθορίζειτο αιτιολογικό τηςαπόκλισης καιτηνευχέρεια που παρέχεταιγια απομάκρυνση από προηγούμενη απόφαση,οποτεδήποτε ο λόγος της συγκρούεται μεσυνταγματικήαρχή:- 35 40 "Η απόκλισηή απομάκρυνσηαπόπροηγούμενη δικαστικήαπό­ φασηδικαιολογείται οποτεδήποτεδιαπιστώνεταιότιηαρχήτην οποία ενσωματώνει είναι εσφαλμένη. Ηελευθερία είναιαναμ­ φιβόλως μεγαλύτερηοποτεδήποτεπροηγούμενηδικαστικήαπόφάση συγκρούεται με θεμελιακή συνταγματική αρχή, όπως η . διάκρισητων Εξουσιών." Είναιαυτονόητοότιτοδικαστήριοαντιμετωπίζει μεεπιφύλαξη το ενδεχόμενο ανατροπήςπρόσφατης απόφασης.Όμως,ηόποια 335 Πικής, Π. Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά. (Αρ. 3)

(1996)διστακτικότηταυποχωρεί,εφόσονδιαπιστωθείότιηαρχήδικαίου, τηνοποίαενσωματώνει, είναιαδιαμφισβήτηταεσφαλμένη. ΣτηShivpuri,ανωτέρω,ηΔικαστικήΕπιτροπήτηςΒουλής των Λόρδων ανέτρεψεπροηγούμενηαπόφασητηςηοποίαεκδόθηκεμό- 5 λις έναχρόνο νωρίτερα -στην Anderton v.Ryan [1985] 2 All ER 355. ΤοακόλουθοαπόσπασμααπότηναπόφασητουΛόρδου Κα­ γκελάριου Hailsham διατυπώνει την προσοχή μετην οποίατο Δι­ καστήριο αντιμετωπίζει το ενδεχόμενο ανατροπής πρόσφατης απόφασης, αλλά και την υποχρέωση να το πράξει, εφόσον κατά- 10 φαίνεταιότι αυτήείναι εσφαλμενη:"Quite clearly a departure from recent decisions by means of the 1966 Practice Statement has dangers of its own which are too obvious to need elaboration. But there is obviously much to be 15 saidfor the view about to be expressedby my noble and learned friend that 'if aseriouserrorembodied inadecision of this House has distorted thetaw,thesooner it is corrected the better'.". Ελληνική μετάφραση: "Εμφανώς απόκλιση από πρόσφατες 20 αποφάσεις βάσει της Δήλωσης Πρακτικήςτου 1966 ενέχει κιν­ δύνουςοιοποίοι είναιπασιφανείςώστεναμηνπαρίσταταιανά­ γκηναεπεξηγηθούν. Αλλάυπάρχειισχυρόέρεισμαγιατηνάπο­ ψηηοποίαπρόκειταιναεκφραστεί απότον ευγενή καιευπαίδευτο συνάδελφο μου ότι 'εάν σοβαρό σφάλματο οποίο εμπε- 25 ριέχεται σε απόφασηδικαστηρίου έχει διαστρέψει το δίκαιο, όσο πιογρήγοραδιορθωθεί τόσοτοκαλύτερο'.". ΟΔικαστής στον οποίο αναφέρεταιοΛόρδος Hailsham είναιο Λόρδος Bridge,οι απόψεις του οποίου υιοθετήθηκαν απόόλα τα 30 ΜέλητουΔικαστηρίου. Η ευχέρεια απόκλισης από προηγούμενη δικαστικήαπόφαση δεν εξασθενεί τη σημασία τουδικαστικού προηγούμενου και δεν αναιρεί, γενικά, την ισχύ του. Όπως παρατηρεί ο Δικαστής 35 Cardozo στο Σύγγραμματου 'The Nature of the Judicial Process", σελ. 127-128, "Triequality of law is notwithdrawn from all precedents,however wellestablished,becausecourts some times exercisetheprivilege 40 of overrulingtheir own decisions.". Ελληνική μετάφραση: "Ηποιότητατουδικαίουδεναφαιρείται απ' όλα ταδικαστικάπροηγούμενα,καλάθεμελιωμένα όσο κι 336 1 ΑΛΛ. Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά. (AQ. 3) Πικής, Π. αν είναι,γιατί ταδικαστήριαενίοτεασκούν το προνόμιο ανα­ τροπήςπροηγούμενων αποφάσεωντους.". Κρίνουμε ότι παρέχεται ηδυνατότηταανατροπήςπροηγούμενης δικαστικής απόφασης, μέσα στο πνεύμακαι για τους λόγους πουεκτίθενταιστοαπόσπασμααπότηΝικολάοντο οποίοέχειπα­ ρατεθείστηναπόφαση μας. Στηνκρίσητηςσυνταγματικότηταςνό­ μων, η διαπίστωση σφάλματος σε προηγούμενη απόφασημπορεί ναδιαπιστωθείευχερέστερα,εφόσον οιπρόνοιεςτουΣυντάγματος 10 αποτελούν σταθερήβάσηγιατηναντικειμενική διαπίστωσησφάλ­ ματοςσεπροηγούμενηαπόφαση. 5 Εφόσονδιαπιστώνεταιότιπροηγούμενηδικαστικήαπόφασηεί­ ναιαδιαμφισβήτηταεσφαλμένη,δικαιολογείταιηανατροπήτηςκαι 15 ηαπόκλισηαπότολόγοτης. Τοσφάλμαπρέπειναέχειαντικειμε­ νικήυπόστασηκαινακαταφαίνεταιωςαυταπόδεικτο. Αν χωρούν περισσότερες τηςμιαςάποψης,ωςπροςτηνύπαρξη αρχήςδικαίου την οποίαενσωματώνει, το σφάλμαδεν μπορεί ναχαρακτηρισθεί ως αναντίλεκτο,ώστεναπαράσχει βάσηγιατην ανατροπή προη20 γούμενης απόφασης. ΣτηνAngelidesv.Petaand Others, αποφασίστηκε,όπωςέχου­ μεαναφέρει,ότι ο Ν.95/86 δενπροσκρούει στο Σύνταγμα. Κατά συνέπεια,κρίθηκεσυνταγματικός. 25 Το γεγονός ότι η Angelides ήταν απόφασηπλειοψηφίας, δεν αφαιρείαπότοκύροςτουλόγου της. Ολόγοςτηςαπόφασηςτου δικαστηρίου, σε περίπτωση διαφωνίας, στοιχειοθετείται από το σκεπτικότηςαπόφασηςτηςπλειοψηφίας.Τογεγονός ότιη απόφα30 σηείναιαπόφασηπλειοψηφίας,δενκαθιστάπλέονπαραδεκτήτην ανατροπή της (βλ. Miliangos v. George Frank (Textiles) Ltd [1975]3All ER801,803 (HL)). 35 40 ΣτηνAngelidesδεν αμφισβητήθηκεότι το Αρθρο 66.2 προβλέπει τηδιενέργεια αναπληρωματικήςεκλογής για την πλήρωση κενωθείσαςβουλευτικής έδρας. Κρίθηκεόμωςότι,εφόσονηθέσπιση του εκλογικού νόμου αφήνεταιαπότο Σύνταγμαστη Βουλήτων Αντιπροσώπων, καιδοθέντοςότιηΒουλήυιοθέτησε τοαναλογικό εκλογικό σύστημα, το οποίο συναρτάτηνπλήρωση κενών στο ενδιάμεσοδύογενικών εκλογών μετααποτελέσματατηςπροηγούμε­ νηςγενικής εκλογής,οΝ.95/86είναισυνταγματικός. Τοσκεπτικό στηνAngelides,πουστοιχειοθετεί τολόγοτης,περιέχεταιστοακό­ λουθο απόσπασμα από την απόφασητης πλειοψηφίας στη σελ. 178:337 Πικής,Π. Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά.(Αρ. 3)

(1996)"Κατά τηγνώμη μαςτοΑρθρο66.2 τουΣυντάγματοςαποσκο­ πεί να διασφαλίσει ότι κενωθείσα βουλευτική έδραδεν θα πα­ ραμείνει κενή,αλλά θαπληρωθεί μέσασε προθεσμίασαρανταπεντε ημερών, και εξυπακούεται ότι αναπληρωματικήεκλογή θαδιενεργείται μεψηφοφορίαμόνοόταντούτοείναιαναγκαίο, 5 διότι δεν είναι δυνατόναθεωρηθεί ότι το εν λόγωΑρθρο 66.2 επιβάλλει τηδιενέργεια ψηφοφορίαςγιαανάδειξητουβουλευ­ τή,που θακαταλάβεικενωθείσα βουλευτική έδρα, όταν οβου­ λευτής αυτόςέχειήδηεκλεγεί,σύμφωναμετοαναλογικόεκλο­ γικό σύστημα,κατάτιςγενικές βουλευτικές εκλογές,πουπροη- 10 γήθηκαντηςκενώσεως τηςβουλευτικήςέδρας. ΟποιαδήποτεάλληερμηνείατουΑρθρου66.2 τουΣυντάγματος θαοδηγούσεστοαπαράδεκτοσυμπέρασμαότιμετονακαθιστά υποχρεωτική την εκλογή μεψηφοφορίαγιαπλήρωση κενωθεί- 15 σης βουλευτικής έδρας, κατάτρόποανεφάρμοστο σταπλαίσια αναλογικούσυστήματος,τοεν λόγωΑρθρο66.2 αποκλείει την υιοθέτηση από την Βουλή των Αντιπροσώπων αναλογικού εκλογικού συστήματος. 20 Ως εκτούτουτοΑρθρο3

(2)(α)τουΝόμου95/86 δενείναιαντί­ θετοήασύμφωνομετοΑρθρο66.2 τουΣυντάγματοςκαιη ανα­ κήρυξη του Χρίστου Πέταως βουλευτή δεν είναι άκυρηλόγω οηαισυνταγματικότηταςκαιη παρούσαεκλογικήαίτηση απορ­ ρίπτεται, αλλάχωρίς να επιδικασθούν έξοδα εναντίον του αι- 25 τητήΛ ΗαπόφασηστηνAngelidesσυναρτάτηνεφαρμογήτου Αρθρου 66.2 μετοισχύον εκλογικό σύστημα Αν ηεφαρμογήτουδενμπο­ ρεί νασυνταυτιστεί μετοεκλογικό σύστημα,τοοποίουιοθετείται, 30 ατονεί ηυποχρέωση πουεπιβάλλει γιατηνπλήρωση κενής έδρας στη Βουλή με τηδιενέργεια αναπληρωματικήςεκλογής. Στηνου­ σία,το Αρθρο 66.2 καθίσταταιανενεργό εφόσον η εφαρμογήτου δεν μπορεί ναεναρμονιστεί μετοαναλογικόεκλογικό σύστημα. 35 Ηίδιαπροσέγγιση αντανακλάταικαιστοπροοίμιοτουΝ.95/86, ωςπροςτηνεφαρμογήτουΑρθρου66.2:"Και επειδήο τρόπος διεξαγωγής της αναπληρωματικήςεκλο­ γήςόστιςπρονοείταιαπότοΑρθρον 66.2τουΣυντάγματοςπρέ- 40 πει νασυνάδει προςτοαναλογικόν σύστηματοοποίον έχειυιοθετηθή,...". Είναι αξιοσημείωτο ότι ανάλογηνομοθεσία σε ουσιαστικό πε338 1 Α.Α.Δ. Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά. (Αρ. 3) Πικής, Π. ριεχόμενο με το Ν.95/86υφίστατοσε ισχύ κατάτο χρόνο τηςθέ­ σπισης του -ο περί Πληρώσεως Κενωθείσης Βουλευτικής Έδρας (ΠροσωριναίΔιατάξεις)Νόμοςτου 1983 (Ν.55/83). Η ύπαρξητου Ν.55/83δεν απέτρεψε τη Βουλή, σε προηγούμενο στάδιο,να θε5 σπίσεινόμοτροποποιητικότουΣυντάγματος,ώστεναδιαγραφείη \ παράγραφος2 τουΑρθρου 66καινααντικατασταθείμενέαπρό\ νοια: "Κενωθείσα βουλευτική έδραπληρούται όπως ονόμος ορί­ ζει"* γεγονός που υποδηλώνει έμμεσηαναγνώριση από τηΒουλή ότι οι πρόνοιες του Ν.55/83 δεν μπορούννασυμβιβασθούν μετις 10 διατάξειςτουΑρθρου 66.

1. Ο περί της Πρώτης Τροποποιήσεως του Συντάγματος Νόμος του 1986 απορρίφθηκεωςαντισυνταγματικόςμεομόφωνηαπόφα­ ση του Δικαστηρίου στην ΑΝΑΦΟΡΑ 1/86 - President of the T 15 Republic v.Houseof R ntatives(\9S6)3C.L.R.
2. 20 25 ΣτοπροοίμιοτουΝ. 95/86γίνεται,επίσης,αναφοράσεπαρατη­ ρήσεις τηςπλειοψηφίαςτωνΜελώντουΔικαστηρίουστηνΑναφο­ ρά 1/86, σύμφωνα με τις οποίες δεν εξέλιπαν οι δυνατότητες να ρυθμιστεί μενομοθεσίατοθέματηςπλήρωσηςκενωθείσαςβουλευ­ τικής έδρας,κατά τρόποπουνα μην είναι αντίθετος με τοΑρθρο 66 του Συντάγματοςκαι,ταυτόχρονα, να συνάδει με το εκλογικό σύστημα που ισχύει σήμερα στην Κύπρο.Οι παρατηρήσειςαυτές δεν παρείχαν έρεισμα για την παράκαμψη των προνοιών του Αρθρου66.2 τουΣυντάγματοςήτηθέσπισηνομοθεσίαςαντικείμε­ νηςπροςαυτό. Τοκριτήριο,βάσειτουοποίουαποφασίζεταιησυνταγματικότη­ τα νόμου,είναι κατάπόσο οι πρόνοιες του εναρμονίζονται μετο 30 Σύνταγμα. Αν αυτέςπροσκρούουν ή είναι αντίθετες μετιςδιατά­ ξειςτουΣυντάγματος,ονόμοςκρίνεταιαντισυνταγματικός. Ημεθοδολογία ελέγχουτηςσυνταγματικότηταςνόμου,σύμφω­ να μετηνπάγιανομολογία τουΑνωτάτου Δικαστηρίου,σύγκειται 35 στηναντιπαραβολήτωνκρίσιμωνδιατάξεωντουνόμουμετιςσχε­ τικές διατάξειςτουΣυντάγματος. Ηέρευνααποβλέπειστη διαπί­ στωση κατάπόσο οι διατάξειςτουνόμου συγκρούονται μετο Σύ­ νταγμαήσυνάδουν μεαυτό. ΤοΔικαστήριο δενυπεισέρχεται και δενεξετάζειτησκοπιμότηταήτησοφίατουνομοθετήματος. Οσυ40 νταγματικόςέλεγχοςπεριορίζεται στηδιαπίστωσησυγκρούσεων ή αντιθέσεων προςτο Σύνταγμα(βλ.μεταξύάλλων, TheBoard for Registration of Architects & CivilEngineers v.Christodoulos Kyriakides

(1966)3 C.L.R. 640· The Improvement Board of Eylenja v.Andreas Constantinou

(1967)IC.L.R.167 PIK v. Ka339 Πικής,Π. Μαυρογένηςν.Βουλής κ.ά.(Αρ.3)

(1996)ραγιώργη καιΆλλων

(1991)3Α.ΑΛ. 159-ΠρόεδροςΔημοκρατίας ν.ΒονλήςΑνχιπρ.

(1991)3Α.Α.Δ. 252). ΑντιπαραβολήτουΝ.95/86 μετοΑρθρο66.2 τουΣυντάγματος αποκαλύπτει ότιοιπρόνοιεςτουπροσκρούουνπροςτιςδιατάξεις 5 τουΣυντάγματος,γιατίπροβλέπουντηνπλήρωσηκενωθείσαςβου­ λευτικής έδραςμετρόποάλλοαπότηδιενέργειααναπληρωματικής εκλογής. Επίσης,είναιαντίθετεςμετιςδιατάξειςτουΑρθρου 66.2, γιατίπροβλέπουντηνπλήρωσηκενωθείσαςβουλευτικής έδραςχω­ ρίς αναφοράστο εκλογικό σώμα. 10 Το Αρθρο66καθιερώνει τηνεκλογήαπότοεκλογικό σώμα ως το μόνο τρόποανάδειξηςπολίτητηςΔημοκρατίαςστο βουλευτικό αξίωμα. ΤοΑρθρο66ευρίσκεταισεαλληλουχίαμεάλλεςδιατάξεις του Συντάγματος,πουκαθορίζουνταάτομαπουέχουντοδικαίω- 15 ματουεκλέγειν(Αρθρο 63),καιεκείναπουέχουντοδικαίωματου εκλέγεσθαι στο βουλευτικό αξίωμα(Αρθρο 64). Επίσης,τοΑρθρο 66 συναρτάταιάμεσα μετοΑρθρο 31 τουΣυντάγματος,τοοποίο κατοχυρώνειτοδικαίωματουεκλογέανασυμμετέχεισεκάθεεκλο­ γή που προβλέπεται απότοΣύνταγμα.Όπωςδιαπιστώθηκε στην 20 Ενθυμίου

(1991)3Α.Α.Δ. 299,τοΑρθρο31εξασφαλίζειδικαίωμα συμμετοχής τουεκλογέασεκάθεεκλογή πουδιενεργείταισύμφωνα μετοΣύνταγμα. Η διαπίστωση μαςείναι ότιο Ν.95/86προσκρούει καιείναι 25 αντίθετος μετιςδιατάξειςτουΑρθρου 66.2. Ηδιενέργειααναπλη­ ρωματικής εκλογής είναι ο μόνος τρόπος πουεπιτρέπει το Σύ­ νταγμα γιατην πλήρωση κενωθείσας βουλευτικής έδρας. Η τήρη­ ση τωνπρονοιών τουΑρθρου 66.2επιβάλλεται όχιμόνο από τις διατάξειςτουαλλάκαιαπόεκείνεςτουΑρθρου 31 πουκατοχυρώ- 30 νει σεκάθεεκλογέα,όπωςοαιτητής, δικαίωμαγιασυμμετοχή στην εκλογήατόμουστο βουλευτικόαξίωμα. Τοσκεπτικό τηςAngelides,βάσειτουοποίουοΝ.95/86κρίθη­ κε συνταγματικός, είναι εσφαλμένο. Αντέστρεψετοκριτήριο της 35 συνταγματικότητας,καθιστώνταςτησυνάφειατωνσυνταγματικών διατάξεων προς τιςνομοθετικές ρυθμίσεις ωςτοκριτήριο γιατη συνταγματικότητατουεκλογικούνόμου. Το σφάλμαστοσκεπτικό δικαστικήςαπόφασης,τοοποίο οδη- 40 γεί στη.διατύπωσηεσφαλμένηςαρχήςδικαίου,αποτελεί,όπωςανα­ γνωρίστηκε στηFoodCorpof IndiavAntclizo Shipping[1988] 2 All E.R.513 (HL),βάσιμο λόγογιατηνανατροπήτηςσεμεταγενέ­ στερη υπόθεση. 340 1 Α.Α.Δ. Μαυρογένης ν. Βουλής κ.ά. (Αρ. 3) Πικής, Π. Κρίνουμε ότι ο λόγος τηςAngelides, ως προς τησυνταγματι­ κότητατουΝ.95/86, είναι εσφαλμένος. Τοσφάλμαείναιαυταπό­ δεικτογιατουςλόγους πουέχουμε εξηγήσει,γι' αυτό θααποστούμε απότην απόφαση. Κρίνουμε ότι οι πρόνοιες του Ν.95/86 για 5 την πλήρωση κενωθείσας βουλευτικής έδρας προσκρούουν στις διατάξειςτουΑρθρου 66.2 καιείναι αντίθετες μεαυτέςκαιγιατο λόγο αυτό είναι αντισυνταγματικές. Η απόφαση του Εφόρου,η οποία αποτελεί τοαντικείμενο τηςπαρούσαςδικαστικήςδιαδικα­ σίαςκαιηοποίο,θεμελιώνεται στοΝ.95/86,επίσηςπροσκρούεικαι 10 είναι αντίθετηπροςτο Σύνταγμακαιγιατολόγοαυτόπρέπεινα ακυρωθεί. 15 ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΠΡΟΣΔΟΣΗΣ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΙΣΧΥΟΣ ΣΕ ΑΡΧΗΔΙΚΑΙΟΥ,Η ΟΠΟΙΑ ΑΝΑΓΝΩΡΙΖΕΤΑΙ ΣΕΑΠΟΦΑΣΗΑΝΑΤΡΕΠΤΙΚΗ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ. Η αμερικανικήνομολογία, στην οποία στηρίχθηκε ηθέσητων καθ1 ωνη αίτηση,αναγνωρίζειεξουσία στοδικαστήριο πρόσδοσης 20 μελλοντικής ισχύος σεαρχήδικαίουηοποίαδιατυπώνεταισεδι­ καστικήαπόφασηκαιηοποίααφίσταταιτηςαντίληψηςωςπροςτο δίκαιο,ηοποίαδιατυπώνεταισεπροηγούμενηδικαστικήαπόφαση. Ηενάσκηση τηςεξουσίας αυτήςπροϋποθέτει την επέκτασητηςδι­ καστικής λειτουργίας πέραν της διαπίστωσης των αρχών του δι25 καίουκαιτηςεφαρμογήςτουςγιατην επίλυση τηςδιαφοράςπου άγεταιστο Δικαστήριο. ΌπωςδιαπιστώνειοΔικαστής Devlinστο Σύγγραμματου'THEJUDGE"(Oxford UniversityPress 1979, σελ. 14),ηεξουσίαγιατονκαθορισμόημερομηνίαςαπότηνοποίαισχύ­ ει αρχήδικαίου,ανεξάρτητααπότηδιαπίστωσητηςύπαρξηςτης, 30 υπερβαίνειταόριατηςδικαστικήςεξουσίαςκαισυνιστά εισχώρη­ σηστοπεδίοτηςνομοθετικής λειτουργίας. Συμφωνούμε μετηθέση αυτή,η οποία,άλλωστε, συνιστά έκφραση και τηςδικήςμαςθέσης. 35 Η αμερικανικήνομολογία, αναφορικάμετηνπρόσδοσημελλο­ ντικής ισχύος στο λόγο δικαστικής απόφασης,σημειώθηκε σε μια από τις αποφάσεις της Δικαστικής Επιτροπής της Βουλής των Λόρδων («eg. v.Nat Ins. Comr., Ex p. Hudson (H.L.(E.)) [1972] A.C.944 στη 1015 καιστη 1026), αλλάουδέποτευιοθετήθηκε* 40 Δεν πρέπειναπαραγνωρίζεταιότιστις Ηνωμένες Πολιτείες ουδέ­ ποτε ίσχυσεαυστηρόςκανόναςτήρησης του δικαστικούπροηγού­ μενου, όπως στην Αγγλία και στο χώρο της Κοινοπολιτείας [βλ. InformativeArticle by Η.Η. WalkerLewisat [1954] 40A.B.A.J. 341 Πικής, Π. Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά. (Αρ. 3)

(1996)15-R. v. Webb[1848]2 C. & Κ. 933 at 938·και Martin's Case [1747]2Russ.&M.674n.]. Όπως σημειώνεται στοΣύγγραμμα τουΔικαστή Megarry "Mis cellany-at-Law",σελ. 321,σεχρονικόδιάστημαέξι ετών,τοΑνώτα- 5 το Δικαστήριο των Ηνωμένων Πολιτειών ανέτρεψε σε δεκατέσσε­ ριςπεριπτώσεις μιαήπερισσότερες προηγούμενεςαποφάσειςτου, πολλές απότις οποίεςήτανπρόσφατες. Είναιενδεχόμενο ότι αυ­ τή η ευχέρεια ανατροπής προηγούμενων αποφάσεων επέδρασε στην υιοθέτηση τουκανόναγια την πρόσδοσηενίοτε μελλοντικής 10 ισχύος σεδικαστικέςαποφάσεις. ΣτηUnkletter χαι άλλεςαμερικανικέςαποφάσειςδιαπιστώθη­ κε ότι το Σύνταγματων Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής δεν αποκλείειτηνπρόσδοσημελλοντικής ισχύοςσεδικαστικέςαποφά- 15 σεις. Στην Κύπρο,ηανάληψητέτοιαςεξουσίαςθααντίκειτοπροςτο Αρθρο 179.2 τουΣυντάγματος,τοοποίοορίζει ότι,όχιμόνοκανέ­ ναςνόμος,αλλάκαικαμιάαπόφασηοργάνου, αρχήςή προσώπου, 20 τοοποίοασκεί εκτελεστική εξουσίαήδιοικητικόλειτούργημα, δεν μπορεί ναείναι αντίθετηήασύμφωνη προςτις διατάξειςτου Συ­ ντάγματος,τουυπέρτατουνόμου. Όπουοσυνταγματικόςνομοθέ­ της ηθέλησε να προσδώσει μελλοντική ισχύ ήτηδυνατότητα μελ­ λοντικής ισχύος στο αποτέλεσμα της δικαστικής απόφασης,το 25 έπραξερητάστις περιπτώσειςπουπροβλέπονταισταΑρθρα 137.4 και 139.5 του Συντάγματος. Σεκαμιάάλληπερίπτωση δεν είναι παραδεκτή ηπρόσδοση μελλοντικής ισχύος στην εφαρμογή δικα­ στικήςαπόφασης.ΜόνοστηΒουλήτωνΑντιπροσώπωνπαρέχεται εξουσία ναορίσει ημερομηνίαισχύος τουνόμου,άλληαπόεκείνη 30 της έκδοσης του(Αρθρο82). Ηανάληψηεξουσίαςγιατηνπρόσδο­ ση μελλοντικής ισχύος σε δικαστικήαπόφασηπουκρίνει νόμο ή απόφασηαντισυνταγματική, θαέθετετηδικαστικήλειτουργίαυπε­ ράνωτουΣυντάγματος,εφόσονθατηςπαρείχετηδυνατότητασυγ­ χώρησηςαντισυνταγματικώνπράξεωνπροςζημίατουκράτουςδι- 35 καίουπουθεμελιώνεται στηνυπεροχήτουΣυντάγματοςέναντιπα­ ντός νόμου ή απόφασηςαρχώνή οργάνων της Δημοκρατίας και έναντικάθεεξουσίας στηΔημοκρατία. Ηεισήγηση τωνκαθ' ωνη αίτησηαπολήγει σε πρόσκληση να εφαρμόσουμε,κατάτην κρίση της εγκυρότηταςτης εκλογής τουκ. Κατσαμπά,νόμοπουκρίνου- 40 μεαντισυνταγματικό. Τέτοιαεξουσίαδεμαςπαρέχεται. Τόσογιαλόγουςσυνταγματικήςτάξης,όσοκαιγιαλόγουςανα­ γόμενους στηφύσητηςδικαστικήςλειτουργίαςκαιτοδιαχωρισμό 342 1 Λ.Α.Δ. Μανρογένης ν. Βουλής κ.ά. (Αρ. 3) της απότηνομοθετική λειτουργία, κρίνουμε ότι δενπαρέχεταιευ­ χέρειαπρόσδοσης μελλοντικής ισχύος σεδικαστική απόφαση. Κατάληξη: 5 Καταλήγουμε ότι οκ. Χρ. Κατσαμπάςδεν εξελέγηστο βουλευ­ τικό αξίωμα με αναπληρωματική εκλογή, όπως προβλέπει το Αρθρο 66.2 του Συντάγματος. Επομένως ηεκλογή του αντίκειται προς το Σύνταγμα(Αρθρο 66.2). 10 Ηαίτηση επιτυγχάνει. Ηαπόφαση τουΕφόρουΑναπληρωματικής Εκλογής,βάσειτης οποίαςοκ.ΚατσαμπάςανακηρύχθηκεΒουλευτής, ακυρώνεται. 15 Δεν εκδίδεται διαταγή γιαέξοδα. 20 25 30 ΑΡΤΕΜΙΔΗΣ, Δ.: Αν μετείχα στη σύνθεση του Ανωτάτου Δι­ καστηρίου,πουαποφάσισετηνΕκλογική Αίτηση στηνυπόθεση Αγγελίδης ν. Πέτακαι Άλλοι

(1988)1Α.Α.Δ. 173, (που στο εξήςθα αναφέρωωςηυπόθεσηΑγγελίδη^),ηάποψη μουθασυνταυτιζόταν μεαυτήτηςμειοψηφίας,γιατους λόγους πουεκτίθενται στηναπό­ φασητης. Όταν επεφυλάχθη την πρώτη φορά ηαπόφαση στην παρούσα Εκλογική Αίτηση, υποστήριξα στις διαβουλεύσεις την ανατροπή της απόφασηςτουΔικαστηρίου μαςστην υπόθεση Αγγελίδης. Εν τούτοις μετάαπόπολύπροβληματισμό γιατην ορθότητα της σκέ­ ψης τούτης, μετέίρερα στους συναδέλφους, στις αμέσως επόμενες μέρες,τασοβαράνομικάερωτήματαπουμεανησυχούσαν. Καιάλ­ λοι συνάδελφοι εξέφρασαν απόψειςπάνωσεδιαφορετικά θέματα. Τελικά οδηγηθήκαμε, με τηγνωστή διαδικασία,στο επανάνοιγμα τηςυπόθεσηςγιαναασχοληθούμε μεδυονομικάζητήματαπουδιε­ τύπωσε το ίδιοτοΔικαστήριο,ταεξής: 35 "(α)Δυνατότητα μη αναδρομικότητας ή μόνο μελλοντικής ισχύος τυχόνανατρεπτικήςαπόφασηςτηςΑγγελίδηςν.Πέ­ τακαιΆλλοι

(1988)1 Α.Α.Δ.173, και, 40 (β) ηκατάτο Σύνταγμαδυνατότηταανατροπής προηγούμενης απόφασης του Ανωτάτου Δικαστηρίου, στην άσκηση των αρμοδιοτήτων τουως Ανώτατο ΣυνταγματικόΔικαστήριο, μετηνοποίακηρύσσεται νόμος συνταγματικός." 343 Αοτεμίδης,Δ. Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά. (Αρ. 3)

(1996)Ο Γενικός Εισαγγελέας, ο οποίος εμφανίστηκε αυτοπροσώπως κατά την επανασυζήτηση της υπόθεσης, ο κ. Πολυβίου που ενδιέτριψε εκμέρους τουστοπρώτοαπόταδυοζητήματα, καιοκ. Χρ. Κληρίδης, συνήγορος τουαιτητή, μαςπαρουσίασαν,στηδικήμου εκτίμηση, αξιόλογη εργασία και ακριβοδίκαια ενασχολήθηκαν με 5 τις διαφορετικές προσεγγίσεις νομικών συστημάτων, όπως των Η.Π.Α. καιχωρών τηςΕυρώπης. Αναφέρω τα πιο πάνωγια να τονίσω πως ηδιαφωνία μου με την πλειοψηφία των συναδέλφων, που θα εκφραστεί παρακάτω, 10 βασίζεται στηδικήμουκρίσηγια ταθέματα, πουγια πρώτη φορά ανέκυψανκαισυζητήθηκανενώπιον μας. Τοερώτημα,πότετοΔι­ καστήριο του τελευταίου βαθμούανατρέπει αρχήδικαίουπου κα­ θιέρωσεσεπροηγούμενη απόφασητου,όπουβεβαίωςισχύειτοσύ­ στημα της δεσμευτικότητας των αποφάσεωντων ανωτέρων ιεραρ- 15 χικάΔικαστηρίων, απασχόλησε,καισυνεχίζει νααπασχολεί,ταΔι­ καστήρια,τηνομική επιστήμη καιβιβλιογραφία. Εμείς επιλέξαμε και εφαρμόζουμε την αρχήτης δεσμευτικότητας, τόσο στον τομέα τουιδιωτικού όσοκαιτουδημοσίου - συνταγματικούδικαίου. Υι­ οθέτηση της αρχής που ισχύεισεάλληχώρα,στην περίπτωση μας 20 τηνΑγγλία,είναι εύκολη επιλογή,οι δυσχέρειες όμωςπροκύπτουν στον τρόπο εφαρμογήςτης. Κυρίαρχοκριτήριο γιατηλειτουργία τηςαρχήςείναι,κατάτην ταπεινήμουάποψη,ηεκτίμησητων ιδιαιτέρων συνθηκών πουεπι- 25 κρατούν στη χώρα μας,με ευρύτερες προεκτάσεις, ώστενακαλύ­ πτεταιτοπολιτικό,κοινωνικό,πολιτιστικό καιπολιτισμικό επίπε­ δοτουλαούμας,καθώςεπίσης,καιαυτόείναισημαντικό,ηεπιθυ­ μίαλειτουργίας κράτουςδικαίουμετονανάλογοσεβασμό τουαπό τους φορείς της εξουσίας και του πολίτη ως του μικροκύτταρου 30 στο σώμα της. Αυτήη επιθυμίακαι επιδίωξη νομίζω πως συνυ­ πάρχουνστη χώραμας. Το πιο πάνω σχόλιο με φέρνει στην ουσία της υπόθεσης. Δεν συμφωνώ μετην ανατροπή τηςαπόφασηςμας- του Ανωτάτου Δι- 35 καστηρίου- στηνυπόθεσηΑγγελίδης.Έχωτηγνώμηπωςτούτοδεν ενδείκνυται ναγίνει, γιατί συνηγορούν εναντίον μιαςτέτοιαςαπό­ φασηςοινομολογιακές αρχέςτουΚοινοδικαίουκαιτηςπρακτικής που ακολουθείται, μα προπαντός η ιδιώνυμη διατύπωση των Αρθρων τουΣυντάγματοςμας. 40 Το Αρθρο 136 του Συντάγματοςπαρέχει αποκλειστική δικαιο­ δοσία στο Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο να αποφασίζει "οριστικώς καιαιιετακλήτακ"."επίπάντωντωναντικειαένων πεοί 344 1 A.A.A. Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά. (Αρ. 3) Αρτεμίδης, Α. ων εν τοις εποιιένοις άοθοοις". Ακολουθούν δε ταΑρθρα πουδί­ δουν αρμοδιότητα, για τα διάφορα θέματα που επιλαμβάνονται, στο Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο. Ανοίγω εδώ μιαπαρέν­ θεσηγια ναυπενθυμίσω πως,σύμφωνα μετο Σύνταγμα,το Ανώ5 τατοΣυνταγματικόΔικαστήριο,πουαπαρτιζόταναπό3δικαστές, αποφάσιζετελεσιδίκως (σεπρώτοκαιτελευταίο βαθμό) όλαταζη­ τήματα που εμπίπτουν στην αρμοδιότητα του Ανωτάτου Συνταγ­ ματικούΔικαστηρίου. Το Αρθρο 148 διαλαμβάνει: "πάσααπόφασιςτουΑνωτάτου ΣυνταγματικούΔικαστηρίου επίοιουδήποτεζη10 τήματοςεμπίπτοντος ειςτηνδικαιοδοσίανή τηναρμοδιότηταναυ­ τούδεσμεύει πανδικαστήριον, όργανον, αρχήνήπρόσωπον εν τη Δημοκρατία". Επισημαίνω πως ηλέξη"ζήτημα",που απαντάται στο Αρθρο 148, έχειευρύτερη έννοια απότηλέξη "αντικείμενον", που χρησιμοποιείται στο Αρθρο 136. Το Αρθρο 145 καθιστά το 15 Ανώτατο ΣυνταγματικόΔικαστήριο τελεσίδικοκριτή οποιασδήπο­ τε εκλογικής ενστάσεως, που ασκείται σύμφωνα με τον εκλογικό νόμο. Εκτιμώνταςτοπεριεχόμενο τωνπιοπάνωδιατάξεων,διαφωνώ 20 πλήρως μετην πρόταση ότι το ζήτημασυνταγματικότητας νόμου, που εγείρεται σε οποιαδήποτε διαδικασίαενώπιον του Ανωτάτου Δικαστηρίου στην άσκησητης αρμοδιότητας τουως Ανώτατο Συ­ νταγματικόΔικαστήριο,αποτελεί παρεμφερέςζήτημαστηδιαδικα­ σία,χωρίς κανναέχειτην ιδιότητατουεπίδικουζητήματος. Η δι25 κήμουάποψηείναι πωςαποτελεί ξεχωριστό καιανεξάρτητο ζήτη­ μααπόταυπόλοιπαεπίδικαθέματα Ανάλογα δε μετην ετυμηγο­ ρίατουΔικαστηρίου επ*αυτούσφραγίζεταικαιηισχύς και εφαρ­ μογή του νομοθετήματος. Οφείλω μάλιστα να παρατηρήσω πως έτσιλειτουργείκαιστηνπράξημιατέτοιααπόφασητου Ανωτάτου 30 Δικαστηρίου. Όποτεδηλαδήτο Ανώτατο Δικαστήριο διαπίστωσε πωςνόμος,ή διάταξη του,είναι αντίθετημετο Σύνταγμα, ο νόμος τούτοςήηδιάταξηδενεφαρμόζονταιπλέον. Ακόμηένασχόλιο,δί­ καιονομίζω. 35 40 Όλοι οι φορείς της εξουσίας συμμορφώνονται μετην ετυμηγο­ ρία του Ανωτάτου Δικαστηρίου, όταν διακηρύσσεται νόμος αντι­ συνταγματικός, με αποτέλεσμα οι επίμαχες διατάξεις τουνα μην εφαρμόζονται, ως να έχουν διαγραφεί από το κείμενο του. Έχω λοιπόν την άποψη πως ηυποτίμηση μιας τέτοιας απόφασης του Ανωτάτου Δικαστηρίου στο επίπεδο του επί μέρους καιπαρεμφε­ ρούς ζητήματος,και ηεισήγησηπως ηετυμηγορία του Ανωτάτου Δικαστηρίου επί της συνταγματικότητας ή μη νόμου αποτελεί απλώς μέρος της αιτιολογίας της απόφασης,είναι νομικάαπαρά­ δεκτηκαιαντίθετη μετογράμμακαιπνεύματων πιοπάνωρητών 345 Αρτεμίόης, Δ. Μαυρογένης ν. Βουλής κ.ά. (Αρ. 3)

(1996)διατάξεωντουΣυντάγματος. Φρονώ πως η συνταγματικότητα της επίμαχης διάταξης στον περί Πληρώσεως Κενωθείσης Βουλευτικής ΈδραςΝόμοτου 1986 (95/86), ήταν το δεσπόζον ζήτημα στην υπόθεσηΑγγελίδης, ενώ η 5 εκλογήτου κ.Πέτα το αντικείμενο της εκλογικής αίτησης. Ηετυ­ μηγορία του Ανωτάτου Δικαστηρίου πάνωστο συνταγματικόζή­ τημαθαοδηγούσε την εκλογική αίτησηστην επιτυχίαή αποτυχία. ΕφόσοντοΔικαστήριο αποφάνθηκεπωςοιεπίμαχεςδιατάξειςτου Νόμουδεν είναι αντίθετες μετο Αρθρο66

(2)του Συντάγματος,η 10 εκλογική αίτηση απερρίφθη. Το Ανώτατο Δικαστήριο της χώρας μας ουδέποτε, και υπο­ γραμμίζω τηλέξηουδέποτε, μέχρι σήμερα ανέτρεψε απόφασητου με την οποία κηρύχθηκε νόμος συνταγματικός ήαντισυνταγματι- 15 κός. Υπήρχε διάχυτη η εντύπωση κατάτηδιάρκειατηςδιαδικα­ σίας πως ηυπόθεση Δημητριάδηςν. Δημοκρατίας

(1977)3 Α.Α.Δ. 205, τηνοποίαν επικαλέστηκε οκ.Κληρίδης, αποτελεί έστω,τομο­ ναδικό προηγούμενο όπου το Ανώτατο Δικαστήριο ανέτρεψε προηγούμενη απόφαση τουγιαναδιακηρύξει ως αντισυνταγματι- 20 κήσυγκεκριμένη διάταξητηςφορολογικής νομοθεσίας,πουκρίθη­ κε ως συνταγματική στην πρώτηαπόφαση. Δεν συνέβη όμως κάτι τέτοιο. Το Ανώτατο Δικαστήριο δεν ανέτρεψε στην υπόθεση Δη­ μητριάδης,την προηγούμενη απόφασητου στην Μιχρομμάχης, 2 Α.Α.Σ.Δ. 125. 25 Επιπλέον, αναφέρω πως το Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστή­ ριο δεν είναι μόνον ο αποκλειστικός και κατάτελεσιδικία κριτής τηςσυνταγματικότηταςτωννόμωνπουθεσπίζειηΒουλήτωνΑντι­ προσώπων και των αποφάσεων της διοίκησης, αποφαίνεται επί- 30 σης, με την ίδια αποτελεσματικότητα, επί προσφυγής αφορώσης σύγκρουση των εξουσιών ήαρμοδιοτήτων της Βουλής των Αντι­ προσώπων και Κοινοτικών Συνελεύσεων, καθώςκαι μεταξύ οιον­ δήποτεοργάνωνή αρχώντηςΔημοκρατίαςκαιόταννόμος ήαπό­ φαση της Βουλής των Αντιπροσώπων δημιουργούν δυσμενή διά- 35 κρίση ειςβάροςμιαςτωνδύοκοινοτήτων (άρθρα137,138,139). Η μοναδική εξαίρεση, όπου ρητάπροβλέπεται πως η απόφαση του Ανωτάτου ΣυνταγματικούΔικαστηρίου επί εγειρομένου ζητή­ ματος αντισυνταγματικότητας νόμου, επκρέρει την μη εφαρμογή 40 του μόνο στην εκκρεμούσα δίκη,περιέχεται στοΑρθρο144 τουΣυ­ ντάγματος. Έχωδετηγνώμη πως η σαφήςτούτηδιάταξη υποδη­ λώνεικαθαράτηνπρόθεση τουσυντάκτητουΣυντάγματος,πουδε θέλεικαθολικάδεσμευτικήτηνκρίσητουΔικαστηρίου επίτηςαντι- 346 1 Α.ΑΛ. Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά. (Αρ. 3} Αρτεμίδης, Δ. συνταγματικότητας νόμου, όταν παραπέμπεται τέτοιο ζήτημασε εκκρεμούσα διαδικασία σε αστική ή ποινική υπόθεση, όπου δεν εμπλέκεται άμεσαηδομήτηςδημόσιαςλειτουργίαςτηςπολιτείας. 5 Και έρχομαι στο κρίσιμο ερώτημα:Έχει εξουσία το Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο να ανατρέπει προηγούμενηαπόφαση του,σύμφωναμετηνοποίανόμοςκρίθηκεσυνταγματικός;Η απά­ ντηση μουείναικαταφατική. Πιστεύωπωςτο ΑνώτατοΔικαστή­ ριο,πουτελεσίδικα αποφαίνεταιεπίζητημάτωντηςαρμοδιότητας 10 του, μπορεί να ανατρέψει προηγούμενη απόφασητου. Όμως,η αμέσως πιο πάνω συζήτηση μου, με αναφοράσε συγκεκριμένα Αρθρα του Συντάγματος,έγινεγιαναδείξω πως μεπολύ μεγάλη δυσκολία,καισεσπάνιεςπεριπτώσεις,τούτοεπιτρέπεται.Γι'αυτό και δεν συμφωνώ πως η κρίση, χωρίς άλλο, ότι η προηγούμενη 15 απόφασητου Δικαστηρίου μαςείναι έκδηλα εσφαλμένη,επιφέρει αναποδραστωςκαιτηνανατροπή της. Σημειώνωεδώπωςδενέχει εκτεθεί ενώπιον μαςο,τιδήποτεπουνα ισχυροποιεί τηθέση πωςη απόφασηστηνΑγγελίδηςείναιεσφαλμένη. Απλώςκαλούμαστενα τηνανατρέψουμευιοθετώνταςτοσκεπτικότηςαπόφασηςτης μει20 οψηφίας. Η απόφασηστηνΑγγελίδηςελήφθη από τοΑνώτατοΔικαστή­ ριο στηνάσκησητηςαρμοδιότηταςτου,βάσειτουΑρθρου 145του Συντάγματος,πουέχειωςεξής: 25 30 35 'Το Ανώτατον ΣυνταγματικόνΔικαστήριον κέκτηταιαποκλειστικήν δικαιοδοσίαννα αποφασίζηοριστικώς καιαμετα­ κλήτως επί πάσηςεκλογικής ενστάσεως, ασκούμενηςκατάτον εκλογικόν νόμον, αναφερομένηςδε εις την εκλογήν τουΠροέ­ δρουήτουΑντιπροέδρου τηςΔημοκρατίαςήτωνβουλευτώνή τωνμελώντων Κοινοτικών Συνελεύσεων." Ηετυμηγορίαόμως, πωςηεπίμαχηδιάταξητουΕκλογικούΝό­ μουδεβρίσκεται σε αντίθεση μετο Αρθρο66.2 του Συντάγματος, εκφράστηκε από το Ανώτατο Δικαστήριο και μέσα στα πλαίσια τωναρμοδιοτήτωνπουτουπαρέχουνταυπόλοιπαΑρθρατουΣυ­ ντάγματος,σταοποίαέκαμααναφοράπιοπάνω. Δεν είναι,νομίζω,εντελώςτυχαίοτογεγονός πωςγια35τώρα 40 χρόνια το Ανώτατο ΣυνταγματικόΔικαστήριο,και μετάτο Ανώ­ τατο Δικαστήριο,δεν ανέτρεψαναπόφασητους μετηνοποία κη­ ρύχθηκενόμος συνταγματικός. Δεν θααναλύσωτους λόγους αυ­ τήςτηςεπιλογής. Νομίζωπωςηπολιτεία,πουλειτουργείωςκρά­ τοςδικαίου,οφείλειναεφαρμόζειπιστάτοΣύνταγμακαιτουςνό347 Αρτεμίδης, Δ. Μαυρογένης ν. Βουλής κ.ά, (Αρ. 3)

(1996)μους.Οποιοσδήποτενόμοςήαπόφασηπρέπεινασυνάδουνμετους μείζονες καιυπερτελείς κανόνες του Συντάγματος. Ηαρχήαυτή προβλέπεται ρητάστο Αρθρο 179τουΣυντάγματος. Τελεσίδικος κριτήςτηςσυνταγματικότηταςτωννόμωνκαιαπο- 5 φάσεων τηςδιοίκησης είναι το Ανώτατο Δικαστήριο. Όταν τούτο εκφράσειτηνκρίσητου,οιφορείςτηςεξουσίαςστηνπολιτείαοφεί­ λουν να συμμορφώνονται με αυτή. Ηαρχήτης δεσμευτικότητας εγγυάταιτηβεβαιότητατωννομικών κανόνωνκαιτησύμφωναμε αυτούςλειτουργία τηςπολιτείας. 10 Έτσιέγινεκαιστην υπόθεσηπουσυζητούμε. Ηεπίμαχηδιάτα­ ξη του Εκλογικού Νόμου εκρίθη ως συνταγματική στην υπόθεση Αγγελίδης. Τα αρμόδιαόργανα συμμορφούμενα με την διάταξη τουνόμου,πουσφραγίστηκε απότοαρμόδιοΑνώτατο Δικαστήριο 15 ως συνταγματική,την εφάρμοσαν. Ηπολιτεία λειτούργησε, κατά την ταπεινή μου άποψη,ορθά και μέσα στα πλαίσια του νόμου. Και τούτο οφείλουμε να το διαπιστώσουμε δικαστικά. Γι' αυτό, και ενώβρίσκομαι σεαυτότοσημείο,λέγωπωςανκατέληγαστην ανατροπήτηςαπόφασηςΑγγελίδης,θαέδιδαμελλοντική ισχύστην 20 ανατρεπτικήαπόφαση,γιατους λόγους πουσχολιάζονται απότο συνάδελφο δικαστή Νικολάου. Ανέφερα ήδη πωςδεσυμφωνώμετηνανατροπήαπόφασηςπου εκδίδεταιαπότοΑνώτατοΔικαστήριο,μετηνοποίακηρύχθηκενό- 25 μοςσυνταγματικός,μεμοναδικόλόγοπωςμεταγενέστερακρίνεται ως εσφαλμένη. Θααποτελούσε ακαδημαϊκήάσκησηναασχοληθώ μετοπότε,μπορείναγίνειτούτο. Θαέθεταόμωςτοεξήςκριτήριο, το οποίο,όπως εγώ εκτιμώ, εφαρμόζει ενίοτεκαι το Δικαστήριο τηςΒουλήςτωνΛόρδων τηςΑγγλίας. Πρόσθεταμετολάθοςπου 30 διακριβώνεταιστηνπροηγούμενηαπόφασηπρέπειναδιαπιστωθεί, ως αντικειμενικό γεγονός, πωςηεφαρμογήτηςλαθεμένης απόφα­ σης επιφέρει άδικα αποτελέσματα και δημιουργεί δυσμενείς επι­ πτώσεις.Τολάθοςκαιοιάδικεςσυνέπειες πρέπεινασυνυπάρχουν. Και τούτο γιατί, αν δεν είναι νομικά εσφαλμένη η προηγούμενη 35 απόφαση, έστωκαιανπροκαλείταιαδικία διατηςορθήςεφαρμο­ γήςτουνόμου,ηαπόφασηδενανατρέπεται. Στηνπαρούσαυπόθεσηδενυπήρξεεισήγησηπωςηεπίμαχηδιά­ ταξη του Εκλογικού Νόμου εφαρμοζόμενηδημιουργεί άδικες κα- 40 ταστάσεις ή επιφέρει δυσμενείς συνέπειες. Αντίθετα, είναι παρα­ δεκτό πως ο Εκλογικός Νόμος στο σύνολο του που υιοθετεί σύ­ στημαπλησίον τηςαναλογικήςείναιδημοκρατικός,γιατίαπολήγει σε δικαιότερηαντιπροσώπευσητηςθέλησης τωνεκλογέων. Η ψή348 1 Α.Α.Δ. Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά. (Αρ. 3) φισηδετου Εκλογικού Νόμου,μετονοποίομπορείναυιοθετηθεί οποιοδήποτε εκλογικό σύστημα εναποτίθεται,σύμφωνα μετοΣύ­ νταγμα,στηΒουλή των Αντιπροσώπων. 5 Αντιλαμβάνομαι πως ο απλός πολίτης μπορεί να διερωτηθεί: πώςείναιδυνατότοΑνώτατοΔικαστήριοναδιαπιστώνειλάθοςσε προηγούμενη απόφασητου και να μην το διορθώνει; Η νομική απάντηση έχει ήδηδοθεί. Επειδή όμως η άποψη μου μειοψηφεί, αναφέρωμόνοτούτο: σεαριθμόαποφάσεωνπουεξέδωσετοΑνώ10 τατο Δικαστήριο εξέφρασα διισταμένη άποψη, ενώ, με πολλές προηγούμενες αποφάσειςτουτυγχάνειναδιαφωνώ. Τούτεςδεοι αποφάσεις άπτονται εξίσου σημαντικών, ακόμηκαισπουδαιότε­ ρωνζητημάτωντουπαρόντος. Γιατουςλόγουςόμωςπουέχωεξη­ γήσειαισθανόμουν,μέχρι τώρα,δικαστικότοχρέος να εφαρμόζω 15 τιςαποφάσειςτουΑνωτάτουΔικαστηρίου. Καταλήγωπωςη Αίτησηπρέπεινααπορριφθεί. ΝΙΚΟΛΑΟΥ,Δ.:Η παρούσαΕκλογικήΑίτηση αφοράτηνπλή20 ρωση κενωθείσας βουλευτικής έδρας. Ό,τι τίθεται για εξέταση εντάσσεται στο πλέγμα ορισμένων διατάξεων, ιδωμένων υπό το φωςτηςδικαστικήςαπόφανσηςσεσχέση μεαυτές. Καιεγείρειθε­ μελιακάερωτήματαωςπροςτιςδυνατότητεςπουπροσφέρειτονο­ μικόμαςσύστημα. 25 Αρχίζωμεμιασκιαγράφησητηςκατάστασης. Οιπαράγραφοι2 και3τουΑρθρου66τουΣυντάγματοςδιαλαμβάνουντηδιενέργεια αναπληρωματικής εκλογής εντός καθοριζομένης προθεσμίας, με χρονική επέκτασηόπου επέρχονται εξαιρετικές καιαπρόβλεπτες 30 περιστάσεις: "Άρθρο 66.1 35 40 2. Κενωθείσαβουλευτικήέδραπληρούταιδι' αναπληρωματικήςεκλογής διενεργούμενης εντός προθεσμίας τεσσαράκοντα πέντε τοπολύημερών,απότηςκενώσεωςεις ημερομηνίανκαθοριζομένηνυπότηςΒουλήςτων Αντιπροσώπων. 3. Εάνή κατάτηνπρώτηνήδευτέρανπαράγραφον τουπαρόντοςΑρθρουεκλογή δενδύναταιναδιενεργηθήκατάτην κα­ θοριζομένωνυπότουΣυντάγματοςή συμφώνωςτούτωκαθορισθείσαν ημερομηνίαν ένεκα εξαιρετικών καιαπροβλέπτωνπε­ ριστάσεων,ως σεισμού, πλημμύρας,γενικής επιδημίαςκαι πα­ ρομοίωνπεριστάσεων,διενεργείταιτηναντίστοιχονημέραντης 349 Νικολάου, Δ. Μαυρογένης ν. Βουλής κ.ά. (Αρ. 3)

(1996)επομένηςεβδομάδος." Όταν, με τον περί Εκλογής Μελών της Βουλής των ΑντιπροσοόπωνΝόμοτου 1979 (Ν.72/79),εισήχθηστην Κύπροτοαναλογι­ κόσύστημα,ηαναπληρωματική εκλογή συνέχισεκατ' εξαίρεσηνα 5 διέπεταιαπότηρύθμισηπουαποτελούσεμέροςτουπλειοψηφικού. Έπειτα όμως,επειδήηΒουλή φαίνεταιναθεώρησε ότι ηεξαίρεση αποτελούσε αντινομία,θέσπισε τον περί Πληρώσεως Κενωθείσης Βουλευτικής Έδρας (Προσωριναί Διατάξεις) Νόμο του 1983 (Ν. 55/83)με τον οποίο ενέταξε και την αναπληρωματικήεκλογή στο 10 αναλογικόσύστημα. Προτούαπασχολήσειπεραιτέρωτοθέμα,επι­ χειρήθηκε η τροποποίηση του Συντάγματος, προφανώς εξ αιτίας ανησυχίας ότι το εν λόγω νομοθέτημα αντίκειτοπροςτις συνταγ­ ματικέςδιατάξεις.ΣτηνΠρόεδροςχηςΔημοκρατίαςν. Βονλήςχων Αντιπροσώπων

(1986)3Α.Α.Δ.1439,τοΑνώτατοΔικαστήριοέκρι- 15 νε την επί τουπροκειμένου τροποποίησητουΣυντάγματος ανέφι­ κτηκάτωαπότιςκρατούσες συνθήκες. Η πλειονότητα στην από­ φασηπρόσθεσε καισχόλιο. Είπε(στησελ. 1445) ταεξής: " δεν φαίνεταινα έχουν εξαντληθεί οι δυνατότητες να ρυθ- 20 μισθεί μελλοντικά μενομοθεσία τοθέματηςπληρώσεως κενω­ θείσης βουλευτικής έδραςκατάτρόποπουνα μηνείναιαντίθε­ τος με το Αρθρο 66 του Συντάγματοςκαιπουταυτόχρονανα συνάδει με το εκλογικό σύστημα που ισχύει σήμερα στην Κύ• προ." 25 Η Βουλήδεν άργησε. Τρεις μήνες αργότεραθέσπισε τον περί Πληρώσεως Κενωθείσης Βουλευτικής Έδρας Νόμο του 1986 (Ν.95/86), με τον οποίο ηαναπληρωματική εκλογή εντάχθηκεκαι πάλι, αλλά μενέο τρόπο,στο αναλογικό σύστημα, ενώ οΝ.55/83 30 καταργήθηκε.ΤοΑρθρο 3

(2)(α)πουπιοάμεσαενδιαφέρει,προβλέ­ πει ταακόλουθα: "3.-

(1)35

(2)Εις την περίπτωσιν κατάτην οποίαν ο Βουλευτής του οποίουηέδρα εκενώθη εξηκολούθη κατάτον χρόνον κατάτον οποίονηέδραεκενώθηναανήκενειςτηνεντηΒουλήτωνΑντι­ προσώπων πολιτικήν κομματικήν ομάδα του κόμματος ή του συνασπισμούκομμάτωνωςυποψήφιοςτουοποίουεξελέγη,διε- 40 νεργείται αναπληρωματικήεκλογήάνευψηφοφορίας,δηλαδή (α)ηέδραπληρούταιυπότουαμέσωςακολουθούντοςκατάσει­ ράν επιτυχίας και μη εκλεγέντος υποψηφίου του συνδυα350 1 Α.Α.Δ. Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά. (Αρ. 3) Νικολάου, Δ. σμού του κόμματος ή του συνασπισμού κομμάτων εις το οποίονήεις τον οποίονανήκενηκενούμενη έδρα, εφ' όσον ούτος είναι εν ζωήκαι εξακολουθεί να ανήκη εις το ίδιον κόμμαήτον ίδιονσυνασπισμόν κομμάτων 5 ΗσυνταγματικότητατουνόμουεξετάστηκεαπότοΑνώτατο Δι­ καστήριο στην Αγγελίδης ν. Πέτακαι Άλλων

(1988)1 Α.ΑΛ. 173. Έκρινε,κατάπλειοψηφίατεσσάρων έναντι τριών,ότι ονόμος εί­ ναι συνταγματικός. Επρόκειτογιακατάληξηπουπροέκυπτε από 10 την ερμηνείαπουδόθηκεστιςσχετικές πρόνοιεςτουΣυντάγματος. Ενόψει αυτήςτης επισφράγησης,οκ.Πέταςδιατήρησετηβουλευ­ τικήέδρα. Μετέπειτα,ως αποτέλεσμα συμμόρφωσης μετηναπό­ φαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου, ο νόμος εφαρμόστηκε και, σε διάφορα στάδια,ανακηρύχθηκανέξι ακόμηβουλευτές γιαπλήρω15 ση κενωθεισών βουλευτικών εδρών. Τις κατέχουν μέχρι σήμερα. Κατά τον ίδιο τρόπο και ο καθ' ου κ. Χρ. Κατσαμπάς,κατέλαβε στις αρχέςτου 1995κενωθείσαβουλευτικήέδρα. Δεν μπορούσενα γίνειδιαφορετικά.ΤοΑρθρο 136τουΣυντάγματοςορίζει ότι: 20 'Το Ανώτατον Συνταγματικόν Δικαστήριο κέκτηται αποκλειστικήν δικαιοδοσίαν να αποφασίζηοριστικώς καιαμετα­ κλήτωςεπίπάντωντωναντικειμένων περίώνεντοις επομένοις άρθροις." 25 Καιτο Ανώτατο Δικαστήριο είχεαποφασίσει επίτηςσυνταγματι­ κότηταςτουνόμου. ΤοΑρθρο 148τουΣυντάγματοςορίζει ότι: 30 35 40 'Τηρουμένων των διατάξεων της τρίτης παραγράφουτου Αρθρου 144,πάσααπόφασιςτουΑνωτάτου ΣυνταγματικούΔικαστηρίου επί οιουδήποτε ζητήματος εμπίπτοντος εις την δι­ καιοδοσίαν ή την αρμοδιότητα αυτού δεσμεύει πανδικαστήριον,όργανον,αρχήνήπρόσωπονεντηΔημοκρατία." Ο Έφοροςενήργησε λοιπόν συμμορφούμενος προς το Σύνταγμα, τοοποίο,σύμφωνα μετοΑρθρο 179.1,αποτελεί τονυπέρτατονό­ μοτηςΔημοκρατίας.Καιήταν,βέβαια,αυθεντικάερμηνευμένο από τοΑνώτατο Δικαστήριο. Ο αιτητήςκ.Μαυρογένης, παράτηδικαστικήεπισφράγησητης συνταγματικότηταςτουνόμου,τηθέτει υπόαμφισβήτηση.Αλλαξε ο,τιδήποτεαφότουαποφασίστηκεη Αγγελίδης ν. Πέτα καιΆλλων (ανωτέρω); Η απάντησηείναιότιάλλαξεησύνθεσητουΑνωτάτου Δικαστηρίου.Τίποτεάλλο.ΕντούτοιςοαιτητήςεπιδιώκειτηνεπανερμηνείατουΣυντάγματος.Προβάλλειότιη απόφασηστην Αγγε351 Νικολάου, Δ. Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά.(Αρ. 3)

(1996)λίδης ν.Πέτα και Άλλων(ανωτέρω) είναι έκδηλαλανθασμένηκαι καλεί το Ανώτατο Δικαστήριο νατην ανατρέψει. Παρότι λοιπόν το αντικείμενο της Εκλογικής Αίτησης είναι ηπλήρωση τηςκενω­ θείσας βουλευτικής έδρας,τομόνοεπίδικοζήτημαείναιηήδηκρι­ θείσα συνταγματικότητα τουνόμου. Δεν αμφισβητείται ότι με το 5 υπάρχον καθεστώς ορθάήτανπου ενήργησε ο Έφορος. Η διαδι­ κασίαγιατην πλήρωση κενωθείσας βουλευτικής έδραςμετον ένα τρόποήτονάλλο εξαρτάταιαπότοκατάπόσοονόμος είναιήόχι συνταγματικός. Ηαπάντηση στο ανείναι ήόχι καταδείχνειαυτό­ ματακαιτην εξέλιξη. 10 Τοπρώτοπουπροκύπτειγιαεξέταση είναιτοκατάπόσο η συ­ νταγματικότητατουνόμουμπορείναεπανεξεταστεί μετάτηναπό­ φανσητου Ανωτάτου Δικαστηρίου ότι ονόμος είναισυνταγματι­ κός. Βέβαια,το ότι στο πλαίσιο εξέτασης εκλογικού θέματος δυ- 15 νάμει του Αρθρου 145 τουΣυντάγματοςυπάρχειδυνατότηταεξέ­ τασηςκαισυνταγματικούθέματοςτουποστηρίζειηενδιάμεσηαπό­ φασηστην Αγγελίδηςν. Πέτακαι Άλλων

(1987)1 Α.ΑΛ. 450. Η εξέταση δεν είναιόμως ταυτόσημημεεπανεξέταση. ΤοΆρθρο 135 του Συντάγματοςδιαλαμβάνειότι σεσχέσημεταΑρθραπουέπο- 20 νταικαιπουτουπαρέχουνδικαιοδοσία,το ΑνώτατοΣυνταγματι­ κό Δικαστήριο αποφασίζει "οριστικώς και αμετακλήτως". Είναι ωστόσο επιβεβλημένη η εξής διάκριση στα Αρθρα που έπονται. Ορισμένααναφέρονταισεπεριπτώσειςστιςοποίεςαντικείμενοτης εξέτασης είναιο ίδιος ονόμος ήη απόφασητης Βουλής - είτεπριν 25 είτε μετάτην έκδοση - ενώσε μερικές περιπτώσεις το αντικείμενο είναι άλλο. Το Αρθρο 145 που αφοράτις εκλογικές αιτήσεις συ­ γκαταλέγεταιστηδεύτερηκατηγορία. Το ίδιοκαιτοΑρθρο 146το οποίοαποτελείτοθεμέλιο τουδιοικητικούδικαίου. Εξειδικεύωτο Αρθρο 146διότι θεωρώχρήσιμητησύγκριση. Εντάσσονται καιτα 30 δυόστηνπρώτηκατηγορίαπουπεριέγραψα. Στηνπερίπτωσητους, δεν αναφέρεταιστο Σύνταγμαότι το Ανώτατο ΣυνταγματικόΔι­ καστήριο μπορείναεξετάσει θέμασυνταγματικότητας. Εντούτοις αυτή ηδυνατότηταθεωρήθηκε αυτονόητη. Το επιμαρτυρεί τερά­ στιος όγκος νομολογίας σε σχέση με το Αρθρο 146 όπωςκαιηεν- 35 διάμεσηαπόφασηστηνΑγγελίδης ν.ΠέτακαιΆλλων

(1987)(ανω­ τέρω) σεσχέσημετοΑρθρο

1. Χωρίςβέβαιααπαραίτηταναση­ μαίνει ότι η δυνατότητα εξέτασης εξυπονοεί και τηδυνατότητα επανεξέτασης. 40 Είναισεαυτότοσημείο ενδιαφέρονναδούμεκαιτηνπαράγρα­ φο2 τουΑρθρου 179,ηοποίαέχειως εξής: "179.
2. Ουδείς νόμος ή απόφασιςτης Βουλής των Αντιπρο352 1 Α.Α.Δ. 5 Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά. (Αρ. 3) Νικολάου, Δ. σώπων ή εκατέρας Κοινοτικής Συνελεύσεως ως και ουδεμία πράξιςή απόφασιςοιουδήποτεοργάνου,αρχήςήπροσώπουεν τηΔημοκρατίαασκούντος εκτελεστικήν εξουσίαν ήοιονδήποτε διοικητικόνλειτούργημα δύναταιναείναικαθ'οιονδήποτετρόπον αντίθετος ή ασύμφωνος προς οιανδήποτε των διατάξεων τουΣυντάγματος." ΟλόγοςγιατημήαναφοράαπότοΑρθρο 179.2 καιστο Ανώτατο ΣυνταγματικόΔικαστήριο είναιαυτονόητος. Εξορισμού το Ανώ10 τατο ΣυνταγματικόΔικαστήριο δεν ενεργείποτέαντισυνταγματι­ κά. Ηκάθε απόφασητου επί συνταγματικού θέματος ορθάείναι πουαπεικονίζειτιςσυνταγματικέςπρόνοιες. Έτσι,ενόψειτηςδεύ­ τερης παραγράφουτου Αρθρου 179, καμιά τέτοια απόφασηδεν προσκρούει στην πρώτη παράγραφο του Αρθρου. Το ότι όμως η 15 κάθεαπόφασητουΑνωτάτου ΣυνταγματικούΔικαστηρίου θεωρεί­ ται ορθή,δεν νομίζω ότι αποτελεί εμπόδιο για την ανατροπή της στο μέλλον. Γιατίκαιπάλιεξορισμού ηδεύτερηαπόφαση,η ανα­ τρεπτική,θεωρείταιορθήή,πουδενείναιταυτόσημο,θεωρείταικαι αυτή ορθή. Ηδιάζευξη στην οποία έχω προβεί ενέχει καθώς μου 20 φαίνεται σημασία σε ό,τι αφοράτο θέμα της αναδρομικότηταςή όχι, της ανατρεπτικήςαπόφασης,θέμα μετο οποίο θαασχοληθώ αργότερα. Σχετικά μετηνυπόσυζήτηση πτυχή, μεγαλύτερη σημασίαίσως ναέχειηπρόνοιαστοΑρθρο 136πουεπαναλαμβάνεταικαισεάλ­ λαΑρθρα,όπωςτο 145,όη τοΑνώτατο ΣυνταγματικόΔικαστήριο αποφασίζει"οριστικώς καιαμετακλήτως". Αναδύεταιτοεξήςερώ­ τημα: Μήπωςτο "οριστικό και αμετάκλητο"περιορίζεται σε ό,τι αφοράτο αντικείμενο της όποιαςσχετικής διάταξης ή εκτείνεται 30 και σε κάθεπτυχήτης απόφανσηςτου Ανωτάτου Συνταγματικού Δικαστηρίου; Κατάτην άποψη μου η εν λόγωπρόνοια είναι συ­ ναρτημένη μετοαντικείμενο εξέτασης στηνκάθεσυγκεκριμένη περίπτοκιη. ΣτοΑρθρο 136 προσδιορίζεται το"οριστικό και αμετά­ κλητο" με αναφοράπρος το αντικείμενο. Υπενθυμίζω το λεκτικό 35 πουέχειωςεξής: 'Το Ανώτατο ΣυνταγματικόΔικαστήριοαποφα­ σίζειοριστικώςκαιαμετακλήτωςεπίπάντωντωναντικείμενωνπε­ ρίώνεντοιςεπομένοις άρθροις."Έτσιόπουπ.χ.αντικείμενο είναι ο νόμος είτεπρινείτεμετάτην έκδοση,τότεηαπόφασητουΑνω­ τάτου Συνταγματικού Δικαστηρίου δεν μπορεί να υπόκειται σε 40 ανατροπή. Είναι οριστική καιαμετάκλητηεφόσον άπτεται άμεσα τουιδίουτουαντικειμένου τηςεξέτασης. Αν όμως αυτόείναιπου επιτάσσει το Αρθρο 136,πώς είναι πουσυμβιβάζεται μετοΑρθρο 179.1 το οποίο ορίζει ότι το Σύνταγμαείναι ο υπέρτατος νόμος; Δεν θαέπρεπεκατ*ακολουθίαντουΑρθρου 179.1 να υπερισχύσει 25 353 Νικολάου, Δ. Μαυρογένης ν. Βουλής κ.ά. (Αρ. 3)

(1996)σεμελλοντική διαδικασίατοΣύνταγμαμεαποτέλεσμανακαθίστα­ ται δυνατήηανατροπή; Ένατέτοιο ερώτημαπαραγνωρίζεινόμι­ ζα)ότι το ίδιο το Σύνταγμα,μεειδικές πρόνοιες,επιτάσσει λύσεις σε ορισμένα προβλήματα. ΤοΑρθρο 179.1 δεν αποτελεί παράμια γενικήεπιταγήγιασυμμόρφωση μετιςεπίμέρουςπρόνοιεςτουΣυ- 5 ντάγματος. ΤοΑρθρο 136περιέχει μιααπόαυτές.Πουείναι ότιη δικαστικήαπόφασηαποβαίνειοριστικήκαιαμετάκλητη. ΤοΑρθρο 179.1 απαιτείσεβασμό προς αυτήτην πρόνοια. Είτε ορθήείναιη δικαστικήαπόφασηείτεεσφαλμένη. 10 Ωςπροςτιςπεριπτώσειςπουσυναποτελούν τηδεύτερηκατηγο­ ρία που περιέγραψα, στην οποία εντάσσεται και το αντικείμενο εκλογικής ένστασης δυνάμειτουΑρθρου 145,τοκατάπόσοηαπό­ φασητου Ανωτάτου ΣυνταγματικούΔικαστηρίου επίσυνταγματι­ κούθέματος μπορεί ήόχιναανατραπεί ανάγεταικατά τηνάποψη 15 μουστην πολιτική τουδικαίουόπωςτηδιαμορφώνει το Ανώτατο Δικαστήριοκαθιστώνταςτηνέτσιμέροςτηςπρακτικήςτου. Το Σύ­ νταγμα,σε αυτέςτις περιπτώσεις,αντίθεταμεό,τι στις άλλες,δεν επιβάλλει οποιονδήποτεκανόνα. Τηνπορείαπουσεαυτότοντο­ μέα ακολούθησε η Κύπρος μετά την ανακήρυξητης ως Δημοκρα- 20 τίαςτην εξήγησα στην ενδιάμεση απόφαση μουημερομηνίας 8Δε­ κεμβρίου

1. Κύρια γνωρίσματα είναι η δεσμευτικότητα των αποφάσεων του Ανωτάτου Δικαστηρίου ως μέσο προώθησης δικαιοπλαστικήςλειτουργίας μεδιατήρησηδυνατότηταςαπό μέρους του ιδίουτουΑνωτάτου Δικαστηρίου ναανατρέπειπροηγούμενες 25 αποφάσειςτουσεορισμένεςπεριπτώσεις. Μεαυτέςτιςπτυχέςθα ασχοληθώ αφούπρώταεξετάσωτοκατάπόσο ηΑγγελίδης ν. Πέ­ τακαιΆλλων(ανωτέρω)είναιήόχι εσφαλμένη. Γιατίμόνοαν δο­ θείσεαυτόκαταφατικήαπάντησηυπάρχειπεδίογιαπεραιτέρωσυ­ ζήτηση.ΣτηνΑγγελίδης ν.ΠέτακαιΆλλων(ανωτέρω),ηπλειοψη- 30 φία εξέτασε το ζήτημαυπό το πρίσμα του εξής συλλογισμούπου διατυπώνεται στησελ.
2. 'Το Σύνταγμα δεν επιβάλλει την υιοθέτηση οποιουδήποτε συγκεκριμένου εκλογικού συστήματος και ως εκ τούτου το 35 Αρθρο66.2 πρέπειναερμηνευθείκατάτρόποπουνασυνάδειμε το πλειοψηφικό εκλογικό σύστημα πουεφαρμόζετοότανάρχι­ σεναισχύειτοΣύνταγματο 1960καιμετοαναλογικό εκλογικό σύστημα πουεφαρμόζεταιτώρα " 40 Κατ' ακολουθία^εξέφρασε τηνάποψηότιδυνάμειτου Αρθρου 3

(2)(α)τουπερί Πληρώσεως Κενωθείσης Βουλευτικής Έδρας Νό­ μουτου 1986, ο επιλαχών πουκαταλαμβάνεικενωθείσα βουλευτι­ κήέδρα"- - εκλέγεται προκαταβολικάκατάτιςγενικές βουλευτι354 1 Α.Α.Δ. 5 Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά. (Αρ. 3) Νικολάου, Δ. κέςεκλογές πουπροηγήθηκαντηςκενώσεως τηςβουλευτικής έδρας και ηεκλογή οριστικοποιείται χωρίς νέα ψηφοφορία -". Κατέ­ ληξε,ως εκτούτου,πως τοΑρθρο 66.2 του Συντάγματοςαποσκο­ πούσεναδιασφαλίσει ότικενωθείσα έδραδενθαπαρέμενεκενήαλλά θα πληρωνόταν μέσα σε προθεσμία σαρανταπέντε ημερών και πως αυτό επιτυγχανόταν με ό,τι προέβλεπε ο νέος νόμος για την πλήρωση. Η απόφασητης μειοψηφίας υποστηρίζει ότι οι επιλαχόντες σε 10 γενική εκλογή δεν είναι δυνατόναθεωρηθούν εκλεγέντες γιασκο­ πούς αναπληρωματικήςεκλογής καιτούτο όχι μόνο διότι πρόκει­ ται για ουδέποτε στην πραγματικότηταεκλεγέντες αλλά και διότι το Αρθρο 66.2 του Συντάγματος προβλέπει για διεξαχθησόμενη αναπληρωματικήεκλογή, ήτοι,εκλογή που,καθώς ορίζεται,επέρ15 χεται μετά την κένωση βουλευτικής έδρας και όχι προγενέστερα, διασφαλίζοντας τοιουτοτρόπως και το δικαίωμα του ψηφοφόρου δυνάμει του Αρθρου 31 του Συντάγματοςνα εκφράζει την προτί­ μηση του κατά το χρόνο που εγείρεται το ζήτημα με την κένωση έδρας. 20 Κατάτηγνώμη μου,ηαπόφαση τηςπλειοψηφίας στηνΑγγελί­ δης ν. ΠέτακαιΆλλων (ανωτέρω) είναι εσφαλμένη. Και ορθή εί­ ναι ηαπόφασητης μειοψηφίας. Θεωρώ ότι ηπλειοψηφία λανθα­ σμένα προσέγγισε το ζήτημα.Το ότι η Βουλήτων Αντιπροσώπων 25 μπορούσε ναθεσπίσει εκλογικό νόμο δεναποτελούσε αιτίαγιανα τεθεί τοΣύνταγμαυπότηναίρεσητουνόμου. Γιατίαυτόήτανπου συνεπαγόταν το εγχείρημα στο οποίο προέβηηπλειοψηφία. Αντί να ερμηνεύσει τοΝόμουπότοκράτοςτουΣυντάγματος. Κατάτη δική μου αντίληψη, προκύπτει από τη γραμματική ερμηνεία του 30 Αρθρου 66.2 ότι η αναπληρωματική εκλογή έπεται της κένοκιης βουλευτικής έδραςκαιότι αποτελεί νέα εκλογή: όχι τηδιαδοχήμή εκλεγέντος - επιλαχόντος στις προηγούμενες γενικές εκλογές. Αλλωστε, η διατύπωση του Αρθρου 66.2 καταδείχνει νομίζω ότι κατά την κατάρτιση του Συντάγματος λήφθηκε υπόψη το τότε 35 ισχύον πλειοψηφικό σύστημα και δεν κατευθύνθηκε η σκέψη στο ενδεχόμενο υιοθέτησης αναλογικού συστήματος στο μέλλον. Το Αρθρο 66.2 ορίζει ρητά,συγκεκριμένα καιμεσαφήνειατηνεξέλιξη στην περίπτωση στην οποίααναφέρεται. Δεν μουφαίνεταιναδιέ­ πεταιαπόευρύτερο πνεύμαπουνααφήνειχώρογιατηναντίληψη, 40 την κεντρική στο συλλογισμότης πλειοψηφίας, περί πρόθεσης να αφεθεί το ζήτημαανοικτό ώστε νακαλύπτει καιτις ανάγκεςανα­ λογικού συστήματος στομέλλον. Έχωλοιπόν τηγνώμηότιηαπόφασητηςπλειοψηφίαςστην Αγ355 Νικολάου,Δ. Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά. (Αρ.3)

(1996)γελίδης ν.Πέτακαι Άλλων(ανωτέρω) είναι εσφαλμένη. Περί της ορθότητας της γνώμης μουδενδιατηρώ αμφιβολία. Πρόκειται όμως γιαγνώμη. Καιδιστάζωναχαρακτηρίσωτην ενλόγω από­ φαση. Δενπρόκειται για απόφασηπου εκδόθηκε εναγνοία της ύπαρξης των σχετικών διατάξεων ήκανόνων δικαίουήκάποιας 5 προηγούμενης απόφασηςπουρύθμιζετοθέμα. Δεν επρόκειτοδη­ λαδήγια απόφασηπουεκδόθηκεεξ αβλεψίας (per incuriam),ώστε να είναι εξαντικειμένου ή καταφανώςλανθασμένη:βλ. Young ν. BristolAeroplaneCo.

(1944)καιRakhitv. Carty[1990]2AllE.R. 202 Ούτε επρόκειτοπερίαπόφασηςπουκρίνεται εσφαλμένη επει- 10 δήδεν υπήρξε ηευκαιρίαανάπτυξηςκάποιουκαίριουκαι πειστι­ κούεπιχειρήματος έτσιώστείσωςκαιπάλινασυνέτρεχε αιτίαγια την εξαντικειμένου διατύπωσηχαρακτηρισμού: βλ.τηνMoodie ν. IJI.C. [1993] 2AllE.R.49. ΣτηνπερίπτωσητηςΑγγελίδηςν.Πέτα και Άλλων(ανωτέρω) δεν συνέβηκε ο,τιδήποτε από αυτά. Είναι 15 προφανέςότιηπλειονότηταείχεενώπιοντηςκαιέλαβευπόψηόλα ταδεδομένα. Είχεεπιπλέονκαιτοοφέληματηςαπόφασηςτηςμει­ οψηφίας. Επομένως, εκείνο πουπροκύπτει είναι σύγκρουση γνώ­ μης:της τότε και της τώρα. Προτιμώλοιπόν ναπεριοριστώ στην κατά τη γνώμη μου διαπίστωση σφάλματος στη βάσητων λόγων 20 πουεξέθεσα χωρίςναπροβώσεχαρακτηρισμό. Το επόμενο που εγείρεται γιαεξέταση είναι η δυνατότητα ανα­ τροπήςτηςΑγγελίδηςν.ΠέτακαιΆλλων(ανωτέρω). Αναφέρομαι σεό,τιαντιλαμβάνομαιναείναιεκείνοπουεπιδιώκεται,ήτοι,η ρη- 25 τήανατροπήτης εν λόγω απόφασηςκαιόχι ηαπόκλισηαπόαυτή. Συμμερίζομαι σε τούτο την άποψη του δικαστή Simon, στη Milliangosv.Frank(Textiles) Ltd.,[1976] A.C.443,ότι καλό εί­ ναινααντιμετωπίζεταιη πραγματικότητα. Είπε(στησελ. 471) μι­ λώντας γιατηνυπόθεσηHavanaRailways[1961] A.C1007:30 "I say 'overuled' expressly: itisbetter to avoid euphemisms like'departed from'; awisedecisionismorelikelytobeachieved ifthe realityisfaced." 35 Προτούόμως εκθέσω τις απόψειςμουσε αυτότο μείζονθέμα, θεωρώ χρήσιμο να υπενθυμίσω ότιπροκειμένου περίανατροπής μιας απόφασηςισχύει στο νομικό μαςσύστημα,πουέχειωςπρό­ τυποτοΑγγλικό,ηαρχήτηςαναδρομικότητας.Σημαίνειότι μετην ανατρεπτική απόφασηδιακηρύσσεται το δίκαιο όπως υποτίθεται 40 ότιήτανπάντοτε,μεαποτέλεσμαό,τι είχεγίνει στηβάσητουπροη­ γούμενου καθεστώτοςναστερείται ερείσματοςδικαίου.Αυτόμπο­ ρεί να ενέχει καίριες επιπτώσεις. Ασχολήθηκα μεαυτήτην αρχή στην ενδιάμεση απόφαση μουημερομηνίας 8 Δεκεμβρίου 1995, 356 1 ΑΛ.Δ. 5 10 15 20 25 30 35 40 Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά.(Αρ. 3) Νικολάου,Α. στηνοποίακαιπαραπέμπωγιανααποφύγωτηνεκτενήεπανάληψη. Περιορίζομαι στις εξής επισημάνσεις. Ηεν λόγωαρχή εδράζεται στην άποψη,τηνπροσκολλημένη σε μιαπαλαιάθεωρίαότιη δικα­ στική απόφασηδε δημιουργεί δίκαιο.Υπάρχουν ακόμαδικαστές, όσο και αν είναι λίγοι,που τη συμμερίζονται. Πα μιαπρόσφατη διακήρυξηβλ.τιςπαρατηρήσειςτουδικαστήDilhomeστηνCassell and Co.Ltd. v.Broome[1972]1 All E.R.801 στησελ 854 f-h. Πρό­ κειται όμως περίθεωρίας ενπολλοίς πλασματικής. Τη δικαιοπλαστικήλειτουργία τωνδικαστηρίωνσεαυτότοσύστημα τηναναδεικνύει η πραγματικότηταως δεδομένη. Αυτό αναγνωρίστηκε τόσο στηνΑγγλίαόσοκαισεάλλεςδικαιοδοσίεςστιςοποίες ισχύειβασι­ κάτοίδιοσύστημα Καιεπιμαρτυρείταιαπόπολλέςπρόσφατεςδι­ καστικέςδηλώσεις: βλ.π.χ.τουδικαστήDiplock στην Αυστραλιανή υπόθεση HarborTrustCommissioners v. GibbsBrightand Co, [1974] 2 W.R. 507 στησελ. 513· καιτωνΔικαστών Wilberforceκαι Simon στηMilliangos v.Frank {Textiles)Ltd (ανωτέρω)στις σελ. 469 G και472 Βαντίστοιχα. ΣτηνΚύπρο, τοότιηδικαστική από­ φασηαποτελείπηγήδικαίουτοδιακηρύξαμεκαιπρόσφαταστηΔη­ μοκρατία ν.Γιάλλονρονκ,ά.

(1995)3 Α.ΑΑ 363. Αλλωστε στην Κύπρο,μεθεμέλιοτις λίγεςγραμμές τουΑρθρου 146 του Συντάγ­ ματος, οικοδομήθηκε ολόκληρο σύστημα διοικητικού δικαίου, σε διάφορες πτυχές του οποίου είναι εμφανήςηδικαιοπλαστική λει­ τουργία.Αναφέρω ακόμαέναπαράδειγμα ΤαΚυπριακάΔικαστή­ ρια,κατ' επίκλησητουΑρθρου32τουπερίΔικαστηρίων Νόμουτου 1960, άρχισαν σχετικά πρόσφατανα εκδίδουν διατάγματα τύπου Mareva,ακολουθώνταςσετούτομιανέαΑγγλικήνομολογιακήεξέ­ λιξη.Ηενλόγωδιάταξηείναι σεό,τι ενδιαφέρει όμοιαμετηναντί­ στοιχηΑγγλικήπουδενπροοριζότανναπροσφέρει εξουσιοδότηση γιααυτήτηνεξέλιξη. ΟδικαστήςDenning,οοποίοςπρωτοστάτησε, παραδέχθηκεότι επρόκειτο περί τηςδημιουργίαςνέουδικαστικώς δημιουργηθέντοςκανόνα.Τοίδιο,καθώςμουφαίνεται, παραδέχθη­ κεκαι τοδικό μαςεφετείο στηνA.BJ*. HoldingsUd ν. Κιταλίδη (Αρ.2)

(1994)1 Α.ΑΛ. 694. Ηεξέτασητουκατάπόσοηδικαστική απόφασηδημιουργεί ήόχι δίκαιοέχει εδώως σκοπόναυποστηρίξει την άποψη ότι προσφέρεται και στην Κύπρο ηυιοθέτηση πρα­ κτικήςμετηνοποίαη ανατρεπτικήαπόφασηναμπορείναέχει,εάν έτσιτοκρίνει τοΑνώτατο Δικαστήριο,μόνομελλοντική ισχύ.Απο­ ψη που προσκρούει κυρίως στην αντίρρηση ότι αυτό θα"σήμαινε αναγνώριση δικαιοπλαστικής ιδιότητας η οποία θεωρείται, από όσουςπροβάλλουντηναντίρρηση,ωςασυμβίβαστημετοΣύνταγμα πουεπιβάλλειτηδιάκρισηεξουσιών. Αλλάακόμακαιστηβάσητης άλληςάποψης,ήτοι,ότιηδικαστικήαπόφασηδενδημιουργείκανό­ ναδικαίου,δενδιακρίνωκανέναεμπόδιογιατηνυιοθέτησητηςμελ­ λοντικής ισχύος απόφασης. Τουναντίονθεωρώότιαυτόθατοεδι357 Νικολάου, Δ. Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά. (Αρ. 3)

(1996)καιολογούσε ο σεβασμός πουπρέπει ναδιέπει τηνκάθεδικαστική απόφασηηοποίαενόσωισχύειπαράγειέννομααποτελέσματα. Επι­ σημαίνωκαιτοεξής.Στοντομέατουδιοικητικούδικαίου,τοΑνώ­ τατο Δικαστήριο, αποδέχθηκε την ορθότητα της προσέγγισης που προκύπτει από το lex Barbarius Philippus με πρακτικώςτα χαρά- 5 κτηριστικά γνωρίσματα της μελλοντικής ισχύος. Έτσι, παρολον που ηακύρωση διοικητικής πράξηςενεργεί ex tunc,εν τούτοις τα ήδηγενόμενα απότοdefactoόργανοδενανατρέπονται: βλ. ανάμε­ σα σε άλλα τον Στασινόπουλο "Δίκαιο των Διοκητικών Πράξεων 1951, σελ. 194-199,και τις αποφάσεις Σ.τ.Ε. 191/1934,825/1932, 10 820/

1. Τί είναι λοιπόν πουκωλύειτην ίδιαπροσέγγιση μελλο­ ντικής ισχύος καιστηνπερίπτωσηανατροπήςαπόφασηςστοπλαί­ σιο του δικαίου σε άλλους τομείς και ειδικότερα του Συντάγματα κού Δικαίου ώστε να περιοριστεί κατ' αναλογία ηαρχήτης ανα­ δρομικότητας; 15 Στην αναφερθείσαενδιάμεση απόφασημουκατέληξα,σεσχέση με ό,τι ήτανεκεί επίδικο, πωςσε περίπτωσηανατροπήςτηςΑγγε­ λίδηςν.Πέτα καιΆλλων (ανωτέρω),οιβουλευτές πουκατέλαβαν έδραδυνάμειτουΝ.95/86 θαστερούνταν εξυπαρχήςεξουσιοδότη- 20 ση δικαίουκαι ότι, επιπλέον, θαπροσφερότανοικονομικώς η δυ­ νατότηταδικαστικούελέγχου. Δεν επεκτάθηκαευρύτερα. Επιβάλ­ λεται όμωςτώρανατεθείκαιτοεξήςερώτημα: Σεπερίπτωσηανα­ τροπήςτηςΑγγελίδηςν.ΠέτακαιΆλλων(ανωτέρω)ποιαθαείναι ηυπόσταση των νόμων καιαποφάσεωντηςΒουλήςόπωςκαιάλ- 25 λων εκφάνσεων τωνδραστηριοτήτων της όταν,σύμφωναπάντοτε με τηδικήμου άποψη,θαπροκύψει ότι ησύνθεσητηςήταν παρά­ νομη;Θεωρώ ότι το ερώτημαείναιυψίστης σημασίας. Θεωρώ ότι θα έπρεπεκαιαυτόνα μαςαπασχολήσει. Γιατί ηαπάντηση εξαρ­ τάταιαπότοκατάπόσοθαισχύσειαπόλυταηαρχήτηςαναδρομι- 30 κότηταςήθαυιοθετηθείκάποιαμορφήμελλοντικής ισχύος. Αυτό, κατάτηγνώμημου, άπτεταιάμεσατηςκρίσης αναφορικάμετοκα­ τά πόσο ηΑγγελίδηςν.Πέτακαι Άλλων(ανωτέρω)θαπρέπεινα ανατραπεί. Καιτούτο OLOTLοιεπιπτώσειςπροσμετρούν στηναπό­ φασηπερί ανατροπήςήμήανατροπής. Πάντως,εφόσον το Ανω- 35 τατο Δικαστήριο δεν είναι διατεθειμένο ναδιακηρύξει τη δυνατό­ τηταμόνο μελλοντικής ισχύος μιαςανατρεπτικής απόφασης,είμαι υποχρεωμένος ναεξετάσωτοαίτημαγιαανατροπήμέσαστοπλαί­ σιο τουυφιστάμενουκαθεστώτοςτοοποίο,επίτουπαρόντος,διέ­ πεται στον υπό συζήτηση τομέα απόλυτααπότην αρχήτης ανα- 40 δρομικότητας. Επανέρχομαι στη δυνατότητα ανατροπήςπροηγούμενης από­ φασηςτουΑνωτάτου Δικαστηρίου.ΤοΑνώτατο Δικαστήριο είναι 358 1 Α.Α.Δ. Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά. (Αρ.3) Νικολάου,Α. ελεύθεροναχαράξειτηδικήτουγραμμή. ΤοΣύνταγμα,μεεξαίρε­ σητιςπεριπτώσεις όπουτοθέμαδενείναινομολογιακό αλλάρυθ­ μίζεταιως το αντικείμενο της εξέτασης - προανέφερατις δύο κα­ τηγορίες - δεν επιβάλλει οποιανδήποτεσυγκεκριμένη κατεύθυνση. 5 ΤοΑνώτατο Δικαστήριο μπορεί να αποφασίσει ότιγια χάρητης απόλυτης βεβαιότητας του δικαίου θα δεσμεύεται απόλυτααπό προηγούμενες αποφάσεις του. Η Δικαστική Επιτροπή τηςΒουλής τωνΛόρδωναυτόέπραξεστηνLondon TramwaysCo., v.London CountyCouncil [1898]A.C.
2. Ή να αποφασίσει ότι,παρόλον 10 που ωςθέμαγενικού κανόνα είναι αναγκαίαηαυτοδέσμευση,εν τούτοιςδιατηρείτηδυνατότηταπαρέκκλισηςήανατροπήςυπόορι­ σμένες προϋποθέσεις. Όπως αργότερα έπραξε ηΔικαστική Επι­ τροπήτης ΒουλήςτωνΛόρδωνμεδήλωση πρακτικής:βλ. Practice Direction [1966] 3AllE.R.77.Ή ακόμανααποφασίσειότι θακα15 ταλήγει ανάλογαμετοπώςτοκρίνει ορθόστην όποιασυγκεκριμέ­ νηπερίπτωσηχωρίς οποιαδήποτεαυτοδέσμευση. Θαεξετάσω στη συνέχεια τοπο>ςτοΑνώτατο Δικαστήριο έχει τοποθετηθεί μέχρι σήμερα. Αρχίζω με τηντελευταία απόφασηεπί τουθέματος: Δημοκρα­ τίαν.Γιαλλονρονκ.ά.(ανωτέοω). Μετείχαστησύνθεση. Κατάτην αντίληψη μου,ολόγοςτηςαπόφασηςέγκειταιστηδυνατότηταεπι­ λογής μεταξύσυγκρουόμενων αποφάσεων. Το Ανώτατο Δικαστή­ ριο είχε εκεί νααποφασίσει μεταξύ,αφενός,τηςγραμμής πουτέ25 θηκεστηΔημοκρατία ν.Χριστονδια

(1988)3Α.Α.Δ.2622,ηοποία ακολουθήθηκε στηΔημοκρατία ν.Ηλιάδη

(1989)3(Δ)Α.ΑΛ.2360 και, αφετέρου, τηςγραμμής που είχαν χαράξει αποφάσεις τόσο πρινόσοκαιμετάτηνΧριστονδια(ανωτέρω),ήτοι,στηνΠρόεδρος της Δημοκρατίας ν.Βονλής τωνΑντιπροσώπων

(1985)3Α.Α.Δ. 30 1724, καιΠρόεδρος χηςΔημοκρατίας ν. Βονλής χωνΑντιπροσώ­ πων

(1992)3C.L.R.458,αντίστοιχα.Είπαμεταεξής: 20 35 "ΠροκύπτειότιολόγοςτηςChristoudiaδενμπορείναεναρ­ μονισθεί,ούτεμετηναρχήτηςδιάκρισηςτωνΕξουσιών,ούτεμε τηνομολογία τουΑνωτάτου Δικαστηρίου,τόσο προγενέστερη, όσοκαιμεταγενέστερη τηςέκδοσηςτης." ΓιααυτήτηδυνατότηταηMoodiev.IJR..C. (ανωτέρω)προσφέρει χρήσιμο παράδειγμα. Λέχθηκε εκεί ότιηασυμβίβαστηαπόφαση 40 πρέπεινααγνοηθεί:βλ.σελ. 55d-f.ΣτηΔημοκρατίαν. Γιαλλονρον κ.α. (ανωτέρω)διατυπώσαμεκαικάποιεςπαρατηρήσεις αναφορι­ κάμετη δυνατότηταπαρέκκλισης.Παραθέτωτησχετικήπερικοπή: "Παρέχεται η δυνατότητα παρέκκλισης από προηγούμενη 359 Νικολάου, Δ. Μαυρογένης ν. Βουλής κ.ά. (Αρ.3)

(1996)απόφασητηςΟλομέλειαςγιαλόγουςανάλογουςμεεκείνουςγια τους οποίουςηΔικαστική Επιτροπή τηςΒουλής τωνΛόρδων στηνΑγγλίαμπορείνααποκλίνειαπόπροηγούμενεςαποφάσεις της (βλ.PracticeNote[1966]3AllE.R.77). Ηδυνατότητααυ­ τή αναγνωρίζεται στη Republic (Minister of Finance and 5 Anotherv.D.Demetriades

(1977)3 C.L.R.213. Η ευχέρειαπα­ ρέκκλισης απόπροηγούμενες αποφάσεις τηςΟλομέλειας είναι μεγαλύτερησεθέματα συνταγματικούκαιδιοικητικού δικαίου, όπως επεξηγείται στην απόφαση του Λοΐζου, Δ., στη Demetriades, θέση ηοποίαυιοθετείται μεαναφοράστην Αμε- 10 ρικανικήνομολογία (βλ.Smithv.Allwright, 88L Ed.987atp. 998). Ηαπόκλισηήαπομάκρυνση απόπροηγούμενη δικαστική απόφασηδικαιολογείταιοποτεδήποτεδιαπιστώνεταιότιη αρ­ χήτηνοποίαενσωματώνει είναιεσφαλμένη. Ηελευθερίαείναι αναμφιβόλωςμεγαλύτερηοποτεδήποτεπροηγούμενηδικαστική 15 απόφασησυγκρούεταιμεθεμελιακήσυνταγματικήαρχή,όπωςη διάκρισητων Εξουσιών." Θεωρώότιαυτάαποτελούνπαρατηρήσειςμήσυναρτημένεςμετον λόγο της απόφασης. Αναγνωρίζω πάντωςτηδικήμουευθύνηγια 20 αυτάπουλέχθηκαν. Είμαι όμωςυποχρεωμένος ναδηλώσωτώρα ότι δενταθεωρώορθά. ΗΔημοκρατίαν.Δημητριάδη

(1977)3ΑΛΑ 213,δεναποτελεί αυθεντία για ο,τιδήποτε. Ηγέρθη εκεί θέμα ανατροπήςτης Μι- 25 κρομμάτηςν.Δημοκρατίας!R.S.C.C. 125.Δύο απότουςπέντεδι­ καστές,ήτοι,οιΜσλαχτόςκαιΛ.Λοΐζου, αποφάσισανανατροπή. Γιατη δυνατότητααυτήλέχθηκανταεξής(στησελ. 248): "No doubt, this court initsappellatejurisdiction isnotbound 30 to follow the decisions of the former Supreme Constitutional Court, or even its own decisions, andcan always depart from them,when, ofcourse,therearegoodreasonsfordoingso(see in this respect Constantinides r. The Republic

(1969)3 C.L.R. 523)." Παρά το αποτέλεσμα της,η υπόθεση Κωνσταντινίδη (ανωτέρω) στην οποίαέγινε παραπομπήδενέθεσε, μεαναφοράσεσυζήτηση του θέματος,αρχές καιδενκαθιέρωσε γενική πρακτική. Έπειτα, στηΔημητριάδη(ανωτέρω)οδικαστήςΑ.Λοΐζου,αφούπροέβησε 40 ευρείαανασκόπησητηςνομολογίαςκαιαφούέλαβευπόψητηνΑγ­ γλική Πρακτική του 1966, διατύπωσεταεξής κριτήριαπροκειμέ­ νουπερίανατροπής: 360 35 1 Α.Α.Δ. 5 10 Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά. (AQ. 3) Νικολάου, Δ. "The Supreme Court is entitled , to depart from precedent if it is of opinion that they are wrongor that changed political,economicandsocialdevelopments callfor areviewof its previousapproach,particularly soinmattersof Constitutional and AdministrativeLaw. Itshould,however,bereluctant andcautious todepart from precedent andshould alwaysbeguidedby thefact that such a departure should not interfere retrospectively with contractual relations and fiscal arrangements. With regard to precedent in Criminal Law matters,see thecaseof TheRepublic v.NicolaosSampson

(1977)2 C.L.R. 1 atp. 80." Σε σχέση όμως με τη Μικρομμάχη(ανωτέρω) αποφάνθηκεπως, όταν εκείνη αποφασίστηκε,ήτανορθήκαιότι τίποτεδενκαταδείχθηκεπερίαλλαγήςπεριστάσεων πουναδικαιολογούσαν τηνανα15 τροπή. Εκείνο πουθαμπορούσε κατ' ανώτατοόριο ναθεωρηθεί ως μέροςτουσκεπτικούείναιότιηανατροπήδικαιολογείταιόπου επήλθε αλλαγήστις περιστάσεις. Ενπάσηόμως περιπτώσει αυτό προέρχεταιαπόμόνο μιααπότιςαποφάσεις. Σεπαρόμοιαέκταση ασχολήθηκε με τη νομολογία και ο τότε πρόεδροςΤριανταφυλλί20 δης,αλλάχωρίς αναφοράπροςτιςανάγκεςτηςυπόθεσηςόπωςο ίδιος τις αντίκρυσε, δεδομένου ότι έκρινε την υπόθεση επί άλλου σημείου άσχετου με τοζήτημαανατροπής της Μικρομμάχη (ανω­ τέρω). Μετον πρόεδρο συμφώνησε και ο δικαστήςΣταυρινίδης. Προκύπτει, συνεπώς, ότι στη Δημητριάδη (ανωτέρω) δεν υπήρξε 25 σύγκληση μεταξύτωνδικαστώνηοποίαναδημιουργεί λόγο (ratio) σχετικά με κριτήρια ανατροπής προηγούμενης απόφασης. Στην Ελενθερίον-Κάγκα ν.Δημοκρατίας,υποθ.αρ.494/87,ημερ. 13 Φε­ βρουαρίου 1989 - πρωτόδικηαπόφασηστην οποία αναφερθήκαμε στηΔημοκρατία ν.Γιαλλονρονκ. ά.(ανωτέρω)σχολιάστηκαν κά30 ποιεςπτυχέςτηςδεσμευτικότηταςκαιέγινεπαραπομπήστη Δημη­ τριάδη(ανωτέοω).Πρέπειναπω,μεεκτίμηση, πωςηενλόγωαπό­ φασηδενπροωθείπροςλύση τοζήτημαπουτώραεξετάζεται. ΕπίκλησηστηΔημητριάδη (ανωτέρω)έγινεαπότοΑνώτατο Δι35 καστήριοκαισεάλλες αποφάσεις. Θααναφερθώσεδύοπρόσφα­ τες πουνομίζω ότι είναι οι πιο σημαντικές. ΣτηνυπόθεσηΔημο­ κρατία ν. θαλασσινού

(1991)3 Α.Α.Δ. 203, ο τότε πρόεδρος Α. Λοΐζου, εκδίδονταςτηναπόφασητηςπλειοψηφίαςανέφερεταεξής στη(σελ. 217): 40 " το θέμα πουτί­ θεταισήμερα,είναικατάπόσοτοΔικαστήριοτούτοείναιδιατε­ θειμένο ένεκατηςύπαρξηςβάσιμωνλόγων νααναθεωρήσειτην προηγούμενηνομολογίατου,εξετάζονταςτηνστηνυπόθεσηαυ361 Νικολάου, Δ. Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά. (Αρ. 3)

(1996)τή,ωςΟλομέλεια, πράγμαπουδικαιούταινακάμεισύμφωναμε τις αρχές που διέπουν το δεσμευτικό των προηγούμενων απο­ φάσεωνόπωςκαθιερώθηκεαπότηΝομολογίαμας. (ΒλέπεΔη­ μοκρατία ν.Δημητριάδης

(1977)3C.L.R.213.)" 5 Δε διατυπώθηκανκριτήρια. Καιηπαραπομπήστην υπόθεσηΔη­ μητριάδη (ανωτέρω),δεσυμβάλλει σεπροώθηση τουυπό εξέταση ζητήματοςενόψει τωνεπισημάνσεωνστιςοποίεςέχωήδηπροβείσε σχέσημεεκείνη τηναπόφαση. 10 Έπειτα είναι ηΝικολάονκ.α.ν.Νικολάονκ.α.(Αρ.2)

(1992)1 Α.Α.Δ. 1338. Εκεί, το Ανώτατο Δικαστήριο, με σύνθεση δέκαΔι­ καστών,ισοψήφισε επίσυνταγματικούθέματος. Μεαπόφασηπου εξέδωσεοδικαστήςΣτυλιανίδης,κρίθηκεότι οινόμοι σε σχέσημε τους οποίους είχε παραπεμφθεί και εξεταζόταντο θέμα,ήτανσυ- 15 νταγματικοί. Είχε ως λόγο τηδιαπίστωση ότι ηγνωμάτευση στην Αναφοράαρ. 1/86, ΠρόεδροςτηςΔημοκρατίαςν.ΒονλήζτωνΑντι­ προσώπων

(1986)3C.L.R. 1439,δενήτανσύμφωνημετηναπόφα­ σηστην Ιωαννίόηςν. Αστυνομίας

(1973)2 C.L.R. 125,καιέτσιπα­ ρεχότανστο Ανώτατο Δικαστήριο δικαίωμαεπιλογής. Ηπαρατή- 20 ρήση στην απόφασηότι "σε συνταγματικάθέματατο Δικαστήριο είναι ολιγότερο δεσμευμένο να ακολουθήσει το δικαστικόπροη­ γούμενο" δενήτανωςεκτούτουσυναρτημένη μετονλόγοτηςγνω­ μάτευσης. Όπωςκαι στηΔημοκρατία ν.Γιαλλονρονκ.ά. (ανωτέ­ ρω).Ακριβώς το ίδιο ισχύει καιγιατηνπρόσθετηαπόφασητουδι- 25 καστήΠογιατζή,στην οποίαπαρατήρησεότι"απόκλισηαπό δικα­ στικό προηγούμενο παρέχει στο Ανώτατο Δικαστήριο, το οποίο ελέγχεται μόνο απότησυνείδηση των μελών του, μοναδική ευκαι­ ρία και δυνατότητα αυτοελέγχου και διόρθωσης τυχών λαθών του." Στηναπόφασητωνάλλωνπέντεδικαστώντηνοποίαεξέδω- 30 σε ονυν πρόεδρος,αφούδιαπιστώθηκεηορθότητατουλόγου της γνωμάτευσης στην Αναφοράαρ. 1/86 (ανωτέρω)-όπωςαυτόςδια­ σαφηνίστηκε σε μεταγενέστερη απόφαση-καιαφούεπισημάνθηκε ηταυτοσημίατων εισηγήσεων πουείχανγίνει σε εκείνη μεό,τι ετί­ θετουπόκρίση,ηκατάληξηήτανότιδενυπήρξεστοδιάστημαπου 35 διέρρευσε αξιόλογη μεταβολήώστε ναδικαιολογείτο η επανεξέτα­ ση.Συνεπώς,ταόσαεκτίθενταιστην ενλόγωαπόφαση αναφορικά μετα"περιθώριακαιπροϋποθέσεις γιααπόκλισηαπόπροηγούμε­ νες αποφάσεις" αποτελούν παρατηρήσεις μή αναγκαίες για την έκβαση,μεμόνηεξαίρεση τηνάποψησεσχέση μετοκριτήριομετά- 40 βολής περιστάσεων. Ταπαραθέτω.Είναιστησελ. 1406: 'Τα περιθώρια και προϋποθέσεις για απόκλιση από προη­ γούμενες αποφάσειςτης ολομέλειας τουΑνωτάτου Δικαστηρί362 1 Α.Α.Δ. 5 10 15 20 Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά. (Αρ. 3) Νικολάου, Δ. ου είναι ανάλογες με εκείνες που παρέχονται στη Δικαστική ΕπιτροπήτηςΒουλής τωνΛόρδων νααποκλίνειαπόπροηγού­ μενες αποφάσειςτηςπουπεριέχονταιστηδιακήρυξητου 1966, [1966]3ΑΠE.R.77. ΣτοπροοίμιοτηςΔιακήρυξης Πρακτικής επαναβεβαιώνεταιηπροσήλωσηστοδικαστικόπροηγούμενοως το θεμέλιο πάνωστο οποίο οικοδομείται το δίκαιοκαιπροσ­ διορίζεταιηεφαρμογήτουσεσυγκεκριμένους τομείς. Προηγού­ μενεςαποφάσειςτουδικαστηρίουθεωρούνταικατάκανόναδε­ σμευτικές. Μόνο λόγοι κεφαλαιώδουςσημασίας,όπως ηουσιαστική μεταβολήτωνπεριστάσεων στις οποίεςεδράζεταιαρ­ χή δικαίου, μπορεί να δικαιολογήσουν απόκλιση απότο λόγο προηγούμενης απόφασηςτου δικαστηρίου. (Fitzleet Estates Ltd v. Cherry[197η 3All E.R.996 (H.L.) - Βλ. επίσης Bremer Vulkan η. South India Shipping

(1981)1All E.R. 289,Paal Wilson &Co v.Blumentha] [1983]1 All E.R.34,FoodCorpof Indiav.Antclizo Shipping[1988]2All E.R.,513). Ευχέρειαγια απόκλισηπαρέχεταικαιότανκριθείότιπροηγούμενη απόφαση βασίζεταισεαδιαμφισβήτηταεσφαλμένηαρχήδικαίουή οδηγεί σε καταφανώςάδικα αποτελέσματα. (Ο* Brien v. Robinson [1973J1AH E.R.,583, (H.L.))." Δεν προσφέρεται εξήγηση αναφορικά με το γιατί ηπρακτικήτου ΑνωτάτουΔικαστηρίουτηςΚύπρουναείναιανάλογημεό,τιηΔι­ καστικήΕπιτροπήτηςΒουλής τωνΛόρδων τηςΑγγλίας καθόρισε 25 ως τηδικήτηςπρακτικήτο 1966. Σπεύδωόμωςναπροσθέσω ότι θεωρώπωςηενλόγωΑγγλική Πρακτικήαποτελείμιασυνετήπρο­ σέγγιση. Εκφράζει,καθώςμου φαίνεται,μετρόπο ισορροπημένο τις αρχέςκαιτους παράγοντες πουθαέπρεπεναπροσμετρήσουν στο εγχείρημακαιδεθεωρώάτοπητηνάντλησηκαθοδήγησης από 30 αυτή.Έχειωςεξής: 35 40 "Their Lordships regard the use of precedent as an indispensable foundation uponwhichtodecidewhat isthelaw and itsapplication toindividual cases.Itprovides atleastsome degree ofcertainty uponwhichindividuals canrelyontheconductoftheir affairs, aswellasabasisfor orderly development of legal rules. Theirlordships nevertheless recognise thattoorigidadherence to precedent may lead to injustice in a particular case and also unduly restrict proper development of the law. They propose therefore to modify their present practice and, while treating former decisions ofthisHouseasnormally binding,todepart from aprevious decision when itappears right todoso. 363 Νικολάου, Δ. Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά.(Αρ. 3)

(1996)In this connection they will bear in mind the danger of disturbingretrospectivelythebasisonwhich contracts, settlements of property and fiscal arrangements have been entered into and alsotheespecialneed for certainty as tothecriminal law." 5 ΗΑγγλικήΠρακτική,αφούυπογραμμίζειτηναναγκαιότηταγιαβε­ βαιότηταστοδίκαιο,επισημαίνει τονκίνδυνοπουμπορείνασυνε­ πάγεταιη ανατροπή στον τομέατωνσυμβατικών και οικονομικών σχέσεων και υπογραμμίζει τις ανάγκες στον ευαίσθητο τομέα του ποινικούδικαίου. Δεν απευθύνεταιόμως - ενόψει βέβαια της δια- 10 φοράς στην εκεί συνταγματικήδομή- καισεκάτιτο ιδιαίτερα ση­ μαντικό στηδικήμαςπερίπτωση. Εννοώτον κίνδυνο πολιτειακής αναστάτωσης τον οποίο μπορεί να συνεπάγεται ηανατροπή από­ φασηςηοποίαρυθμίζει συνταγματικό θέμα,ιδιαίτερασεό,τι αφο­ ράτιςτρεις λειτουργίες τουκράτους. Όπωςενπροκειμένω είναιη 15 σύνθεση τηςΒουλής τωνΑντιπροσώπων. Επισημαίνωπάντωςότι στις παρατηρήσειςπουέγινανστην ενλόγω απόφαση στη Νικολά­ ου (ανωτέρω) δενγίνεται αναφοράστηνομολογία των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής σχετικά μετην εκεί αυξημένη προθυμίαανα­ τροπήςαποφάσεωνσεσυνταγματικάΘέματα. Ενώσεάλλες προη- 20 γούμενες Κυπριακές αποφάσειςγίνεται τέτοιααναφοράκαι μάλι­ στα επιδοκιμαστικά, χωρίς όμως ποτέναέχειαποτελέσει το λόγο τους. Την προσέγγιση στις Ηνωμένες Πολιτείες τηναποδίδωστις δικές τους εγγενείς και ιδιάζουσες ανάγκες που καμία σχέσηδεν έχουν μετις δικές μας. Ενπάση όμως περιπτώσει, δεΘεωρώορθή 25 τηνπροσέγγιση πουεμφανίζει εύκολητηνανατροπήσε συνταγμα­ τικάΘέματα. Τουναντίον,Θεωρώότι σεαυτότοντομέαη βεβαιότη­ τα τουδικαίουπρέπει νααντισταθμίζει οποιαδήποτεάλλη αρχήή παράγοντα. 30 Με την Αγγλική Πρακτική του 1966, παρέχεται δυνατότητα ανατροπήςόταναυτόφανείορθό. Εξειδικεύεται ηπερίπτωσηόπου ηαυστηρή προσήλωση στη νομολογία μπορεί ναοδηγήσει σεαδι_κίασεσυγκεκριμένη περίπτωσηκαιεπίσηςόπουηπροσήλωση αδι­ καιολόγηταπαρεμποδίζει τηνορθήεξέλιξη τουδικαίου.Τακριτή- 35 ρια που εκτίθενται στην εν λόγω απόφασηστηΝικολάον(ανωτέ­ ρω)δενσυνάδουν μεό,τι αναφέρεταιστην Αγγλική Πρακτική, παρόλον που ηαπόφασητα θεωρεί ανάλογα. Με τις παρατηρήσεις στην ενλόγωαπόφασηδιατχυκόνονταισεδιάζευξητρειςλόγοι που δικαιολογούν τηνανατροπή- Είναιotεξής: 40 (α)Η ουσιαστική μεταβολήτωνπεριστάσεων στις οποίες εδρά­ ζεταιαρχήδικαίου· 364 1 Α.ΑΛ. Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά. (Αρ. 3) Νικολάου, Α. (β)Όταν κριθεί ότιπροηγούμενηαπόφασηβασίζεταισεαδιαμ­ φισβήτηταεσφαλμένηαρχή δικαίου5 (γ)Ότανκριθεί ότιηπροηγούμενηαπόφασηοδηγεί σεκαταφανώς άδικααποτελέσματα Πάντως,οιΑγγλικέςαποφάσειςπουαναφέρονταιστιςενλόγωπα­ ρατηρήσεις δεν υποστηρίζουν τηναυθυπαρξίασε διάζευξητου(β) ανωτέρω. 10 Δεσμευτική απόφασηαναφορικάμε το πότε δικαιολογείται η ανατροπήπροηγούμενης απόφασηςδενυπάρχειστην Κύπρο.Κα­ θώς όμως ανέφερα,ηΑγγλικήΠρακτικήπροσφέρει έναμέτρο λο­ γικής. Σεαυτήλοιπόν την Πρακτικήείναι πουθατοποθετήσω το 15 συλλογισμό μουκαιτις επισημάνσεις μουαναφορικά μετακριτή­ ριαγιαανατροπήπροηγούμενων αποφάσεων. Όπωςεξάλλου έγι­ νεκαιστηνενλόγωαπόφασητουνυνΠροέδρουΠικήστηΝικολά­ ον (ανωτέρω). Δενθαεπιχειρήσωεξαντλητικήδιερεύνηση. Θαεπι­ κεντρώσω την προσοχή, όσο είναι δυνατό,στην περίπτωση όπου 20 διαπιστώνεταιπωςμιαπροηγούμενηαπόφαση,ηοποίαεμφανίζε­ ται δεσμευτική, είναι εν τούτοις εσφαλμένη,δηλαδήστη διάζευξη (β)ανωτέρω. 25 Αρχίζω μετηδήλωσητουδικαστήReidστηνJones v.Secretary of State [1972] 1 All E.R. 145,αναφορικάμεό,τιαντιλαμβανόταν ως την εμβέλεια πουπροοριζότανναέχει ηδιακηρυχθείσαΑγγλι­ κήΠρακτική. Γιατί ανπρόκειταιναπάρουμετογράμματης Αγ­ γλικήςΠρακτικήςαςπάρουμεκαιτοπνεύμα. Παραθέτωέναμέρος πουνομίζωότι εκφράζειτηνουσία(στησελ. 149): 30 35 "My understanding of the position when this resolution was adopted was andis thattherewereacomparatively small number of reported decisions of this House which weregenerally thought to be impeding theproper development of thelaw or tohaveled to resultswhich wereunjust or contrary to public policyandthat such decisions should be reconsidered as opportunities arose. But thispractice was nottobeusedtoweakenexistingcertainty inthe law." 40 Αυτήηεξήγηση αναδεικνύειακόμαεναργέστερα τησοφίατης Αγ­ γλικής Πρακτικής. ΣτηνυπόθεσηJones (ανωτέρω),παρόλονπου ηπλειοψηφίαθεώρησετηνεκείυπόσυζήτησηαπόφασηεσφαλμένη, θεώρησε εν τούτοις άτοπητην ανατροπήτης,κυρίως ενόψει των επιπτώσεων πουθαείχε ηανατροπήσε προκύψαντα δικαιώματα 365 Νικολάου, Δ. Μαυρογένηςν. Βουλής χ.ά. (Αρ. 3)

(1996)αλλάκαιγιαχάρητηςβεβαιότηταςτουδικαίου. Αυτό το δεύτερο τοέθεσανεμφαντικάοιδικαστέςWiberforceκαιSimon. Οπρώτος είπε(στη σελ. 172): "On a question of construction of an Act of Parliament,as to 5 which this House has the last word until Parliament itself intervenes,therearestrong objections against achangeof course by this House. Unless the cases, first and subsequent, wholly coincide,there may be a doubtwhich decision of the House, on onepointoranotherarisinginafuture case,prevails,andlitigants 10 maybeencouragedinfuturedisputes,underthisandotherActs,to take the chance of an appeal here,in the hope of procuring a departure,whenotherwise theywouldnothave doneso. So even though(asIdo)Ifound thedecision inReDowling unacceptable, Ishouldbedisposed tofollow it." 15 Καιοδεύτερος(στη σελ 196): "Your Lordships will,Iapprehend,be reluctanttoencourage frequent litigantsbefore yourLordships'House toendeavour 20 to re-open arguments once concluded against them particularly sinceappellate committeesdonotsit inbanc, sothatsimilarargu ments might be put forward in successive cases in the hope of finding afavourably constituted committee." 25 Δενεκφράστηκανβέβαιαόλοιοιδικαστέςμετον ίδιοτρόπο. Είναι όμωςαξιοσημείωτοτοότιεκείνοιπουτάχθηκανυπέρτηςανατρο­ πής το έπραξαν, καθώςμου φαίνεται, διότι δεν θεώρησανότι η ανατροπήθασυνεπαγόταν σοβαρέςδυσμενείς επιπτώσεις. 30 Στην υπόθεση Miliangosand GeorgeFrank (Textiles)Ltd. (ανωτέρω),ανατράπηκεκατάπλειοψηφίατεσσάρων έναντιενόςη HavanaRailways(ανωτέρω). Ηεξήγησηγιατηνανατροπήεκτίθε­ ταιευσύνοπταστοακόλουθοαπόσπασμααπότηναπόφασητουδι­ καστήWiberforce (στη σελ.467): 35 "MyLords,ontheassumptionthattodepartfrom theHavana Railwayscase would notinvolveunduepracticaldifficulties, that anewandmoresatisfactory ruleiscapableofbeingstated, Iamof opinion thatthepresent casefalls within theterms of thedeclara 40 tion. Tochangetherulewould,for thereasonsalready explained, avoid injustice inthepresentcase. Tochangeitwouldenablethe law tokeepin step with commercialneedsandwith the majority of othercountriesfacing similarproblems." 366 1 Α.Α.Δ. Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ά. (Αρ. 3) Νικολάου, Δ. Οδικαστήςπουτάχθηκεεναντίοντηςανατροπήςτοέπραξεκυρίως διότι θεώρησε ότι η αλλαγή στο δίκαιο σε εκείνο τον τομέα δεν έπρεπεναπροέλθει δικαστικώςαλλάαπότονομοθετικόσώμα,ότι θαπροκαλούντανδυσμενείς επιπτώσεις μετηναναδρομικήεφαρ5 μογή,ότι θαδημιουργούντανδιάφορεςανωμαλίεςκαιτελικάδιότι δεν είχε πεισθεί ότι ο νέος κανόνας θα ήταν καλύτερος από τον υπάρχοντα. Η σημασίααυτήςτηςυπόθεσηςέγκειται στησφαιρική αντίκρυσητωνδιαφόρωνπτυχών.' Τοαποτέλεσμαδεν στηρίχθηκε στοότικαιμόνοηαπόφασηστηνυπόθεσηHavanaRailways(ανω10 τέρω)ήτανεσφαλμένη,ήότιδεν εξυπηρετούσε τις σύγχρονες ανά­ γκες. Σημαντική είναι και ηKnullerLtd. v. DPP [1972]2 All E.R. 898. Ηγέρθηεκεί τοκατάπόσο θαέπρεπεναανατραπεί η υπόθε15 ση Shaw[1961] 2 All E.R.446, στην οποίαείχε αποφασιστεί έντε­ καχρόνια ενωρίτερα ότιυπήρχε,γνωστό στοκοινό δίκαιο,ποινι­ κόαδίκημασυνωμοσίας προςδιαφθοράτωνδημοσίωνηθών. Θε­ ωρώ χρήσιμο να παραθέσωμερικά αποσπάσματα ταοποίααντι­ κατοπτρίζουν τηνΑγγλικήπροσέγγιση. ΟδικαστήςReid ανέφερε 20 ταεξής (στησελ. 903): 25 30 "Idissented inShaw'scase.Onreconsideration Istillthinkthat thedecision was wrongandIsee noreason toalteranything which 1 said in my speech. But it does not follow that 1should now support amotiontoreconsider thedecision. Ihavesaidmorethan once in recent cases that our change of practice in no longer regarding previous decisions of this House as absolutely binding does not mean that when ever we think that a previous decision was wrongweshouldreverseit.Inthegeneral interest of certainty in the law we must be sure that there is some very good reason before we so act." Ο δικαστής Morris συμφωνώνταςανέφερε(στησελ. 209): 35 40 "Once this House in its judicial capacity was satisfied that the offence was known to and existed as part of the law it would neitherhavebeen propernorwouldithavebeen within thejudicial province toproclaim ortosuggestthatthelaw shouldbe forgotten or ignored or that its force should be denied. The decision in Shaw's casewas madenearly 11yearsago. We weretoldthatin one period of four years since that time there had been over 30 prosecutions for conspiracy to corrupt public morals; we donot know how many in total there have been. Those prosecutions werefor anoffence which thisHousehadauthoritatively laiddown 367 Νικολάον,Δ. Μονρογένηςν. Βουλής κ.ά.(Αρ.3)

(1996)to be a part of our criminal law. It is accepted that all relevant authorities wereexamined before this Housecametoits decision. TTherecomes astagewhen further disputation should cease." Ο δικαστής Simon, με τον οποίο συμφώνησε και ο δικαστής 5 Kilbrandon, επίσης απέρριψε το αίτημαγια ανατροπή, αναφέρο­ νταςανάμ£σασεάλλακαιταεξής(στησελ. 931): "Shaw's case laid down with certainty that the offence of conspiracy tocorruptpublicmorals was partof ourcriminal law. 10 Parliament,intheTrieatresAct 1968,recognised thatthishadbeen so established. A number of persons have been prosecuted and convicted onthisbasis. Itwas notcontendedthattherulehadled toany injustice." 15 Μόνο ο δικαστής Diplock ήταν διατεθειμένος να ανατρέψει τη Shaw (ανωτέρω)καιαυτόόχιαποκλειστικά εξαιτίας τουότιτην θεωρούσεεσφαλμένηαλλάκαιεξαιτίαςσυνάματουγεγονότοςότι περιόριζεαδικαιολόγητατηνελευθερίατουπολίτηστοντομέατου ποινικούδικαίουχωρίςταυτόχροναναπροκύπτει σοβαρόςλόγος 20 προςανάσχεση. Καθώςεξήγησε (στησελ.923): "If thedecision is Shaw's case was wrong, as Iamsatisfied it was,shoulditnonethelessbefollowed,oroughtittobe overruled? The courts should be the vigilant guardians of the liberty of the 25 citizen. If this House in its judicial capacity has mistakenly curtailed theliberty of thecitizen to dowhat hewants to do,by holdingthatif hedoes itheisliabletobepunishedby thestate,it seems tomeself-evidentthatthisHouseshouldcorrectits mistake unless therearecompelling reasons tothecontrary." 30 Στην υπόθεσηFood Corporation of India v.Antclizo Shipping [1988] 2 All EJt.513,όπου ζήτημαανατροπήςπροηγούμενης από­ φασης κρίθηκε, ενόψει των γεγονότων, να μην ήταν παρά μόνο ακαδημαϊκό,ηΔικαστικήΕπιτροπήτηςΒουλήςτωνΛόρδων άφη- 35 σεναεννοηθείότιαντοθέμαεγειρόταν, θατοεξέταζεκυρίωςενό­ ψειτωνπροβλημάτωνπουδημιουργούσεηπροηγούμενηαπόφαση. Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσαείναι ηυπόθεσηFitzleet Estates Ltd. v. Cherry [1977]3 All E.R.

1. Ηυπόθεση ήτανπανομοιότυπημε μιανάλληπροηγούμενητηνChanceryLaneSafe DepositOffices 40 Co^ Ltd. [1966] 1All E.R.
2. Τηνπροηγούμενηυπόθεσητηναπο­ φάσισεηΔικαστικήΕπιτροπήτηςΒουλήςτωνΛόρδωνκατάπλει­ οψηφία3:2 μεδιαφορετικήσύνθεση. Στηνέαυπόθεση επιχειρήθη­ κεηανατροπήτηςπροηγούμενηςεπειδή ήτανεσφαλμένη.Κρίθηκε 368 1 ΑΑ.Α. 5 Μαυοογένης ν. Βουλήςκ.ά. (Αρ. 3) Νικολάου, Α. ομόφωναότι απόμόνος τουολόγος ότιη προηγούμενηαπόφαση ήτανεσφαλμένηδενδικαιολογούσε εξέτασητουαιτήματοςγιαανα­ τροπή. Σημαντικήθεωρώ και την Αυστραλιανή υπόθεση Geelong HarborCommissioners v.GibbsBright(ανωτέρω). To Ανακτοσυμβούλιο, χωρίς εκεί αναφοράπρος την ΑγγλικήΠρακτικήτου 1966 αλλά ως θέμα φιλοσοφίας στην προσέγγιση -εγχείρημαπα­ ρόμοιο μετοδικόμας-ανέφερεταεξήςσχετικάμεαίτημαγιαανα­ τροπήπουστηριζόταν στοότιπροηγούμενη απόφασηήταν~εσφαλμένη(στησελ.512): 10 15 'The law laid down by a judicial decision, even though erroneous, may work in practice to the satisfaction of those who are affected by it,particularlywhereit concerns the allocation of theburden ofunavoidablerisksbetweenparties engagedintradeor commerce andtheirinsurers. Ifithasgivengeneralsatisfaction and causedno difficulties in practice, this is an important factor to be weighedagainst the more theoretical interests of legal sciencein determining whether thelaw solaiddownought now tobe changed byjudicialdecision." 20 Συμμερίζομαι τις απόψειςπουεκφράστηκανστις Αγγλικέςυποθέ­ σειςπουανέφερασχετικάμετοπωςπρέπειναπροσεγγίζεται τοζή­ τημαότανμιαπροηγούμενηαπόφαση είναιεσφαλμένη. Τογεγονός απόμόνοτουδενδικαιολογείτηνανατροπή. Πρέπεινα συντρέχουν 25 καιάλλες περιστάσεις πουνατηνκαθιστούναναγκαία. Καιπρέπει να λαμβάνονται υπόψητατυχόν προβλήματαπουθαπροκύψουν. Στην προκείμενη περίπτωση ηανατροπή θασυνεπάγεται σοβαρές και εν μέρει απρόβλεπτεςσυνέπειες. Θακαταφέρεικαίριοπλήγμα. Ηανατροπή για μόνο τον λόγο ότι ηπροηγούμενη απόφασηείναι 30 εσφαλμένηεγκυμονεί γενικότερα σοβαρούςκινδύνους.Θαμπορού­ σεάραγενα ισχύσειτο ίδιοκριτήριο αν, κατόπινσχετικούαιτήμα­ τος,το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε ότικαιηΓενικόςΕισαγγελέας ν. ΙμπραήμκαιΆλλοι

(1964)C.L.R. 195,είναιεσφαλμένη;Οπότεμε την ανατροπή της θακατέρρεε ολόκληρο το^ικοδόμημα-τηςδικά-— 35 στικής λειτουργίας από το 1964; Τα κριτήρια προκειμένου περί ανατροπήςπροηγούμενης απόφασηςπρέπει να λαμβάνουν υπόψη όλες τις ανάγκες που προκύπτουν από την πραγματικότητα Την οποίαδενπρέπειναπαραγνωρίζουμε. Γι' αυτό,παρόλονπουθεω­ ρώεσφαλμένητηνΑγγελίδηςν.ΠέτακαιΆλλων(ανωτέρω),θεωρώ 40 ότι δενδικαιολογείται ηανατροπήτης.Διότι δεν συντρέχει οποια­ δήποτε αναγκαίαπερίσταση όπως η εξ αιτίαςτης δημιουργίαδυ­ σχερειών. Τοαντίβετο. Αλλάκαινασυνέτρεχε τέτοια περίσταση, αυτήθαέπρεπενασυνυπολογιστεί μεό,τιαντιλαμβάνομαιναείναι ταπροβλήματα που θαπροκύψουν από την ανατροπήτης. Έτσι 369 Νικολάου, Δ. Μαυρογένης ν. Βουλήςκ.ό. (Αρ. 3)

(1996)ώστε να διασφαλιστεί ότι το οφέλημα πουθαπροέκυπτε απότην ανατροπήθαήτανμεγαλύτερο απόταπροβλήματαπουθα προκα­ λούσε. ΤοΑρθρο 179.1 καθώςεξήγησα,δεναποκλείει τέτοιαπρο­ σέγγιση. Καταλήγωότιηαίτησηδενπρέπειναεπιτύχει. 5 Ηαίτησηαπορρίπτεται. Η αίτηση επιτυγχάνει κατά πλειοψηφία. 370