clr/1996/1996_3_421.pdf

(1996)Λέξεις και Φράσεις— "Ασάφεια", στοΆρθρο 1490) τον Συντάγματος. Το θέματο οποίο εγείρεται αφοράτην ερμηνείατου Αρθρου 72.3 του Συντάγματος.Με βάσητο άρθροαυτόη Βουλήαποφάσισε στις 13.6.96,κατάπλειοψηφία,όπωςοβουλευτήςΝ.Αναστασιάδηςασκείτα καθήκοντα του Προέδρου της Βουλής, σε περίπτωση πρόσκαιρης απουσίαςήότανκενωθείηθέσητουκαιμέχριπληρώσεωςτης. Ηπλει­ οψηφία απαρτιζόταναπότους βουλευτές των κομμάτων ΔΗΣΥ και ΔΗΚΟ,ενώ ημειοψηφία απότους βουλευτές των κομμάτωνΑΚΕΛ, ΕΔΕΚκαιΚΕΔ. ΠριντηλήψητηςεπίδικηςαπόφασηςοΠρόεδροςτης Βουλής ζήτησετηγνωμάτευσητουΓενικού Εισαγγελέα. 5 10 Οι απόψεις των κομμάτωντης πλειοψηφίας διΐσταντο απότις απόψεις τωνκομμάτων της μειοψηφίας αναφορικάμετηνορθότη­ τα της πιο πάνω απόφασης.Ηαντίθετητοποθέτηση των δύο κομ­ ματικών ομάδων εβασίζετο στη διαφορετικήερμηνεία πουέδιδαν στις διατάξεις του πιο πάνωΑρθρου. Για το λόγο αυτό,η Βουλή κάλεσε το Ανώτατο Δικαστήριο, δυνάμει του Αρθρου 149(β) του Συντάγματος,να ερμηνεύσει το επίμαχο άρθρο. 15 20 Προηγουμένως το Ανώτατο Δικαστήριο έδωσε άδειαστηΒουλή να επικαλεσθεί τις διατάξειςτου Αρθρου 149(β),κρίνονταςπωςεκ πρώτης όψεως εδημιουργείτο ζήτημα ερμηνείας του Αρθρου 72.3 του Συντάγματος. 25 Ο Γενικός Εισαγγελέας καιο κ. Πολυβίου εισηγήθηκαν, ότι με βάσητηγραμματική καιτελεολογική ερμηνείατουΑρθρου,δίδεται απεριόριστη εξουσία στη Βουλή να αποφασίζει πως,καθήκοντα του Προέδρου, σε περίπτωση πρόσκαιρου απουσίας του ή εκκρε­ μούσης της πληρώσεως τουκενωθέντος αξιώματοςτου, ασκούνται από άλλο βουλευτή,αντίτουπρεσβυτέρου. Ο κ. Αγγελίδης εισηγήθηκε πως η Βουλήτότε μόνοδικαιούται να αποφασίσει πως κάποιοςάλλος βουλευτής, αντί του πρεσβυτέ­ ρου,θαεκτελείτακαθήκοντατουΠροέδρουτης,κάθεφοράκαιξεχωριστά ότανσυντρέχουν οι λόγοι πουκαθορίζειτοάρθρο. Αναφορικά με την ερμηνεία νομοθετικών κειμένων και ειδικώτερα των συνταγματικών διατάξεων,ο Γενικός Εισαγγελέας και ο κ. Πολυβίου πρότειναντηδιασταλτικήερμηνεία,ώστε ναδιασφαλισθεί στη νομοθετική εξουσία της πολιτείας, η αρμοδιότητα να αποφασίζει "τατουοίκου της"εφόσο τουπόσυζήτηση άρθροανα­ φέρεταιαποκλειστικάστηλειτουργία της. 422 30 35 40 3AAA Χριστόφιαςκ.ά. Οκ.ΑγγελίδηςεισηγήθηκεότιηγραμματικήερμηνείατουΑρθρου, ηδομήτουΣυντάγματοςκαι ιδιαίτεραοι ρυθμίσεις τουσεότιαφορά τους αξιωματούχους τηςπολιτείας,δενάφηναν περιθώριαάλλης ερ­ μηνείαςαπόαυτήπουπρότειναν. 5 10 15 ΗΟλομέλεια τουΑνωτάτου Δικαστηρίου αποφάσισεκατάπλει­ οψηφία ότι η φράση "αποφασίσωσιν άλλως" στο πλαίσιο του Αρθρου 72.3 του Συντάγματος, παρέχει εξουσία στη Βουλήναορί­ σει βουλευτή άλλον από τον πρεσβύτερο να αναπληρεί τον Πρόεδρο της Βουλής στην άσκηση των καθηκόντων του, σε περίπτωση πρόσκαιρης απουσίαςτου,ανεξάρτητα απότην απουσίατουΠρο­ έδρουκαιχωρίς χρονικό περιορισμό ως προς τηδιάρκειατης. Τοσκεπτικό τηςαπόφασηςτηςπλειοψηφίας εκτίθεται στιςαποφάσεις των Δικαστών, Χρυσοστομή, Αρτεμίδη(με την οποία συμ­ φωνούν οι Δικαστές Δημητριάδης,Νικολαΐδης και Κρονίδης), Αρ­ τεμη,Κωνσταντινίδη,Νικολάουκαι Καλλή. 1. Υπό Χρυσοστομή, Δ.: 20 25 30 Η πρόνοια περί άσκησης των καθηκόντων του Προέδρου της Βουλής από τον πρεσβύτερο βουλευτή σε περίπτωση που προκύ­ πτουν οι λόγοι που ορίζει το άρθρο,"εκτός εάνοι βουλευταί απο­ φασίσωσιν άλλως", έχεικανονιστική υφήκαιδίδει τοδικαίωμακαι τη διακριτική ευχέρεια στη Βουλή, χωρίς χρονικούς ή άλλους πε­ ριορισμούς οποτεδήποτε και χωρίς εκ των προτέρων να προκύ­ ψουνοιλόγοιπουορίζει τοσχετικό άρθρο,νααποφασίσει "άλλως" καιανατρέπονταςτηνπρόνοιαπερίπροεδρίαςτης Βουλήςαπότον πρεσβύτερο, νακαθορίσει ποιος θαασκεί τακαθήκοντατου Προέδρου,ότανπροκύψουν οι λόγοιπουορίζει τοάρθρο. 2. Υπό Αρτεμίδη, Δ.: 35 40 Η φράση"εκτός εάν οι βουλευταί της τοιαύτης κοινότητοςαποφασίσωσι άλλως", αναφέρεταιστοπρόσωποπουορίζει τοάρθρονα προεδρεύει, δίδονταςέτσιτο απόλυτοδικαίωμαστη Βουλή νααπο­ φασίσει ποιος απότους βουλευτές θαασκεί τακαθήκοντατουΠρο­ έδρουτης,ότανπροκύψουνοι περιστάσεις πουτοάρθροορίζει. Ησυνταγματική διάταξηδίδει στους βουλευτές της Ελληνικής κοινότητας απόλυτη ευχέρεια να αποφασίζουν ποιος βουλευτής από αυτούςθαεκτελείτακαθήκοντατου Προέδρου,σε περίπτωση που επιθυμούν άλλη διευθέτηση από αυτή που προβλέπει το Σύ­ νταγμα,ότανορίζει τον πρεσβύτερο βουλευτή. 423 Χριστόφιας κ.ά.

(1996)Ανεξάρτητα από τη γραμματική ερμηνεία της επίμαχης διάτα­ ξης,ηπροσέγγιση αυτήαπολήγει και στην εύρυθμη λειτουργία της Βουλήςγιατολόγοότι κατάτηναπουσίατου Προέδρουτηςδενθα τίθεται κάθε φοράζήτημα, ποιος θαεκτελείτακαθήκοντατου. 5 Δεν ισχύεισυγκεκριμένος ήεξειδικευμένος ερμηνευτικός κανόνας γιασυνταγματικές διατάξεις. Ο στόχος πάντοτεείναι να λειτουργή­ σει ονομικός κανόναςσύμφωναμετονεμφανήήυφέρποντασ*αυτόν σκοπό του νομοθέτη. Ειδικώτερα, όπου συνταγματικές διατάξεις αφορούν στην αρμοδιότητα των τριών εξουσιών, ήάλλων οργάνων τηςπολιτείας,υιοθετείται ηδιασταλτικήερμηνεία,εφόσονδενοδηγεί σεσύγκρουση μεάλλαδικαιώματαπουδιασφαλίζει τοΣύνταγμα. 10

1. Υπό Αρτεμη, Δ.: 15 Ο πρεσβύτερος από τους βουλευτές αντικαθιστά, σύμφωνα με το Αρθρο 72.3 του Συντάγματος τον Πρόεδρο της Βουλής μόνο όταν επέλθει πρόσκαιρη απουσίαήεκκρεμότητα πλήρωσης τουκε­ νωθέντος αξιώματος,αλλάηδιαφορετικήαπόφασητων βουλευτών δεν αποκλείεται να ληφθεί σε χρονικό στάδιο προγενέστερο της έγερσης συγκεκριμένης τέτοιας περίπτωσης και να καλύπτει ολό­ κληρη την υπόλοιπη θητείατης Βουλής, χωρίς ναεμποδίζεταιμελ­ λοντικά ηαλλαγήτης απόφασης αυτής. 20
2. Υπό Κωνσταντινίδη, Δ.: 25 Το Αρθρο 72.3 παρέχει στους βουλευτές ελευθερία δράσης προς ρύθμιση ζητήματοςπουαφοράκατ' εξοχήν τη Βουλή. Η δυνατότητα άσκησης της εξουσίας πουπαρέχεται στους βουλευτές, δεντελείυπό την αίρεση επέλευσης πρόσκαιρης απουσίαςτου Προέδρουήτης εκ30 κρεμότητας τηςπλήρωσης τουκενωθέντος αξιώματοςτουΠροέδρου. Τονόημακαιηεπενέργεια τωνπιοπάνωπεριστάσεων είναιένα. Συ­ νιστούν τις περιστάσεις πουότανεπέρχονται,ασκούνταιτακαθήκο­ ντα του Προέδρου είτεαπότονβουλευτή πουενδεχομένως ορίζεται, είτε από τον πρεσβύτερο, ανάλογα με την περίπτωση, και δεν είναι 35 προϋπόθεση γιατην άσκησητηςεξουσίας τωνβουλευτών νααποφα­ σίσουν άλλως. Στηνουσίαείναιεκτόςεάνοιβουλευτές αποφασίσουν άλλως που, κατάτο Αρθρο, ασκούνται τακαθήκοντατου Προέδρου απότονπρεσβύτερο βουλευτή. 40
3. Υπό Νικολάου,Δ.: Το μέρος του Αρθρου 72.3,τοοποίο προνοεί ότι "Εν περιπτώσει πρόσκαιρουαπουσίαςήεκκρεμούσης τηςπληρώσεως τουκενωθέντος 424 3ΑΛΛ 5 10 Χριστόφιαςκ.ά. αξιώματος ...." επιδέχεται δύοπροσεγγίσεις, δημιουργώντας έτσιτην ασάφεΐΛ ενόψει τηςοποίαςτο Αρθρο 72.3 χρήζει ερμηνείας. Με τη μία προσέγγιση αυτό το μέρος απλώς εκθέτει τααναφερθένταενδε­ χόμενα σε σχέσημεταοποίαγίνεται ηρύθμιση για την άσκηση των καθηκόντων είτεαπότον πρεσβύτερο είτεαπό άλλο βουλευτή - ανά­ λογα μετηνύπαρξηή όχι ληφθείσας απόφασης-χωρίς να εμπεριέχει με την αναφοράτων ενδεχομένων οποιοδήποτε χρονικό προσδιορι­ σμό αναφορικάμετηνεναλλακτική ρύθμιση.Αυτήείναι ηορθήπρο­ σέγγισηκαιόχι ηδεύτερηπροσέγγιση, ότι δηλαδήηέλευσητων ενδεχομένων σηματοδοτεί καιτοχρόνο λήψης της απόφασης,τοποθετώ­ νταςτον σ' εκείνο το σημείο.
4. ΥπόΚαλλή,Δ.: 15 20 25 30 35 40 Ο Γενικός Εισαγγελέας στην αγόρευση του υιοθέτησε τις θέσεις οι οποίες περιέχονται στηγνωμάτευση του.Αναπτύσσοντας περαι­ τέρω τις θέσειςτου υποστήριξε ότι:
5. Από το Αρθρο72.3 τουΣυντάγματοςδενπροκύπτει άμεσαήέμμεσαότιπρέπειναεπέλθει θέμααπουσίαςτου ΠροέδρουτηςΒουλής γιαλήψηαπόφασηςσχετικάμετοποιοςθαασκείτακαθήκοντατου. Η φράση"άλλως αποφασίσωσιν"εννοείτηλήψηαπόφασηςγιααό­ ριστο χρόνο.
6. Ηφράση"ασκούνται" προσδιορίζει κανονιστικά το τί θαγίνεται για αόριστο χρονικό διάστημα και το "εκτός εάν αποφασίσωσιν άλλως" αναφέρεταιστο "ασκούνται".
7. ΔενήτανποτέηπρόθεσητουΣυνταγματικούΝομοθέτηναείχεκάμει πρόβλεψηνασυνεδριάζουνοι Έλληνες βουλευτές για αντικατάστα­ σητουΠροέδρου,οσάκιςαριθμόςαπόαυτούςαντιτίθεταιστηνανά­ ληψητωνκαθηκόντωντουΠροέδρουαπότονπρεσβύτερο βουλευτή.
8. Το επίμαχο άρθρο πρέπει να ερμηνευθεί με βάσητη γραμματική ερμηνεία τωνλέξεωνπουχρησιμοποίησε οΣυνταγματικόςΝομο­ θέτης. Ηερμηνευτική προσέγγιση ηοποίαπεριλαμβάνει και στοι­ χεία πολιτικής αξιολόγησης, απορρίπτεταιλόγω του ότι δεν εξυ­ πηρετεί την ασφάλεια του δικαίου και επειδή μιά τέτοια συνάρ­ τηση θαμπορούσε να γίνει πηγήετεροκαθορισμού του νοήματος του κανόνααπόεξωνομικές κατηγορίες. Ηορθήερμηνείατου επίμαχουΑρθρου,λαμβανομένου υπ' όψιν του λεκτικού του είναι η ακόλουθη: 425 Χριστόφιαςκ.ά.

(1985)3 C.L.R. 1608, Φωκάςv. Κυπριακής Δημοκρατίας

(1991)3ΑΛΛ. 114, 35 InRe Ladas andOthers

(1985)3 C.L.R. 2831, Cyprus Grain Commission Etc. v. New VatyliCo-Operative Credit Society4RS.C.C. 91, 40 Εκκλησία τηςΚύπρου,Υποθ.1/89, ημερ.29.8.1989, Ενθυμίου

(1991)3Α.ΑΑ. 299, Γεωργιάδηςν. Κυπριακής Δημοκρατίας

(1966)3ΑΛΑ. 612, 427 Χβίστόφιαςχ.ά.

(1996)ΚατσαρόςκαιΆλλοιν. ΚυπριακήςΔημοκρατίας

(1973)3AAA. 145, Κυριακίδης ν. ΚυπριακήςΔημοκρατίας

(1979)3ΑΛΑ. 86, Αόρδος &Αναστασιάδης Ατό και Άλλοι ν.ΕπαρχουΛεμεσού

(1976)2ΑΛΑ. 145, 5 Orphanage &Training School v. Attorney-General of the Republic

(1977)1C.L.R. 302, 10 Αστυνομίαv. Ξνδιά

(1991)2ΑΛΑ.456, Δήμος Λεμεσού ν. Αρχής Τηλεπικοινωνιών Κύπρου

(1994)1 ΑΛΑ. 311, 15 RepublicofCyprusv. Zacharia2R.S.C.C. 1, Malachtou v.Attorney-General

(1981)1 C.L.R. 543, 20 DiagorasDevelopmentv. NationalBank

(1985)1C.L.R. 581, Chokolingov. A.G. ofTrinidad[1981] 1 AllE.R. 244, MinisterofHomeAffairsandAnotherv. FisherandAnother[1979] 25 AllE.R. 21, (P.C.), Police v. Georghiades

(1983)2C.L.R. 33, Attorney-Generalv. Georghiou

(1984)2 C.L.R. 251, ΑυτοκέφαλοςΑγιωτάτη Ορθ. καιΑποστ. Εχκλησία τηςΚύπρουν. ΒουλήςτωνΑντιπροσώπων, Υποθ.Αρ.515/89, ημερ. 7.2.

1. Αίτηση. 30 35 Αίτηση από την ΚοινοβουλευτικήΟμάδα ΑΚΕΛ -Αριστερά ΝέεςΔυνάμειςγια ερμηνεία,δυνάμειτουΑρθρου149(β)τουΣυ­ ντάγματος, του Αρθρου 72 Παράγραφος 3 του Συντάγματος, αναφορικά μετην εκλογήΒουλευτήάλλουαπότονπρεσβύτερο, ο οποίοςναασκείτακαθήκοντατουΠροέδρουτηςΒουλήςόταν 40 προκύψουν οι λόγοι που ορίζειτο άρθρο. Α. Σ. Αγγελίδης, γιατουςΑιτητές. 428 3AAA Χριστόφιαςκ.ά. Π.Πολυβίου με Στ. Πολυβίου (χα)και χ. Γ. Χριστοφίδη, για το ΔΗΣΥ - ΔΗΚΟ. 5 Αλ. Μαρχίδης, Γενικός Εισαγγελέας της Δημοκρατίας με Τ. Πολυχρονίδου (κα), Δικηγόρο της Δημοκρατίας Α' ως amicus curiae τουδικαστηρίου. Cur. adv.vult. 15 ΠΙΚΗΣ, Π.:Το Ανώτατο Δικαστήριο κρίνει κατά πλειοψηφία ότι ηφράση«αποφασίσακτινάλλως»στοπλαίσιο τουΑρθρου 72.3 του Συντάγματοςπαρέχει εξουσία στη Βουλήνα ορίσει (εκλέξει) βουλευτήάλλοαπότονπρεσβύτερονααναπληρείτονΠρόεδροτης Βουλής στην άσκησητωνκαθηκόντωντου,σεπερίπτωσηπρόσκαι­ ρηςαπουσίαςτου, ανεξάρτητααπότηναπουσίατουΠροέδρουκαι χωρίςχρονικόπεριορισμόωςπροςτη διάρκειατης. 20 Το σκεπτικό της απόφασης της πλειοψηφίας εκτίθεται στις αποφάσειςτων Δικαστών,Χρυσοστομή, Αρτεμίδη (μετηνοποί­ αν συμφωνούν οι Δικαστές,Δημητριάδης,Νικολαΐδης καιΚρονίδης),Αρτεμη, Κωνσταντινίδη,Νικολάουκαι Καλλή. 10 25 30 35 40 Η μειοψηφία των Δικαστών (Παπαδόπουλος,Χατζητσαγγάρης, Νικήτας,και εγώ)κατέληξε σε διαφορετικήαπόφαση,ότιθέ­ μααναπλήρωσης τουΠροέδρου της Βουλής εγείρεται μόνο στην περίπτωσηαπουσίας(πρόσκαιρης)τουκαιγιαόσοχρόνοδιαρκεί, τοσκεπτικό τηςοποίαςεκτίθεταιστην απόφασηπουθαεκδώσω. ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΗΣ, Δ.: Με την παρούσα αίτηση της Κοινο­ βουλευτικής ΟμάδαςΑΚΕΛ - Αριστερά ΝέεςΔυνάμεις,πουβασίζεται στο Άρθρο 149(β)του Συντάγματος, επιζητείται η συ­ νταγματική ερμηνεία του Αρθρου 72.3 του Συντάγματος, το οποίοέχειως ακολούθως: "
2. Εν περιπτώσει πρόσκαιρου απουσίας ή εκκρεμούσης της πληρώσεως του κενωθέντος αξιώματος του Προέδρουή του Αντιπροέδρου της Βουλής των Αντιπροσώπων, ως ορί­ ζεται εν τη δευτέρα παραγράφωτου παρόντος Αρθρου, τα καθήκοντα αυτών ασκούνται υπό του πρεσβυτέρου βουλευ­ τού της αντιστοίχου κοινότητος, εκτός εάν οι βουλευταί της τοιαύτηςκοινότητος αποφασίσωσιν άλλως." Δε θα αναφερθώ στις ενδιαφέρουσες και εμπεριστατωμένες αγορεύσεις και εισηγήσεις του Γενικού Εισαγγελέα και τωνδικη­ γόρωνπουεμφανίστηκανενώπιον μας.Επαρκήςαναφοράγίνεται 429 Χ(?ιστόφιας κ.ά.

(1996)στις αποφάσειςτων αδελφώνΔικαστών πουείχατηνευκαιρίανα μελετήσω. Για τον ίδιο λόγο δε θα αναφερθώ στο ιστορικό της υπόθεσης, ούτε σης αρχές πουδιέπουν την ερμηνεία των συνταγ­ ματικών διατάξεων. 5 Θαπεριορισθώ μόνο νααναφέρω ότισυμφωνώ μετην ερμηνεία τουαδελφούΔικαστήΑρτεμίδη,καιθαδώσωσεσυντομία καιτηδι­ κήμουερμηνευτική διατύπωσηπουκαταλήγειστο ίδιο αποτέλεσμα Υιοθετώντας τη γραμματική προσέγγιση, έχω τηγνώμη πως ηερμηνεία του Αρθρου 72.3 είναι ηακόλουθη: 10 Η φράση "εκτός εάν οι Βουλευταί αποφασίσωσιν άλλως" αναφέρεται στην πρόνοια περί άσκησης των καθηκόντων του Προέδρου της Βουλής από τον πρεσβύτερο βουλευτή σε περί- 15 πτώση που προκύπτουν οι λόγοι που ορίζει το άρθρο. Ηπρό­ νοια αυτή έχει κανονιστική υφή και δίδει το δικαίωμα και τη διακριτική ευχέρεια στη Βουλή, χωρίς χρονικούς ή άλλους πε­ ριορισμούς, οποτεδήποτε καιχωρίς εκτων προτέρων ναπροκύ­ ψουν οι λόγοιπουορίζει το σχετικό άρθρο,νααποφασίσει "άλ- 20 λως" καιανατρέπονταςτηνπρόνοιαπερίπροεδρίαςτης Βουλής απότονπρεσβύτερο, νακαθορίσει ποιος θαασκεί τακαθήκοντα του Προέδρου όταν προκύψουν οι λόγοι πουορίζει τοάρθρο. Ηερμηνεία αυτήείναικαιευεργετική γιατην εύρυθμηλειτουρ- 25 γιατηςΒουλής καιτουΚράτους,γιατίδίδεταιη ευχέρειαστηΒου­ λή,όποτεκαιόπωςήθελε αποφασίσει,ναπροεπιλεγεί καιναπρο­ καθορίζει το Βουλευτή που θαασκεί τατόσο σημαντικάκαθήκο­ ντα του Προέδρου της Βουλής -στα οποίαυπό ορισμένες προϋ­ ποθέσεις περιλαμβάνεταικαιηάσκησηκαθηκόντωνΠροέδρουτης 30 Δημοκρατίας - αντί τα καθήκοντα αυτά να ασκούνται είτε από πρόσωπο με μόνο κριτήριο τηνηλικία,είτεαπόπρόσωπο που θα αποφασίσει ηΒουλή, ότανπροκύψουν οι λόγοι πουορίζει τοάρ­ θρο και όχι νωρίτερα. Τέτοια ενδεχόμενα είναι δυνατό να δημι­ ουργούν δυσχέρειες καιναπερικλείουν κινδύνους. 35 ΑΡΤΕΜΙΔΗΣ, Α: Στις 13.6.96 η Βουλή των Αντϋτροσώπων, επικαλούμενη τιςδιατάξειςτουάρθρου72.3τουΣυντάγματος,απο­ φάσισεόπωςοβουλευτής ΝίκοςΑναστασιάδης ασκείτακαθήκοντα του Προέδρου της Βουλής, σε περίπτωση πρόσκαιρης απουσίας ή ότανκενωθεί ηθέσητουκαιμέχριπληρώσεως της. Ηαπόφασηελή­ φθημεπλειοψηφία,πουαπαρτιζόταναπότουςβουλευτές τωνκομ­ μάτων ΔΗΣΥ-ΔΗΚΟ, ενώ η μειοψηφία των κομμάτων ΑΚΕΛ ΕΔΕΚ τηνκαταψήφισαν. Ηαντίθετητοποθέτηση των δυοκομμα430 40 3AAA 5 10 Χβίστόφίαςκ.ά. Αοτεμώης, Α τικώνομάδωνβασίζεταιστηδιαφορετικήερμηνείαπουδίδουν στις διατάξειςτουπιοπάνωάρθρου. Γι' αυτόκαιη Βουλή,δυνάμειτου άρθρου 149(β)του Συντάγματος,απευθύνεται στο Ανώτατο Δικα­ στήριο, πουέχειαποκλειστική δικαιοδοσία ερμηνείας τουΣυντάγματος,καλώνταςτοναερμηνεύσει τοεπίμαχο άρθρο. Σε προηγούμενη διαδικασία το Ανώτατο Δικαστήριο έδωσε άδεια στη Βουλή να ενεργοποιήσει τις διατάξεις του άρθρου 149(β)κρίνονταςπωςεκπρώτηςόψεως εδημιουργείτο ζήτημαερμηνείας του επίμαχου άρθρου.Έχω και τώρα τη γνώμη πως τέ­ τοιοθέμαεγείρεται,καιως εκτούτουπροχωρώστησυζήτησητου. Είναι το κατάλληλο σημείο να ενθέσουμε εδώ το επίμαχο προς ερμηνεία άρθρο: 15 20 25 30 35 "72.3 Εν περιπτώσει πρόσκαιρου απουσίας ή εκκρεμούσης της πληρώσεως κενωθέντος αξιώματος του Προέδρου ή του Αντιπροέδρου της Βουλής των Αντιπροσώπων, ως ορίζεται εν τηδευτέραπαραγράφωτουπαρόντος άρθρου, τακαθήκοντα αυτών ασκούνται υπό του πρεσβυτέρου Βουλευτού της αντιστοίχου κοινότητος, εκτός εάν οι Βουλευταί της τοιαύ­ της κοινότητος αποφασίσουν άλλως". Είχαμε την ευκαιρία να ακούσουμε τις εμπεριστατωμένες αγορεύσεις των δικηγόρων κ. Αγγελίδη, εκ μέρους των κομμά­ των ΑΚΕΛ-ΕΔΕΚ,κ. Π.Πολυβίου για τακόμματα ΔΗΣΥ-ΔΗΚΟ και του Γενικού Εισαγγελέα της Δημοκρατίας,που κλήθηκε από το Ανώτατο Δικαστήριο ως φίλος τουΔικαστηρίου. Ο Γε­ νικός Εισαγγελέας και οκ. Πολυβίου εισηγήθηκαν πως ηΒουλή λειτούργησε μέσαστις αρμοδιότητες πουτηςπαρέχονται απότο υπό συζήτηση άρθρο. Αντίθετη ήταν η άποψη του κ. Αγγελίδη. Ειδικώτερα, ο Γενικός Εισαγγελέας και κ. Πολυβίου, εισηγήθη­ καν πως η γραμματική και τελεολογική ερμηνεία του άρθρου οδηγούν στην άποψηότι δίδεται απεριόριστη εξουσία στη Βουλή να αποφασίζει πως, καθήκοντα Προέδρου, σε περίπτωση πρόσκαιρου απουσίας του ή εκκρεμούσης της πληρώσεως του κενωθέντος αυτού αξιώματος, ασκούνται από άλλο βουλευτή, αντί τουπρεσβύτερου. Λαμβανομένης δετέτοιας απόφασης, αυ­ τή ισχύει μονίμως, εκτός βέβαιααντην αλλάξει ηίδια η Βουλή. 40 Ο κ. Αγγελίδης προτείνει πως ηΒουλήτότε μόνο δικαιούται να αποφασίσει πωςκάποιος άλλος βουλευτής, αντίτου πρεσβύ­ τερου, θα εκτελεί τα καθήκοντα του Προέδρου της, κάθε φορά και ξεχωριστά όταν συντρέχουν οι λόγοι που καθορίζει τοάρ431 Αρτεμίδης,Δ. Χριστόφιας κ.ά.

(1996)θρο,δηλαδήσεπερίπτωση πρόσκαιρου απουσίαςή εκκρεμούσης της πληρώσεως του κενωθέντος αξιώματος του Προέδρου. Κατάτηδιάρκειατης συζήτησης έγινεαναφοράστους κανόνες ερμηνείας νομοθετικών κειμένων και ειδικώτερα συνταγματικών 5 διατάξεων.ΠροτάθηκεεκμέρουςτουΓενικούΕισαγγελέακαιτουκ. Πολυβίου η διασταλτικήερμηνεία,ώστεναδιασφαλιστεί στηνομο­ θετικήεξουσία τηςπολιτείαςη αρμοδιότητανααποφασίζει"τατου οίκουτης",εφόσον τουπόσυζήτησηάρθροαναφέρεταιαποκλειστι­ κά στη λειτουργία της. Η ερμηνευτική αυτήαρχή,με αναφοράστη 10 διασφάλιση τωναρμοδιοτήτων τωντριών εξουσιών της πολιτείας, πάντοτεβέβαιαμέσασταπλαίσιατουΣυντάγματος,συζητήθηκεκαι υιοθετήθηκε στην υπόθεση Γ.Λαδάςκ.ά.

(1985)3Α.Α.Δ.σελ.2845. Ο κ. Αγγελίδης εισηγήθηκε πως η γραμματική ερμηνεία του άρθρου,ηδομήτου Συντάγματοςμαςκαι ιδιαίτεραοι ρυθμίσεις του σε ότι αφοράτους αξιωματούχους της πολιτείας, δεν αφή­ νουν περιθώρια άλλης ερμηνείας παρά αυτήςπου προτείνει. 15 Έχωτηγνώμη,πωςδεν ισχύεισυγκεκριμένος ή εξειδικευμένος 20 ερμηνευτικός κανόνας για συνταγματικές διατάξεις. Η ερμηνεία τους συναρτάται απόλυτα μετοπεριεχόμενο τηςδιάταξης,τη δυ­ ναμική δηλαδή του κανόνα που θέτει. Όταν, π.χ., ερμηνεύονται διατάξεις που διασφαλίζουν θεμελιώδη δικαιώματα και ελευθε­ ρίες του ατόμου,η ερμηνεία θα αποκλίνει υπέρ της διακήρυξης 25 τωνδικαιωμάτωναυτών. Αυστηρά γραμματική, αποδίδονταςδη­ λαδή τη συνήθη ερμηνεία του λόγου του κειμένου, θα είναι όπου τούτος είναι ρητός. Παντοτινός στόχος είναι να λειτουργήσει ο νομικός κανόνας σύμφωνα μετον εμφανήήυφέρποντα σ' αυτόν σκοπότουνομοθέτη. Ειδικώτερα,όπουσυνταγματικές διατάξεις 30 αφορούν στην αρμοδιότητα των τριών εξουσιών, ήάλλων οργά­ νων τηςπολιτείας,υιοθετείται η διασταλτική ερμηνεία,εφόσονβέ­ βαιαδενοδηγεί σε σύγκρουση μεάλλαδικαιώματα πουδιασφαλί­ ζει το Σύνταγμα.Ας μου επιτραπεί να επαναλάβω,μεταπεινότη­ τα,κάτιπουείπακαιπροηγουμένως: 35 "Η προσπάθεια εμπέδωσης ευνομούμενης πολιτείας βοηθειέταιανη κάθε μιααπότις 3εξουσίεςτηςπολιτείας σέβεται τα όρια αρμοδιότητας της άλλης σε αντίθεση με την εκδήλωση υπέρμετρου ζήλου στη διαφύλαξη των δικών της ορίων αρ- 40 μοδιότητας,που δυνατόναοδηγεί σε σύγκρουση." Ηερμηνείατουεπίμαχουάρθρουπουυιοθετώείναιηακόλουθη: 432 3 AAA 5 10 15 Χριστόφιαςκ.ά. (α)Η καταληκτικήφράση τηςπαραγράφου3 τουάρθρου"εκτόςεάν οι βουλευταί της τοιαύτης κοινότητος αποφασίσωσι άλλως ..." αναφέρεταικαιαφοράστο πρόσωπο πουεκτελείτα καθήκοντα τουΠροέδρου,καιπουαπότοΣύνταγμαορίζεται ωςοπρεσβύτεροςβουλευτής. ΗΒουλή,κατάσυνέπεια,μπορεί να αποφασί­ σει πως τακαθήκοντατουΠροέδρου της θαεκτελείάλλος βου­ λευτής απότονπρεσβύτερο. Η εναρκτήρια φράση τηςπαραγρά­ φου "εν περιπτώσει πρόσκαιρου απουσίας ή εκκρεμούσης της πληρώσεως τουκενωθέντος αξιώματοςτουΠροέδρου..." ορίζει μονίμως τις περιστάσεις, που όταν λειτουργήσουν, καθήκοντα Προέδρου της Βουλήςεκτελείοπρεσβύτερος βουλευτής. Το άρ­ θρο ορίζει το πρόσωπο, με την ιδιότητα του πρεσβύτερου, που εκτελείτακαθήκοντατου Προέδρου,ότανπροκύψουν οι περι­ στάσεις που ορίζει το άρθρο. Ηφράση επομένως "εκτός εάν OL βουλευταί τηςτοιαύτηςκοινότητος αποφασίσωσι άλλως"αναφέ­ ρεταιστοπρόσωποπουορίζειτοάρθροναπροεδρεύει,δίδοντας* έτσιτοαπόλυτοδικαίωμαστηΒουλήνααποφασίσειποιοςθαεί­ ναι αυτός ο βουλευτής, που θαασκεί τακαθήκοντα του Προέ­ δρουτης, ότανπροκύπτουνοιπεριστάσεις πουτοάρθροορίζει. 20 25 (β)Αναφέρομαι συνεχώς στη "Βουλή", όπως λειτουργεί νόμιμα σήμερα,βάσει τηςαρχήςτουδικαίουτης ανάγκης. Παρατηρώ όμως, για σκοπούς ερμηνείας του άρθρου,πως τούτο αφορά σε αποκλειστική αρμοδιότητα των βουλευτών της Ελληνικής κοινότητας. Η συνταγματική διάταξη δίδει στους βουλευτές αυτούς απόλυτη ευχέρεια να αποφασίζουν ποιος εξ αυτών βουλευτής θαεκτελεί τα καθήκοντα Προέδρου, σε περίπτωση που επιθυμούν άλλη διευθέτηση από αυτήπου προβλέπει το Σύνταγμα,όταν ορίζει δηλαδήτον πρεσβύτερο βουλευτή. 30 35 40 (γ)Ανεξάρτητα από τη γραμματική ερμηνεία, που αποδί? ) στην επίμαχη διάταξη,παρατηρώπως ηπροσέγγιση αυτή απολήγει και στην εύρυθμηλειτουργία της Βουλήςγιατί,όποτεαπουσιά­ ζειοπρόεδροςτης,καιτούτομπορείναείναιαπόλίγαλεπτάμέχρι αρκετές ημέρες, δε θατίθεται κάθε φορά ζήτημα ποιος θα εκτελείτακαθήκοντατου,(σύμφωναμετοΣύνταγμαόλεςοισυ­ νεδριάσεις της Βουλήςπροεδρεύονται),μιαςκαιηεκπεφρασμέ­ νηθέση της είναι ηλύση πουηίδιαέδωσεμετηναπόφασητης. ΠαρατηρώεπίσηςπωςοΠρόεδροςτης Βουλής, ή οεκτελών καθήκοντα Προέδρου της, προεδρεύει της Δημοκρατίας, εν περι­ πτώσει προσωρινής απουσίας ή προσωρινού κωλύματος του ΠροέδρουτηςΔημοκρατίας,(άρθρο36.2 του Συντάγματος). ΑΡΤΕΜΗΣ, Δ.: Είχα την ευκαιρία να μελετήσω τις αποφά433 Χριστόςριας κ.ά. (199«) σειςτων αδελφών Δικαστών στην υπόθεσηκαισυμφωνώ με αυ­ τές όσον αφοράτο μέρος πουαναφέρεταιστο ιστορικό τηςυπό­ θεσης καθώςκαι στο θέμαπουεγείρεται προς ερμηνεία. Αναφορικά με την κατάληξηκαι το σκεπτικό, συμφωνώ με τις 5 αποφάσεις πλειοψηφίας των Δικαστών Χρυσοστομή, Αρτεμίδη, Κωνσταντινίδη και Νικολάουκαι θαήθελα ναπροσθέσω ταακό­ λουθα. Ηφράση"εν περιπτώσει πρόσκαιρουαπουσίαςήεκκρεμούσης τηςπληρώσεως κενωθέντος αξιώματοςτουΠροέδρου....τηςΒου­ λής" στο Αρθρο72.3 του Συντάγματοςσυναρτάταιάμεσακαιμό­ νο με την άσκηση των καθηκόντων "υπό του πρεσβυτέρου Βου­ λευτού". Τέτοια χρονική συνάρτηση με την φράση"εκτός εάν οι Βουλευταί της τοιαύτηςκοινότητος αποφασίσωσινάλλως" ουδόλως προκύπτειαπό το κείμενο. Μεάλλα λόγια,οπρεσβύτερος αντικαθιστάτον Πρόεδρομό­ νο όταν επέλθει ηπρόσκαιρηαπουσίαήηεκκρεμότητα πλήρω­ σης του κενωθέντος αξιώματος, αλλά η διαφορετική απόφαση των βουλευτών, το ολιγώτερο που μπορεί να λεχθεί, είναι ότι δεν αποκλείεται να ληφθεί σεχρονικό στάδιο προγενέστερο της έγερσης συγκεκριμένης τέτοιας περίπτωσης και να καλύπτει ολόκληρη την υπόλοιπη θητεία της Βουλής, χωρίς βέβαια να εμποδίζεται μελλοντικά ηαλλαγήτης απόφασηςαυτής. 10 15 20 25 Με βάση το λεκτικό του Αρθρου 72.3 κρίνω ότι το χρονικό σημείο της άσκησης του δικαιώματος των βουλευτών να "απο­ φασίσωσιν άλλως" αφήνεταιανοικτόκαιέτσιείμαιτης γνώμης, ότι θαμπορούσαν να αποφασίζουνεπί του προκειμένου και ει- 30 δικά και ξεχωριστά σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση πρόσκαι­ ρης απουσίας ή εκκρεμούσης της πλήρωσης κενωθέντος αξιώ­ ματος,αν τούτο επέλεγαν. Ως εκ τούτου,καταλήγωκαι εγώ ότι η εξουσία των Βουλευ- 35 των της Ελληνικής κοινότητας να "αποφασίσωσιν άλλως" μπο­ ρούσε να ασκηθεί, όπως ασκήθηκε, και πριν την έγερση περί­ πτωσης πρόσκαιρης απουσίας ή εκκρεμότητας της πλήρωσης του κενωθέντος αξιώματος. 40 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ,Δ.: Στις 13 Ιουνίου 1996, ηΒουλήτων Αντιπροσώπων αποφάσισεκατάπλειοψηφία ως ακολούθως: "Η Βουλήτων Αντυιροσώπων ασκώνταςτοπαρεχόμενοσ* αυ434 3AAA Χριστόφιαςκ.ά. Κωνσταντινίδης,Α τήδικαίωμα,σύμφωνα μετοΑρθρο72,παράγραφος 3του Συ­ ντάγματος,αποφασίζειωςακολούθως: 5 10 (α)Σεπερίπτωση προσωρινού κωλύματος ήπρόσκαιρης απουσίαςήανκενωθείηθέσητουΠροέδρουτηςΒουλήςκαι μέχρι πληρώσεως της θέσεως, όπως τοΑρθρο 72, παράγραφος 2 του Συντάγματος προβλέπει, τακαθήκοντατουΠροέδρου τηςΒουλήςθαασκείοβουλευτής κ. ΝίκοςΑναστάσιαδης. (β)Σεπερίπτωση κωλύματος ήαπουσίαςήαδυναμίας εκτέλε­ σηςτωνπροσωρινών καθηκόντωναπότον ενλόγωβουλευ­ τή, καθήκοντα αναπληρώσεως του Προέδρου της Βουλής, θα ασκεί ογηραιότερος ήκαι τούτου κωλυομένου, οιαμέ­ σως επόμενοι τούτουβουλευτές κατάηλικία ιεραρχούμενοι. 15 ΤοΑρθρο72.3του Συντάγματοςπροβλέπει ωςακολούθως: 20 "Εν περιπτώσει πρόσκαιρου απουσίας ή εκκρεμούσης της πληρώσεως τουκενωθέντος αξιώματος τουΠρέδρου ή του Αντιπροέδρου τηςΒουλής των Αντιπροσώπων, ωςορίζεται εντηδευτέραπαραγράφωτουπαρόντοςάρθρου,τακαθήκο­ ντα αυτών ασκούνται υπότουπρεσβυτέρου βουλευτού της αντιστοίχου κοινότητος, εκτός εάνοιβουλευταί τηςτοιαύτης κοινότητος αποφασίσωσιν άλλως." 25 30 35 Επειδήεκδηλώθηκε διαφωνία μεταξύτηςπλειοψηφίας καιτης μειοψηφίαςπερί τηνέννοιατουΑρθρου72.3,ηΒουλή τωνΑντι­ προσώπων έκρινεομόφωνα,πως ήταναναγκαίοναζητηθεί απο­ σαφήνιση ήερμηνεία του,κατάτιςδιατάξεις του Αρθρου 149(β) του Συντάγματος. Κατά συμμόρφωση προς τον Κανονισμό 15

(2)(β)τ ο υ Διαδικαστικού Κανονισμού τουΑνωτάτου Συνταγ­ ματικούΔικαστηρίου,οιαιτητέςζήτησανάδειαγια έναρξηδιαδι­ κασίαςπροςερμηνείατουΑρθρου72.3 (βλ.TheRepublic ν.Ν,P. Loftis 1 R.S.C.C.30, (77ieCyprus Grain Commissionetc v.The iVew Vatyli Co-operativeCredit Society, 4 R.S.C.C. 91,in Re LadasandOthers

(1985)3C.L.R.2831,ΑίτησητηςΕκκλησίαςτης Κύπρου 1/89 ημερομηνίας29Αυγούστου 1989,Ενθυμίου

(1991)3 Α.Α.Δ. 299). Εγκρίθηκε τοαίτημακαι μετηναίτησηπουκαταχω­ ρίστηκε,προσδιορίζονται ταακόλουθαως εγειρόμεναζητήματα: 40 "Ι.Εάν εμπεριέχει ηΣυνταγματικήαυτήδιάταξη εξουσία ώστεη Βουλήτων Αντιπροσώπων μετάτηνεκλογήτουΠροέδρουτης, να μπορεί συνταγματικάνα προκαθορίσει μεαπόφαση τηςότι συγκεκριμένος βουλευτής θαέχειτηνεξουσία ναασκεί σεπερί435 Κωνσταντινίδης, A Χριστόφιαςκ.ά.

(1996)πτώσηπουθαπροκύψειπροσωρινόκώλυμαήπρόσκαιρηαπου­ σίαήθακενωθείηθέσητουΠροέδρουτηςΒουλήςκαιμέχριπλη­ ρώσεως τηςθέσης,τακαθήκοντατουΠροέδρουτης Βουλής. 2.Εάν εμπεριέχει ηδιάταξηαυτήτουΣυντάγματοςεξουσίαώστε η Βουλή να μπορεί συνταγματικά να αποφασίσει μετά που όρισε συγκεκριμένο βουλευτή γιανα ασκεί τακαθήκοντατου Προέδρουτης Βουλήςόπωςηπιοπάνωπαράγραφος 1,ότι σε περίπτωσηκωλύματος ήαπουσίαςή αδυναμίαςεκτέλεσηςτων προσωρινών καθηκόντων του ορισθέντος κατάτα πιο πάνω Βουλευτή, τα καθήκοντα αναπλήρωσης του Προέδρου θα ασκεί ογηραιότερος ήκαιτούτουκωλυομένου OLαμέσωςεπό­ μενοιτούτου Βουλευτέςκατάηλικία ιεραρχούμενοι." Περιλαμβάνεται στην αίτηση και αίτημαγια απόφασηήδήλωσητουΔικαστηρίου, ότι ηαπόφασητηςΒουλήςείναιαντίθε­ τη προς το Σύνταγμα και, επομένως, νομικά ανίσχυρη αλλά, όπωςυποδείχθηκεκαικατάτηνακρόαση,αντικείμενο αυτήςτης διαδικασίας μπορεί να είναι μόνο ηερμηνεία τουΣυντάγματος. 5 10 15 20 Έναςήτανοάξοναςγύρωαπότονοποίοπεριστράφηκεη αγό­ ρευσητουκ.Αγγελίδηο οποίος εκπροσώπησε τους αιτητές.Ειση­ γείταιπως,κατάτηνορθήερμηνείατουΑρθρου72.3,συνιστάπρο­ ϋπόθεση για την ενεργοποίηση της εξουσίας των βουλευτών ''της τοιαύτηςκοινότητος"να"αποφασίσωσινάλλως"ηπράγματιεκδή- 25 λωσητωνπεριστάσεων πουαναφέρονταισ' αυτό.Χωρίςτηνύπαρ­ ξηαυτήςτηςγενεσιουργού αιτίας,όπωςτηχαρακτήρισε,οπροκα­ θορισμόςβουλευτή,οοποίοςθαασκείτακαθήκοντατουΠροέδρου γιααόριστοχρόνο,οποτεδήποτεθαεπισυμβούνοιπεριστάσειςπου καθορίζει το άρθρο,συνιστά ορισμό αναπληρωτή Προέδρου της 30 Βουλήςπου είναι θεσμός ήαξιωματούχος άγνωστος στοΣύνταγ­ μα. ΑνήθελετοΣύνταγματέτοιαδυνατότητα,θατηνπρόβλεπερη­ τάόπωςστηνπερίπτωσητουΑρθρου36.2 ωςπροςτηναναπλήρω­ ση του Προέδρου της Δημοκρατίας. Πρότεινε πως γενικά ήανα­ πλήρωση προϋποθέτει ύπαρξη θέματος αναπλήρωσης και παρέ- 35 πέμψε σε σειρά ελληνικώνσυγγραμμάτωνκαι εκδόσεωναναφορι­ κάμετηνέννοιατουόρου,στοπλαίσιοόμωςρυθμίσεωνπουδεσυ­ σχετίστηκαν προς τη συζητούμενη. (Ελληνικό Συνταγματικό Δί­ καιο-Ν.Σαριπόλου,ΤρίτηΈκδοσηΤόμοςΑ σελ.403-404, Π.Παραρά-Σύνταγμα1979 - Corpus Ισελ428^429,Χρ. Σγουριτσα- Συ- 40 νταγματικό Δίκαιο σελ. 306-310, Ε. Βενιζέλος - Μαθήματα Συ­ νταγματικού Δικαίου

(1991)σελ. 394 κ.επ., Δ.Θ. Τσάτσου -Συ­ νταγματικό Δίκαιο Τόμος Β' έκδοση Β' 1993 σελ. 212, Σπηλιωτόπουλου - Εγχειρίδιο Διοικητικού Δικαίου 1988 σελ. 123 και 125, 436 3AAA 5 Χριστόφιαςκ.ά. Κωνσταντινίδης,Δ. Νομικό Βήμα,Τόμος 39

(1991)Τεύχη 1 ως 9). Επικαλέστηκε επί­ σης τις υποθέσεις Republicv. Mylonas

(1985)3 C.L.R. 1608 και Φωκάςν.Δημοκρατίας

(1991)3 Α.Α.Δ. 114 που αφορούσανστα άρθρα42και47αντιστοίχωςτουπερίΔημόσιας Υπηρεσίας Νόμου του 1967 (Ν. 33/67). Και τελικά την υπόθεση In Re Ladas and Others

(1985)3 C.L.R. 2831 που αφορούσε στην ερμηνεία του Αρθρου 72.1 του Συντάγματος,κυρίως όμως για να υποστηρίξει πως ηαπόφαση της Βουλής όφειλε να είχεδημοσιευτεί. Ζήτημα πουδεν εγείρεται γιαναμαςαπασχολήσει σ' αυτή τη διαδικασία. 10 15 20 25 30 35 40 Η απόφαση της Βουλής λήφθηκε,αφούπρώταγνωμάτευσε ο Γενικός Εισαγγελέας, πως ηΒουλή"μπορεί να εκλέξει βουλευτή ο οποίος να ασκεί τακαθήκοντατου Προέδρου της Βουλής στις περιπτώσεις πουπροβλέπονται στην παράγραφο 3 του Αρθρου 72 του Συντάγματος η οποία εκλογή να ισχύει για ακαθόριστο χρονικό διάστημα, υπότην έννοιαότι η βουλήδεθαεπανέρχεται ναεκλέγειτέτοιοβουλευτήσεκάθεπρόσκαιρηαπουσίατουΠρο­ έδρου της Βουλής". Νοουμένου ότι "οι βουλευτές μπορούνοπο­ τεδήποτενα τροποποιήσουν ή ναανακαλέσουν τηνοποιαδήποτε επί τουθέματοςαπόφασητους". Η αιτιολόγηση τηςγνωμάτευσης του Γενικού Εισαγγελέα απο­ τέλεσεκαιτονπυρήνατηςαγόρευσης τουκ. Πολυβίουπου εκπρο­ σώπησε τακόμματαΔΗΣΥ καιΔΗΚΟ,και, βέβαια,στη συνέχεια του ίδιουτουΓενικού Εισαγγελέα οοποίος εμφανίστηκεως φίλος τουΔικαστηρίου. Υπάρχει ένα σημείο το οποίο μπορεί να διασα­ φηνιστεί εξ αρχής.Στηγνωμάτευση γίνεται αναφορά στο γεγονός ότι ακολουθήθηκε σύστημα όμοιο με το συζητούμενο τόσο από τουςβουλευτές τηςελληνικής κοινότηταςτηςΒουλής του 1960 όσο και απότους Βουλευτές της Βουλής του 1970. Αυτά τα"ερμηνευ­ τικάπροηγούμενα"όπωςταχαρακτήρισεο Γενικός Εισαγγελέας ή αυτήη"κοινοβουλευτική πρακτική"όπωςτηθεώρησε οκ.Πολυβί­ ου,δεν είναι δυνατόνα προσλάβουν σημασία τέτοια ώστε νααλ­ λοιώνεται ηρητήδιάταξητουΑρθρου 149 τουΣυντάγματοςσύμφωναμετην οποία"το Ανώτατον Συνταγματικό Δικαστήριον κέ­ κτηταιαποκλειστικήνδικαιοδοσίαν...ερμηνείαςτουπαρόντοςΣυ­ ντάγματοςενπεριπτώσει ασάφειας..." Ηβασικήεισήγηση τουΓενικού Εισαγγελέα καιτουκ.Πολυβίουστηρίκτηκεσεο,τιπροκύπτει,όπωςυποστήριξαν,απότηγραμ­ ματικήερμηνείατουΑρθρου.ΤοΑρθρο δενκαθορίζειρητάχρονι­ κήστιγμή κατά την οποίαοι βουλευτές, ανθελήσουν, ασκούντην εξουσία τους να "αποφασίσωσιν άλλως". Αντίθετα, η χρήση του ρήματος"αποφασίσωσιν"αντί"αποφασίζουσιν",συνηγορεί υπέρ ΚωνσταντινίΑης,Δ. Χριστόφιαςκ.ά.

(1996)τηςδυνατότηταςγιαλήψη μιαςαπόφασηςπουθαισχύειγιααόρι­ στο αριθμό περιπτώσεων. Ηάσκηση της εξουσίας αυτής εκ των προτέρων, πριν δηλαδήτην επέλευσητων περιστάσεων πουανα­ φέρονται, δεν απολήγει σε δημιουργία θεσμού ήαξιώματος. Δεν ορίζεται αναπληρωτής Πρόεδρος της Βουλής, αλλά βουλευτής, ο οποίος θα ασκεί τα καθήκοντα που θα ασκούσε ο πρεσβύτερος βουλευτής, ανδεν αποφασιζότανάλλως. 5 Ήταν η διαζευκτική τους πρόταση πως ακόμα και στην περί­ πτωση κατάτην οποίαθαφαινότανπως ενυπάρχει αμφιβολία ως προςτοαληθέςνόηματουάρθρου,αυτή θαέπρεπενααρθείμετρό­ πο που να μεγιστοποιεί και όχι να ελαχιστοποιεί τις εξουσίες της Βουλής. ΗΒουλή είναιάμεσοόργανοτου Κράτους,αυτοτελέςκαι ανεξάρτητο και το θέμα αφορά στην ίδια τη διαδικασία και λειτουργία της. Έγινε αναφοράστο Δ.Θ. Τσάτσο -ΣυνταγματικόΔί­ καιο,Έκδοση 1985, Τόμος Α, σελ. 150 κ.επ.ως προς τις αρχέςερ­ μηνείαςκαιτονίστηκε ιδιαίτεραπωςκαιαπότελεολογικήςάποψης θαέπρεπεη"άλληαπόφασητηςΒουλής" ωςκανονιστικής φύσηςνα μπορεί να είναι γενικού χαρακτήρα.Τονίστηκε συναφώς η σειρά των πρακτικών προβλημάτων πουθααναφύονταναν, με δοσμένη τη βούλησητης πλειοψηφίας-να μήασκεί καθήκονταΠροέδρου ο πρεσβύτερος βουλευτής, χρειαζόταν κάθε φορά, ακόμα και για απουσία του Προέδρου ελάχιστης διάρκειας, να αποφασίζεταιάλ­ λως. Είτεστοπλαίσιο συνεχιζόμενων συνεδριών είτεσεεπί τούτου συνεδρίες της Βουλής. Γιατους λόγους πουθαεξηγήσω, θεωρώ ότι απότις πιοπάνω συζητηθείσες ως πιθανές ερμηνείες του άρθρου 72.3, ορθή είναι η δεύτερη. Δε θεωρώ κατ' αρχάς πως οι κανόνες της γραμματικής οδηγούν προςτημιάήτηνάλλη κατεύθυνση. Από τηνάλλη όμως, 30 δε συμμερίζομαι την άποψη,πως μπορεί να τίθεταιζήτημα αναζή­ τησης κάποιαςγενικής έννοιαςτης"αναπλήρωσης",όροπουούτως ήάλλως δεχρησιμοποιεί τοΑρθρο,ηοποίαθασυνιστούσεσταθερό γνώμονα.Πολύλιγότερο δενμπορώναδεχθώτηναντίληψηπωςθα έπρεπεναπροσδώσουμε στοΑρθροτοστενότερο νόημαεπειδή, ως 35 θέμακάποιαςγενικήςαρχής,οορισμόςπροσώπουπουθαασκείκα­ θήκοντα αντί άλλου ως αναπληρώνήέστωαναπληρωτής,αναυτή ήτανηπερίπτωση,προϋποθέτειπράγματιαπουσίατουαναπληρού­ μενου. Ο εκ των προτέρων ορισμός αναπληρούντος ή ασκούντος καθήκοντααντί άλλου είναι θέμαβούλησης τουΝομοθέτη,ενπρο- 40 κειμένω τουΣυνταγματικού,πουδενυπόκειταισευπεράνωπεριο­ ρισμούς εξ αιτίαςτου όποιουνοήματος θαπροσεδίδετο σ' αυτούς τους όρους, έξω απότο πλαίσιο της συγκεκριμένης διάταξης. Και έχουμε ακριβώςτο Αρθρο36.2 το οποίο ορίζει εξ αρχήςτουςανα438 10 15 20 25 3AAA 5 10 15 20 25 30 35 40 Χβίοχόφιας κ.ά. πληρούντες τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας αλλά και το ίδιο το Αρθρο72.

1. Το οποίο, εφόσον δεν αποφασίσουν οι βουλευτές άλ­ λως,ορίζει,καιπάλινεκτωνπροτέρων,πως στις περιπτώσεις που καθορίζονταιτακαθήκοντατουΠροέδρουασκούνται απότονπρεσβύτερο βουλευτή. Νομίζω πως μπορεί να λεχθεί με ασφάλεια, ότι η αυτοτελής διάταξητου άρθρου 72.3, εννοείνααφήσει τον τελικόλόγοπάνω στο θέμα στους βουλευτές τους ίδιους. Δεν αντιλαμβάνομαι τις πρόνοιες του να θέτουν ως κανόνα την άσκηση των καθηκόντων τουΠροέδρουαπότονπρεσβύτερο.Στηνουσία είναι εκτόςεάνοι βουλευτές αποφασίσουνάλλως που,κατάτοΑρθρο, ασκούνταιτα καθήκοντατουΠροέδρουαπότονπρεσβύτερο βουλευτή. ΣυμφωνώπωςδενπροκύπτειαπότοΑρθρο72.3 προσδιορισμός ορισμένου χρόνουάσκησηςτηςεξουσίας πουανατίθεταιστουςβου­ λευτέςκαιπωςοεκτωνπροτέρων ορισμός βουλευτή πουθαασκεί τα καθήκοντα του Προέδρου της Βουλής, όπως θα τα ασκούσε ο πρεσβύτερος των βουλευτών, δεν αποκλείεται από τις διατάξεις του. Κατά τη γνώμη μου, το άρθρο 72.3 αφήνει στους βουλευτές ελευθερία δράσηςπρος ρύθμισηζητήματοςπουκατ'εξοχήναφορά στη Βουλή. Η δυνατότητα άσκησης της εξουσίας που παρέχεται στους βουλευτές δεντελεί υπό την αίρεση της επέλευσηςπρόσκαι­ ρηςαπουσίαςτουΠροέδρουήτηςεκκρεμότητας τηςπλήρωσης του κενωθέντος αξιώματος του Προέδρου. Αυτές οι περιστάσεις δεν αποκτούνένανόημαότανδεναποφασίσουνοιβουλευτές άλλωςκαι άλλο ότανπροτίθενται νααποφασίσουνάλλως. Έναμπορεί ναεί­ ναιτονόημακαιη επενέργεια τους.Συνιστούν τιςπεριστάσεις που όταν επέρχονται ασκούνται τακαθήκοντατου Προέδρου είτεαπό το βουλευτή που ενδεχομένως ορίζεται είτεαπότον πρεσβύτερο, ανάλογαμετηνπερίπτωση,καιδενείναιπροϋπόθεσηγιατηνάσκη­ σητης εξουσίας τωνβουλευτών νααποφασίσουν άλλως. Αποφαίνομαι, επομένως, καταφατικά σεσχέσημετα εγειρόμενα ζητήματαερμηνείας όπως αυτάπροσδιορίστηκαν. Σεσχέσημε το δεύτερο, μπορεί επιπρόσθετα να σημειωθεί, πως το Σύνταγμα δενπεριέχει πρόνοιαπουνακαλύπτει ρητάτηνπρόσκαιρηαπου­ σία τουασκούντος τακαθήκοντατουΠροέδρουτης Βουλής. ΝΙΚΟΛΑΟΥ,Δ.: Τοπροςεξέτασηζήτημααφοράστην ερμηνεία τουΑρθρου72.3 τουΣυντάγματοςτοοποίοδιαλαμβάνει ότι: "
2. Εν περιπτώσει πρόσκαιρου απουσίας ή εκκρεμούσης της πληρώσεως του κενωθέντος αξιώματος του Προέδρου ή 439 Νικολάου, A Χριστόφιαςχ.ά.

(1996)του Αντιπροέδρου της Βουλής των Αντιπροσώπων, ως ορί­ ζεται εντηδευτέραπαραγράφωτουπαρόντοςάρθρου,τακα­ θήκοντα αυτών ασκούνται υπό του πρεσβυτέρου βουλευτού της αντιστοίχου κοινότητος, εκτός εάνοι βουλευταί της τοι­ αύτηςκοινότητος αποφασίσωσινάλλως." 5 Παραθέτω με συντομία το ιστορικό. Στις 13 Ιουνίου 1996 η Βουλή των Αντιπροσώπων επικαλούμενη το Αρθρο 72.3 απο­ φάσισε κατά πλειοψηφίαόπως: 10 "(α)Σεπερίπτωσηπροσωρινού κωλύματος ήπρόσκαιρηςαπου­ σίας ήανκενωθεί ηθέσητουΠροέδρουτης Βουλής καιμέ­ χρι πληρώσεως τηςθέσεως,όπωςτοΑρθρο 72,παράγραφος 2 τουΣυντάγματος προβλέπει,τακαθήκοντατουΠροέδρου της Βουλής θαασκεί ο βουλευτής κ. ΝίκοςΑναστασιάδης. 15 (β)Σε περίπτωση κωλύματος ήαπουσίαςήαδυναμίας εκτέλε­ σης των προσωρινών καθηκόντωναπότον εν λόγω βουλευ­ τή,καθήκοντααναπληρώσεωςτουΠροέδρουτηςΒουλήςθα ασκεί ο γηραιότερος ή και τούτου κωλυομένου οι αμέσως επόμενοι τούτουβουλευτές κατά ηλικία ιεραρχούμενοι." ΗαπόφασηλήφθηκεμετάτηνεκλογήΠροέδρουχωρίςτην έλευ­ σησεεκείνο τοστάδιοτουενόςήτουάλλουενδεχομένουπουθα καθιστούσε αναγκαίατην άσκηση των καθηκόντων Προέδρου απόάλλο βουλευτή. Σκοπόςτης απόφασηςήτανναρυθμίσει το θέμαγια το μέλλον. 20 25 Ημειοψηφία,ενεργώντας μετη σύμφωνηγνώμη της Βουλής των Αντιπροσώπων, αποτάθηκε στο Ανώτατο Δικαστήριο για 30 άδεια να υποβάλει αίτηση δυνάμει του Αρθρου 149(β)τουΣυ­ ντάγματοςγιαερμηνείατουΑρθρου 72.3. Η διάσταση πουπρο­ έκυψε μεταξύ πλειοψηφίας και μειοψηφίας αφορούσε το κατά πόσο η εξουσία των βουλευτών της αντίστοιχης κοινότηταςνα "αποφασίσωσιν άλλως" δύναται ναασκηθεί πριναπότην έλευ- 35 ση των ενδεχομένων στα οποίααναφέρεταιηδιάταξη,ρυθμίζο­ ντας έτσιγιατο μέλλοντηναντιμετώπισητους,ήκατάπόσοπε­ ριορίζεται στην απομονωμένηαντιμετώπισητουκάθεενδεχομέ­ νου όταν και εφόσον αυτό προκύψει και για όσο διαρκεί. Το Αρθρο 149(β)του Συντάγματοςπαρέχει στο Ανώτατο Συνταγ- 40 ματικό Δικαστήριο αποκλειστική δικαιοδοσίαγιατην ερμηνεία του Συντάγματος σε περίπτωση ασάφειας.Την πρόσβαση στο Δικαστήριο ρυθμίζει ο Κ. 15

(2)(β) του περί Ανωτάτου Συνταγ­ ματικού Δικαστηρίου Διαδικαστικού Κανονισμού του 1962. 440 3AAA 5 Χβίστόφιαςκ.ά. Νικολάου, Α Καθώς προκύπτει από τη νομολογία, η δικαιοδοσία ασκείται νοουμένου ότι παρουσιάζεταιπρόβλημα ασάφειας και οι αιτητές νομιμοποιούνται στο αίτημαγια ερμηνεία συνεπεία αναφυείσαςδιαφοράςη επίλυσητηςοποίαςκαθίσταταιαναγκαία. [Βλ. Cyprus Grain Commission Etc. v. New Vatyli Co-Operative Credit Society,4 R.S.C.C. 91 In re Ladas and Others

(1985)3 C.L.R. 2823, Αίτηση Εκκλησίας της Κύπρου, Αρ. 1/89 ημερ. 29 Αυγ. 1989, Αίτηση Ενθύμιου Ενθνμίον

(1991)3 Α.Α.Δ. 299.] Στις 12 Ιουλίου 1996 το Ανώτατο Δικαστήριο παρέσχε άδεια. 10 15 20 25 30 35 40 Ηαίτησηγιαερμηνείακαταχωρήθηκεστις 2Αυγούστου 1996 και ηακρόαση διεξήχθηστις 13Σεπτεμβρίου

1. Στηναίτηση το ανάκυψανζήτημα ερμηνείας διατυπώθηκε με τα ακόλουθα δύο ερωτήματα στα οποία το καθαυτόζήτημασυνδέθηκε προς τηληφθείσα απόφαση: "1.1 Εάνεμπεριέχει η διάταξηαυτήεξουσίαώστε η Βουλήτων Αντιπροσώπων να αποφασίζει μετά την εκλογή του Προέ­ δρου της,να προκαθορίσει ότι συγκεκριμένος Βουλευτής θα ασκεί σε περίπτωση που θαπροκύψει προσωρινό κώλυμα ή πρόσκαιρη απουσίαή θακενωθεί η θέση του Προέδρου της Βουλής και μέχρι πληρώσεως της θέσης, τα καθήκοντα του Προέδρουτης Βουλής. 1.
2. Εάν εμπεριέχει η διάταξηαυτή του Συντάγματος εξουσία ώστεη Βουλήνααποφασίσειμετάπουόρισεσυγκεκριμένοβου­ λευτή για να ασκεί τα καθήκοντατου Προέδρου της Βουλής όπωςπιοπάνωότι,σεπερίπτωσηκωλύματοςή απουσίαςήαδυ­ ναμίαςεκτέλεσης τωνπροσωρινώνκαθηκόντωντουορισθέντος κατάτα πιο πάνωΒουλευτή, τακαθήκοντα αναπλήρωσηςτου Προέδρουθαασκείο γηραιότεροςήκαιτούτουκωλυομένου οι αμέσωςεπόμενοιτούτουΒουλευτέςκατάηλικίαιεραρχούμενοι." Επισημαίνωόμωςότι,ενώηληφθείσααπόφασηαποτέλεσετηναιτιαγιατην έγερσητουζητήματοςερμηνείας,εκείνο που ενδιαφέ­ ρει δεν είναι παρά μόνο ηερμηνείατηςδιάταξης,ασύνδετη προς το περιεχόμενο ήτην όποιαυπόστασητης ληφθείσας απόφασης. Η επί του ζητήματος απόφανσητου Ανωτάτου Δικαστηρίου δι­ καιολογείταιενπροκειμένωδεδομένουότι,^καθώςπροκύπτει,συντρέχουνοιπροϋποθέσεις. Στην ερμηνεία τουΑρθρου 72.3 κρίσιμη είναι ωςπροςτο τεθέν ζήτημαησημασία του μέρους της διάταξηςτο οποίο καθο­ ρίζειταενδεχόμενα σεσχέσημεταοποίαπαρίσταται ανάγκη τα 441 Χοιστόφιαςχ.ά.

(1996)καθήκοντα Προέδρου ή Αντιπροέδρου να ασκήσει άλλος βου­ λευτής. Αυτό το μέρος έχειως εξής: "Εν περιπτώσει πρόσκαιρου απουσίας ή εκκρεμούσης της πληρώσεως του κενωθέντος αξιώματος " 5 Έχω τη γνώμη, ότι σε μόνο αυτότο μέρος της διάταξηςθαμπο­ ρούσε να αναζητηθεί η ύπαρξη χρονικού προσδιορισμού. Κατά την ακρόασηέγινεεισήγηση, ou ηεπιλογή σεό,τι αφοράτο χρόνο του ρήματος "αποφασίσωσιν" καταδείχνει τηδυνατότητα εκ των 10 προτέρων λήψης μιας απόφασης με εμβέλεια τη ρύθμιση για το μέλλον. Κατάτην αντίληψη μουο ενπροκειμένω χρόνος τουρή­ ματος δεν προσφέρει δυνατότηταδιάγνωσης. Ο,τι αποκάλεσα ως το κρίσιμο μέρος της διάταξης μου φαίνεται να επιδέχεται δύο προσεγγίσεις, δημιουργώντας έτσιτην ασάφειαεν όψει της οποί- 15 αςτοΑρθρο 72.3 χρήζει ερμηνείας. Μετημιαπροσέγγιση, αυτότο μέρος απλώς εκθέτει τα αναφερθέντα ενδεχόμενα σε σχέση μετα οποίαγίνεται η ρύθμιση γιατηνάσκησητωνκαθηκόντωνείτε από τον πρεσβύτερο είτεαπόάλλο βουλευτή - ανάλογαμετηνύπαρξη ήόχι ληφθείσας απόφασης- χωρίς να εμπεριέχει μετην αναφορά 20 των ενδεχομένων οποιοδήποτε χρονικό προσδιορισμό αναφορικά με την εναλλακτική ρύθμιση. Με την άλλη προσέγγιση, ηέλευση των ενδεχομένων σηματοδοτεί και τοχρόνο λήψης τηςαπόφασης τοποθετώντας τον σεεκείνο το σημείο. 25 Προκρίνω ως ορθήτηνπρώτηπροσέγγιση. Μεαυτή,ενώαπο­ δίδεται στο Αρθρο 72.3 πλήρες νόημαγιατηλειτουργία του,απο­ φεύγεται ταυτόχροναη πρόσδοση μηεγγενώς αναγκαίουπεριορι­ στικού χρονικού προσδιορισμού. Εξ' άλλου από τελεολογικής άποψηςοπεριοριστικός χρονικός προσδιορισμός δεσυνταίριαζεται μετη φύση της παρασχεθείσας εξουσίας, με την οποία ρυθμί­ ζεται μιακαθαράεσωτερική λειτουργία καισεσχέσημετηνοποία ηαπόκλιση ερμηνευτικά πρέπει να είναι προςτην ευρύτητα. 30 Καταλήγω λοιπόν, ότι δυνάμει τουΑρθρου 72.3 τουΣυντάγ- 35 ματος,ηεξουσία των βουλευτών τηςαντίστοιχης κοινότητας να "αποφασίσωσιν άλλως" δύναται να ασκηθεί και πριν από την έλευση της πρόσκαιρης απουσίας ή της εκκρεμότητας της πλή­ ρωσης κενωθέντος αξιώματος Προέδρου ήΑντιπροέδρου, ώστε να προκαθορίζεται ρύθμιση γιατο μέλλον. 40 ΚΑΛΛΗΣ, Δ.:Στις24.5.96 διενεργήθηκαν εκλογές γιατην εκλο­ γή των μελών της Βουλής των Αντιπροσώπων. Μετάτις εκλογές έλοβεχώρανέκτακτησύνοδος τηςΒουλής τωνΑντιπρ/χκόπων την 442 3AAA 5 10 Χοιστόφιαςχ.ά. Καλλής, Α 6.6.96.Τομόνοθέματηςημερησίαςδιατάξεωςήτανη εκλογήΠροέ­ δρουτηςΒουλής. Επειδήυπήρχανδυουποψηφιότητες ακολούθησε ψηφοφορίασαναποτέλεσματηςοποίαςΠρόεδροςεξελέγηοκ. Σπύ­ ρος Κυπριανούμεψήφους30υπέρκαι26εναντίον.Η επόμενησύνοδοςτουσώματοςορίσθηκεγιατις13.6.96.Ένααπόταθέματατης ημερησίας διατάξεωςήταν"ηεκλογήβουλευτήγιαναασκείτατου ΠροέδρουτηςΒουλής,όπωςπροβλέπεταιστηνπαράγραφο

(3)του άρθρου72τουΣυντάγματος"(βλ.πρακτικάημερ.13.6.96). Μετά απόσχετική ψηφοφορία η Βουλήτων Αντιπροσώπων έλαβε με 27 ψήφους υπέρκαι21 εναντίον την πιοκάτωαπόφα­ ση("η επίδικη απόφαση"): "ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΗΣΒΟΥΛΗΣΤΩΝΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΩΝ 15 ΗΒουλήτων Αντιπροσώπων ασκώνταςτοπαρεχόμενο σ' αυτήδικαίωμα,σύμφωνα μετοΑρθρο72,παράγραφος 3του Συντάγματος,αποφασίζειως ακολούθως: 20 (α) Σε περίπτωση προσωρινού κωλύματος ή πρόσκαιρης απουσίας ήανκενωθεί ηθέση του Προέδρου της Βουλήςκαι μέχριπληρώσεως τηςθέσεως,όπωςτοΑρθρο72,παράγραφος 2 του Συντάγματος προβλέπει, τα καθήκοντα του Προέδρου τηςΒουλήςθαασκείοβουλευτής κ.ΝίκοςΑναστασιάδης. 25 30 (β) Σεπερίπτωση κωλύματος ήαπουσίαςήαδυναμίαςεκτέ­ λεσηςτων προσωρινών καθηκόντωναπότον ενλόγωβουλευ­ τή, καθήκοντα αναπληρώσεως του Προέδρου της Βουλήςθα ασκείογηραιότεροςήκαιτούτουκωλυομένου οι αμέσωςεπόμενοιτούτουβουλευτές κατάηλικία ιεραρχούμενοι. Λευκωσία, 13 Ιουνίου 1996." 35 40 Υπέρ της απόφασης ψήφισαν οι παρόντες βουλευτές των. κομμάτων ΔΗΣΥ καιΔΗΚΟ και εναντίον οι παρόντες βουλευ­ τές του ΑΚΕΛ -Αριστερά Νέες Δυνάμεις και των κομμάτων ΕΔΕΚ και ΚΕΔ. Κατά την ίδια σύνοδο ηΒουλήτων Αντιπροσώπων αποφάσισε ομόφωνα "ότι θααναφερθεί στο Ανώτατο Δικαστήριο για να διαλυθεί η ύπαρξη-πιθανής αμφιβολίας όσον αφοράτη συ­ νταγματικήερμηνεία τουάρθρου72.3 του Συντάγματος*'. Σαναποτέλεσματηςπιοπάνωομόφωνηςαπόφασηςακόλουθη- Καλλής,Δ. Χβίστόφιαςχ.ά.

(1996)σε -την2.8.96- ηπαρούσααίτησημεαιτητέςτην Κοινοβουλευτική Ομάδα ΑΚΕΛ - Αριστερά Νέες Δυνάμεις. Είχε προηγηθεί - στις 12.7.96 -χορήγηση άδειας απότο Δικαστήριο, δυνάμει του Καν. 15

(2)(β) τωνπερίΑνωτάτου ΣυνταγματικούΔικαστηρίουΚύπρου ΔιαδικαστικώνΚανονισμώντου1962για"τηνέναρξηυπόθεσηςερμηνείαςτουάρθρου72

(3)του Συντάγματος". 5 Σύμφωνα με το αιτητικό μέρος της αίτησης της 2.8.96 τα "εγειρόμενα ζητήματα"ήταν: 10 "1. Απόφαση του Δικαστηρίου περί την ερμηνεία και/ήαπο­ σαφήνισητουΑρθρου72

(3)τουΣυντάγματοςσεσχέσημετην απόφασητης Βουλήςημερομ. 13.6.96και ειδικότερα: 1.1.Εάν εμπεριέχει ηΣυνταγματική αυτή διάταξηεξουσία ώστε 15 ηΒουλήτωνΑντιπροσώπων μετάτηνεκλογήτουΠροέδρουτης, να μπορεί συνταγματικάναπροκαθορίσει με απόφασητης ότι συγκεκριμένος Βουλευτής θαέχειτηνεξουσία ναασκείσεπερί­ πτωσηπουθαπροκύψειπροσωρινόκώλυμαήπρόσκαιρηαπου­ σίαήθακενωθείηθέσητουΠροέδρουτηςΒουλήςκαιμέχριπλη- 20 ρώσεως τηςθέσης,τακαθήκοντατουΠροέδρουτης Βουλής. 1.2.Εάν εμπεριέχει η διάταξηαυτή του Συντάγματος εξουσία ώστε η Βουλή να μπορεί συνταγματικά να αποφασίσει μετά που όρισε συγκεκριμένο βουλευτή για να ασκεί τακαθήκοντα 25 του Προέδρου της Βουλής όπως πιο πάνω παράγραφος 1.

1. ότι,σεπερίπτωση κωλύματος ήαπουσίαςήαδυναμίαςεκτέλε­ σηςτων προσωρινών καθηκόντωντουορισθέντος κατάταπιο πάνωΒουλευτή,τακαθήκοντααναπλήρωσηςτουΠροέδρουθα ασκεί ογηραιότεροςή καιτούτουκωλυομένου οι αμέσως επό- 30 μενοιτούτουΒουλευτέςκατάηλικία ιεραρχούμενοι.
2. Απόφασηκαι/ή δήλωσητουΔικαστηρίουότιη απόφασητης Βουλήςημερομ.13.6.96είναιαντίθετηστοΣύνταγμακαιάρανο­ μικάανίσχυρη,γενικάκαί/ήγιατίερμηνεύθηκεήκαιεφαρμοστήκεεσφαλμέναηπρόνοιατουΑρθρου72.3τουΣυντάγματος." Για να συμπληρωθεί η εικόνα των γεγονότων πρέπει να ανα­ φερθεί ότι πριν τη λήψητης επίδικης απόφασηςο Πρόεδρος της Βουλής των Αντιπροσώπων με επιστολή του,ημερ. 10.6.96, ζήτησε απότον ΓενικόΕισαγγελέα της Δημοκρατίαςόπωςγνωματεύ­ σει επί του θέματος.Παραθέτωαυτούσια τησχετική γνωμάτευση του Γενικού Εισαγγελέα: 444 35 40 3AAA Χρισχόφιαςκ.ά. Καλλής, Δ. "Σχετικά με το υπ' αριθμό (β) ερώτημα σας πληροφορώ ότι, αφούτο μελέτησα υπό τοφως: 5 (α) τωνπαραδεδεγμένωναρχών,πουδιέπουντηνμέθοδοερμηνείαςτουυπέρτατουνόμουτηςχώρας,δηλ.του Συντάγματος, 10 (β) της αρχής ότι ηΒουλήτων Αντιπροσώπων είναι άμεσο όργανο του Κράτους,αυτοτελές καιανεξάρτητο, με εξουσία να διακανονίζει τα της λειτουργίας της, τηρουμένων οπωσδήποτετων ρητών ή σαφώνδιατάξεων τουΣυντάγματος, 15 20 (γ) τουγεγονότος ότιτόσονοι ΒουλευτέςτηςΕλληνικής Κοινό­ τηταςτηςΒουλήςτου 1960 (περίτούτουδενέχουν βρεθείσχετι­ κάπρακτικά)όσονκαιοι ΒουλευτέςτηςΒουλήςτου 1970είχαν ακολουθήσει τοσύστημα τουκαθορισμούΒουλευτήπρος άσκη­ ση, για ακαθόριστο χρονικό διάστημα, των καθηκόντων του Προέδρου της Βουλής στις περιπτώσεις του Αρθρου 72.3 του Συντάγματος(δενθεωρώότιοιπεριπτώσεις αυτέςδημιουργούν έθιμοήσυνταγματικήπρακτική- απλώςτιςθεωρώωςερμηνευτικαπροηγούμενα), (δ)τουγεγονότος ότιτοΑρθρο72.3τουΣυντάγματοςδενκαθο­ ρίζει ρητάτηνχρονικήστιγμή κατάτηνοποίαοι Βουλευτές, αν θελήσουν,ασκούντηνεξουσίατουςνα 'αποφασίσωσιν άλλως', 25 (ε) του γεγονότος ότι το Αρθρο 72.3 του Συντάγματος είναι κανονιστικού χαρακτήρακαι, επομένως, η εύλογη ερμηνεία του μπορεί να οδηγήσει στη θέσηότι καιητυχόν 'άλληαπό­ φαση' των Βουλευτών μπορεί να είναι γενικού χαρακτήρα, 30 έχω κλίνει υπέρτης απόψεως ότι ηαπάντησηστο υπό εξέτα­ σηερώτημα πρέπει ναείναι καταφατική. 35 40 Μετηνευκαιρίααυτήεπιθυμώνατονίσω ότι δενυπάρχειθεσμός,θέση ήαξίωμαΑναπληρωτή Προέδρουτης Βουλής. Κα­ ταχρηστικάέγινεχρήσητουόρουαυτούκατάτηδιάρκειατωντε­ λευταίων ημερών. ΟΒουλευτής, πουτυχόν θακαθορισθείαπό τους ΒουλευτέςγιαναεκτελείτακαθήκοντατουΠροέδρουτης Βουλής, για αόριστο χρονικό διάστημα,θα ασκεί ακριβώς τα ίδια καθήκοντα,υπό τις ίδιες πάντοτε προϋποθέσεις, ως, εν απουσίατέτοιαςαποφάσεως,οπρεσβύτερος Βουλευτής. Πατον ίδιολόγο,πουουδέποτε,μέχρι σήμερα,ο πρεσβύτερος Βουλευ­ τήςονομάσθηκεΑναπληρωτής ΠρόεδροςτηςΒουλής,ο Βουλευ­ τής,πουτυχόνθακαθορισθείγιαναδιαδραματίζειτορόλο,που 445 Καλλής,Λ. Χρισιοφιαςκ.ά.

(1996)εναπουσίασχετικήςπερίτουαντιθέτου αποφάσεως,διαδραμα­ τίζει ο πρεσβύτερος Βουλευτής, δενθαείναικαιδενθαμπορεί νααποκαλείταιΑναπληρωτήςΠρόεδροςτηςΒουλής. Νοείται ότι οι Βουλευτές μπορούν οποτεδήποτενατρόποποιήσουν ήνα ανακαλέσουν την οποιαδήποτεεπί τουθέμα­ τος απόφασητους." Ο κ. Αγγελίδης, ο οποίος παρουσιάσθηκεεκ μέρους των αιτητών καθώςκαιτων κομμάτων ΕΔΕΚ και ΚΕΔυποστήριξε: 5 10

(1)Η φράση"εν περιπτώσει πρόσκαιρουαπουσίαςή εκκρεμούσης τηςπληρώσεως τουκενωθέντοςαξιώματοςτουΠροέδρου... της ΒουλήςτωνΑντιπροσώπων" στοάρθρο72.3*του Συντάγματος "απαιτεί ναυπάρχειγενεσιουργός αιτία,ηοποίατότεκαιμόνο 15 καθιστάδυνατήτηνεπίκλησηκαιεφαρμογήτουάρθρου72.3.Εί­ ναι μιαπροϋπόθεση,έναςόρος, μιαδιαδικασίαπροβλεπόμενηεκ τουΣυντάγματοςωςυποχρεωτικήγιαναλειτουργείτουπόλοιπο μέρος τουάρθρου72.3. Δεν μπορεί ναυπάρξειπροκαθορισμός ΟΛΌπληρωτή πριν την εμφάνιση της αδυναμίαςήτης ανάγκης. 20 Ούτεείναιδυνατόνναυπάρξειπροκαθορισμόςπριναπόανάγκη γιααόριστοχρόνοήκαιολόκληρητηβουλευτικήπερίοδο".

(2)ΤοΣύνταγμαδεν"προέβλεψεθεσμόν,αξιωματούχονήθέσινπου ναφέρειτοντίτλοτουΑναπληρωτήκαιναείναισυγκεκριμένος 25 και π^ιοτ/εγραμμένος. Τους έδωσε όμως τη δυνατότητανα μπορούν νααποφασίζουν εκτός εάνοι Βουλευτέςτηςτοιαύτης κοινότητας αποφασίζουν άλλως. Αλλά σε καμιά περίπτωση εκτόςαπόαυτότον μηχανισμότοναυτόματοδιάτουπρεσβύτε­ ρουήτονδιάτηςεπιλογήςόπωςήθελεαποφασίσουνοιΒουλευ- 30 ταίτηςοικείαςκοινότητοςδεντουςεπέτρεψεναδημιουργήσουν θέση,αξίωμααναπληρωτή,οοποίοςναείναικαθορισμένοςπριν τηνανάγκηκαιοοποίοςνααναμένειώστεσεμιαδεδομένηστιγ­ μή μελλοντικήανσυμβείκαιυπάρχει αδυναμία τουΠροέδρου ναβρεθείαμέσωςοίδιοςστηνάσκησητωνκαθηκόντωντου". 35 *ΤοΆρθρο72.3προβλέπει: "Ενπεριπτώσειπρόσκαιρουαπουσίαςή εκκρεμούσης τηςπληρώσε­ ως τουκενωθέντος αξιώματοςτουΠροέδρουήτου Αντιπροέδρου της Βουλής των Αντιπροσώπων, ως ορίζεται εν τηδευτέραπαρα­ γράφωτουπαρόντοςάρθρου,τακαθήκοντααυτώνασκούνται υπό τουπρεσβυτέρουβουλευτούτηςαντιστοίχουκοινότητος,εκτός εάν οιβουλευταίτηςτοιαύτηςκοινότητοςαποφασίσωσινάλλως." 446 3 AAA 5 Χβιστόφίαςκ.ά. Καλλής, Α

(3)Η επίδικηαπόφαση πάσχει επειδή**γιαναληφθείδενπροηγήθη­ κε ειδική απόφασηγια καθορισμό διαδικασίας,επιλογής ανα­ πληρωτή,υποβολήυποψηφιότητας, πρόταση,συζήτηση κλπ.,ει­ δικήαπόφασηγιαδιαδικασία. Τούτοέγινεενώήταν συνεδρίαση της Βουλής". Ο κ.Πολυβίου,οοποίος εμφανίσθηκε εκ μέρους των κομμά­ των ΔΗΣΥ καιΔΗΚΟ, υποστήριξε: 10 15 20 25

(1)Η επίδικηαπόφαση "δεν είναι μόνο μιασυγκεκριμένη απόφαση, είναι μιαδιαδικαστικήκαιλειτουργική ρύθμιση πουδιακανονί­ ζειτοθέμαπουεγείρεται ότανκωλύεται οΠρόεδροςτηςΒουλής τωνΑντιπροσώπων". Η φράση "εκτός εάνοι Βουλευταί τηςτοι­ αύτηςκοινότητοςαποφασίσωσινάλλως",στοάρθρο72.3τουΣυντάγματοςέχειτογραμματικότηςευρύτερο χαρακτήρα.Μπορεί ηΒουλή να αποφασίσει ότι θέλει σε σχέσημε το θέμααυτόκαι δενυπάρχειοποιοσδήποτε ρητόςσιωπηρός περιορισμός τηςευ­ ρείαςεξουσίας τηςΒουλήςμεβάση τηντελευταίαφράσητουάρ­ θρου72.3,η οποίαδίδει διακριτικήευχέρεια στηΒουλή νααποφασίσειόπωςθέλειεπίτουθέματοςτηςαναπλήρωσης νοουμένου ότι επισυμβούν ταγεγονόταπουενεργοποιούν τοάρθρο72.3".

(2)Η φράση"εκτός εάν οι βουλευταί αποφασίσωσιν άλλως" έχει κανονιστική υφή. Τοάρθρο72.3 δίδει στη Βουλή την ευχέρεια να κανονίσει τατου οίκου της. Επομένως ηγραμματικήπρο­ σέγγιση τουάρθρου72.3 οδηγεί στην ορθότητατηςάποψηςτης πλειοψηφίας της Βουλής". 35

(3)Η Βουλήέχει κυριαρχικό δικαίωμα να ρυθμίζει τα του "οίκου της". Ηχρήση της λέξης "οίκος" χρησιμοποιείται γιανα συνδυασθούν ηδιαδικασίακαι ηλειτουργία και το Δικαστή­ ριο θαπρέπει να σεβαστεί την απόφασητης Βουλής επί του θέματος αυτού,εκτός εάνέκδηλακαιχωρίς αμφιβολίαη από­ φαση αυτή ή η άποψη αυτή αντιμάχεται καθαρούς κανόνες καιπρόνοιες τουΣυντάγματος. 40 Ο ευπαίδευτος Γενικός Εισαγγελέας τηςΔημοκρατίαςαγόρευ­ σε ενώπιον μαςμετην ιδιότητα του φίλου του Δικαστηρίου. Υιο­ θέτησετις θέσειςοι οποίες περιέχονται στην πιοπάνωγνωμάτευσήτου.Αναπτύσσοντας περαιτέρωτιςθέσειςτου, υποστήριξε: 30

(1)Απότο άρθρο 72.3 του Συντάγματος δεν προκύπτει άμεσα ή έμμεσα ότι πρέπειναεπέλθει τοθέματηςαπουσίαςτουΠρο­ έδρου της Βουλήςγια να ληφθεί απόφασησχετικά με το ποι447 Καλλής, Δ. Χριστόφιαςχ.ά.

(1996)ός θαασκεί τακαθήκοντατου. Η φράση"άλλως αποφασίσω­ σιν" εννοεί τηλήψηαπόφασηςγια αόριστο χρόνο.

(2)Ηφράση "ασκούνται" προσδιορίζει κανονιστικά τοτίθα γί­ νεται γιααόριστο χρονικό διάστημα και το "εκτός εάν απόφασίσωσιν άλλως" αναφέρεταιστο"ασκούνται".

(3)Μεβάση τηντελεολογική ερμηνείακαιέχονταςυπόψητιςπερι­ πλοκές πουθαδημιουργηθούν εάνηάλλη άποψηγίνειδεκτήδεν είναι δυνατόοσυνταγματικός Νομοθέτης ναήθελε ναταλαιπω* ρεί ταόργανατουκράτους.Ο Πρόεδρος τηςΒουλήςμπορεί να απουσιάσει γιαμερικάλεπτά,μέρεςή εβδομάδες. Δενήτανποτέ ηπρόθεσητουΣυνταγματικούΝομοθέτηναείχεκάμει πρόβλεψη νασυνεδριάζουνοιΈλληνες βουλευτές περίτηςαντικατάστασης τουΠροέδρουοσάκιςαριθμόςαπόαυτούςαντιτίθεταιστηνανάλήψητωνκαθηκόντων τουΠροέδρουαπότον πρεσβύτερο. 5 10 15 Τόσοοκ. Πολυβίου όσο καιοΓενικός Εισαγγελέας της Δημο­ κρατίας αναφέρθηκαν στην κοινοβουλευτική πρακτικήτωνετών ί960 και 1970 ηοποίαυιοθέτησε λύση σύμφωνη μετηνεπίδικη. Ο 20 κ. Πολυβίου τόνισε ότι η κοινοβουλευτική πρακτική μπορεί να αποτελεί έναπολύ χρήσιμο ερμηνευτικό προηγούμενο. Αρχές που διέπουν τηνερμηνεία Συνταγματικών Διατάξεων: 25 Ο Δ.Θ.Τσάτσος στο βιβλίο του"ΣυνταγματικόΔίκαιο",Τόμος Α, 1994,σελ.260σημειώνει ότι: "Ηεπιστήμη του παραδοσιακού Ελληνικού ΣυνταγματικούΔικαίουδιαμορφώνεται μετοέργο του ΝικόλαουΝ.Σαριπόλου.Καθοριστική δεγιατο έργο καιτη διδα­ σκαλία τουΝ.Ν.Σαριπόλου είναιηθεωρίαπουτοδιατηρεί καιη 30 οποία συνίσταται στην ερμηνευτική απομόνωση του δικαίουαπό την πολιτική". Πρόκειται -σύμφωνα μετον ευπαίδευτο συγγρα­ φέα -'*γιατον γερμανικό θετικισμό, ωςμέθοδο ερμηνείας του Συ­ νταγματικού Δικαίου στον οποίο πίστεψε καιτονοποίο με συνέ­ πεια εφάρμοσε οΝ.Ν.Σαριπόλος". 35 Ο ευπαίδευτος συγγραφέας παραθέτει,στησυνέχεια -βλ.σελ. 263-264 -καιτηνάποψη τουδιαπρεπούς Συνταγματολόγου Αρι^ οτόβουλου Μάνεση για το νομικό θετικισμό, σύμφωνα μετην •οποία: "Νομικός θετικισμός είναι η μέθοδος προσέγγισης τουδικαίου,πουαξιώνει απότονερμηνευτήναπεριορίζεταιστοδηλωμέ­ νο περιεχόμενο του ερμηνευτικού κανόνα,απέχονταςαπόκάθε εί­ δουςπολιτική αξιολόγηση τουκανόναή συνάρτηση τουμετηνκοι­ νωνικοπολιτική πραγματικότητα Πατί μιατέτοια ο^άρτηση θα 448 40 3AAA Χριστόφιαςκ.ά. Καλλής, Δ. μπορούσε,κατάτηθετικιστική αντίληψη,ναγίνειπηγή ετεροκαθορισμού τουνοήματοςτουκανόνααπό εξωνομικές κατηγορίες". 5 10 15 Σεσχέση με την μέθοδο ερμηνείας των ΣυνταγματικώνΔιατάξεων οΔ.Θ.Τσάτσος σημειώνειταπιοκάτωστις σελ.266-267: "Η μέθοδος ερμηνείας τουΣυντάγματοςέχειωςαφετηρίατημέ­ θοδοπουαναπτύχθηκεγια την ερμηνεία του (κοινού) νόμου,η οποίακινήθηκε μέσαστην εννοιολογία, την ιδεολογία καιτημεγάληεπιστημονική παράδοσητουιδιωτικούδικαίου.Επειδήκαι τοΣύνταγμα,παράτιςιδιαιτερότητεςτου,πρωτίστωςκαικυρίως είναινόμος,ηερμηνευτική τουπροσέγγιση δεν μπορεί παράνα εκκινεί απότουςβασικούςκανόνες ερμηνείας τουκοινού νόμου (βλ.καιΑ. Μανιακής,ΣυνταγματικόΔίκαιο, ο.π.,σ.31,ΕΥ. Βενιζέλος, Μαθήματα,ο.π.,σ.196 επ.).Οι κανόνες που κυριάρχη­ σαν, κυρίως στην ερμηνεία του (ρωμαϊκού) ιδιωτικούδικαίου, διατυπώθηκαναπότονθεμελιωτήτηςλεγόμενης 'ιστορικής σχο­ λής' τουδικαίουFriedrich Carl von Savigny(1778-1864) στο έργο τουSystemdesheutigen romischen Rechts (τ.1,1840, σ.213 επ.)." 20 Ακριβώς επειδή αφετηριακήβάση ερμηνείας τουΣυντάγμα­ τος αποτελεί ηπαραδοσιακήμέθοδος του Savigny ο Δ.Θ. Τσά­ τσος - στη σελ. 267 - υπενθυμίζει τακύρια σημεία της,ταοποία αποτελούνται απότις πιοκάτω4 μεθόδους ερμηνείας: 25 (α)Τη γραμματική ερμηνεία. Ως γραμματική ερμηνεία εννοεί ο Savignyτηνερμηνευτικήκρισιμότητα της"λέξης"μετηνοποία συντελείται η μεταβίβαση της σκέψης του νομοθέτη στη δική μαςσκέψη. 30 (β)Τηλογικήερμηνεία. Ωςλογικήερμηνεία εννοείοSavignyτην ερμηνεία που στηρίζεται στη δομήτης σκέψης του νομοθέτη. Η ερμηνευτική αυτή προσέγγιση ελέγχει το πόρισμα της γραμματικής ερμηνείας μεκριτήριο το λόγο. 35 40 (γ)Τηνιστορική ερμηνεία. Μετηνιστορικήπροσέγγιση,οSavigny υποδεικνύει τη διαπίστωση της πραγματικήςκατάστασηςπου συνέτρεχεκατάτοχρόνογένεσηςτουνόμουκαιστηνοποία(θεματολογικά) αναφέρονταιοι ρυθμίσεις πουαφορούνστηνκαθέ φοράυπόκρίση έννομησχέση. Και αυτήηπροσέγγιση με κριτήριοτις ιστορικές συνθήκεςδιατύπωσηςκαιδιαμόρφωσης του ερμηνευτέου κανόναλειτουργεί,όπως και ηλογική,διορ­ θωτικάστασυμπεράσματατηςγραμματικήςερμηνείας. 449 Καλλής,Δ. Χριστό<ριοςκ.ά.

(1996)(δ)Τησυστηματική ερμηνεία Ηπροσέγγιση αυτήτοποθετεί τονερμηνευόμενο κανόνα μέσα στο όλο σύστημα του δικαίου, τον αντιμετωπίζει ως τμήματηςενότηταςαυτήςκαισυναρτάτονόη­ ματου με το νόηματου συστήματος. 5 Ο Δ. Θ. Τσάτσος -στη σελ. 26 -υποδεικνύει, επίσης, ότι πέρα από τις ερμηνευτικές προσεγγίσεις που διατυπώνει ο Savigny, η παραδοσιακή θεωρία της ερμηνείας του ιδιωτικού δικαίου προ­ χώρησε και σε άλλες μεθοδολογικές αναζητήσεις, μια από τις οποίες είναι η τελεολογική ερμηνεία. Ητελευταία ανάγει το σκοπό της διάταξηςσε βασικό κριτήριο διαπίστωσης του νοηματικού περιεχομένου του ερμηνευτικούκανόνα. 10 Τελικά ο Δ.Θ. Τσάτσος -βλ. σελ. 270 -σημειώνει ότι η κλασσική μέθοδος του Savigny, στηριγμένη κατά κύριο λόγο στη λογική και 15 εντοπισμένη στο κλειστό λεκτικό και νοηματικό περιεχόμενο του Νόμου,θεωρήθηκεγιαπολλάχρόνιαωςκατάλληλη μέθοδοςκαιγια την ερμηνεία του Συντάγματος. Παρατηρείωστόσο -στις σελ. 271273 - ότι εκείνηη μέθοδος έχει αποδειχθείανεπαρκής λόγω των ιδιαιτεροτήτων τουΣυντάγματος.Έτσιπροτείνει -βλ.σελ. 275 -τηδι20 εύρυνση της κλασσικής νομικής μεθόδου,στο μέτροπου αυτόυπα­ γορεύεται από τις ιδιαιτερότητες του συνταγματικού νομικού λό­ γου. Εκφράζειδε την άποψη-σελ. 276 -πως απότηφύσητης ηερ­ μηνείατου Συντάγματος,δηλαδήηδιάγνωση τουκανονιστικού του περιεχομένου, είναι μεθοδολογικά υποχρεωμένη να περιλαμβάνει 25 και στοιχεία πολιτικής αξιολόγησης, ηοποίακατ' αυτόντον τρόπο καθίσταται αναπόσπαστοστοιχείο του ερμηνευτικού έργου. Τηνερμηνευτική μέθοδοτηςγραμματικήςερμηνείαςυιοθετεί και ο Η.Μ.Seervai στο βιβλίο του "Constitutional Law of India",2α έκ30 δόση, ο οποίος στη σελ. 22 αναφέρει: ' Ό χρυσούς κανόναςερμη­ νείας είναι ότι οι λέξεις πρέπει ναδιαβάζονται με τη συνήθη,φυον κήκαι γραμματικήτους έννοια"*. Υιοθετεί επίσης την αποφυγήερμηνείας η οποίαοδηγεί σε άτο- 35 πα ή παράλογααποτελέσματα ήσε δυσχέρειες (βλ. σελ. 36).Περαι^ τέρω συνηγορεί υπέρ της χρησιμοποιήσεως εξωγενών βοηθημάτων για να μπορέσει ο ερμηνευτής να δώσει μια ερμηνεία η οποία θα οιποφεύγειτιςδυσχέρειες,τηναδικίακαιταάτοπαήπαράλογααπο­ τελέσματα Τέλος, παραθέτει τις γενικές αρχές που πρέπει να διέ40 πουν την ερμηνεία συνταγματικών διατάξεων και υποδεικνύει ότι * "Thegolden rule of interpretation is thatwordsshouldbe readin their ordinary,natural andgrammatical meaning". 450 3 AAA. 5 10 15 20 Χριστόφιαςκ.ά. Καλλής,Δ. οι αρχέςπου σχετίζονται μετην ερμηνείανόμων εφαρμόζονταικαι στην ερμηνεία του Συντάγματος.Λέγει στη σελ. 19: "Καλώς θεμε­ λιωμένοι κανόνες ερμηνείαςυπαγορεύουνπωςηέννοιακαιπρόθε­ ση του ΣυνταγματικούΝομοθέτη πρέπει να διακριβωθεί απόαυτό τούτοτολεκτικό τουΣυντάγματος.Τοδικαστήριοδενενδιαφέρεται για τακίνητρατου συνταγματικούνομοθέτη.Ωστόσο παρόλοπου ερμηνεύουμε το λεκτικό του Συντάγματος με βάσητους ίδιουςκα­ νόνες ερμηνείας οι οποίοι εφαρμόζονταισε ένασυνηθισμένο νόμο, αυτοί τούτοι οι κανόνες ερμηνείας μας αναγκάζουν να λάβουμε υπόψητηφύσηκαιτουςστόχους τουκειμένουπουερμηνεύουμε,να έχουμε υπόψηότι πρόκειταιγιαΣύνταγμα,έναμηχανισμό δυνάμει τουοποίου θεσπίζονται νόμοι,καιόχι ένααπλόνόμο ο οποίος δη­ λώνειπωςθαείχε οΝόμος.ΤοΣύνταγμαδενπρέπεινα ερμηνεύεται με στενή σχολαστική έννοια αλλά ένα ευρύ φιλελεύθερο πνεύμα πρέπει να διαπνέει εκείνους τους οποίους το καθήκον είναι να το ερμηνεύσουν, επειδήτοΣύνταγματοοποίοπροβλέπειγιατηδιακυ­ βέρνηση μιας χώρας,αποτελεί ζωντανό πράγματο οποίο από όλα τα νομοθετήματα αξιώνει να ερμηνεύεται ut res magis valeat quam pereat (είναικαλύτεραγιακάποιοπράγμανα είναι αποτελεσματικό παρά άκυρο).Ωστόσο αυτό δεν σημαίνει, ότι το δικαστήριο είναι ελεύθερο ναδιευρύνει ήναδιαστρέψει το λεκτικό τουΣυντάγματος εν ονόματι του συμφέροντος οποιασδήποτενομικής ησυνταγματίτ κήςθεωρίαςήακόμηπροςτοσκοπόπληρώσεως παραλείψεωνήγια να διορθωθούνυποτιθέμενασφάλματα".* 25 Και στη σελ. 465: ' Ό βασικός κανόνας ερμηνείας τουΣυντάγ- 30 35 4" / * "Well-established rules of interpretation require that the meaning and intention of theframersof a Constitution must be ascertained from the languageof that Constitution itself; withthemotivesof thosewho framed it,theCourthasnoconcern. But,althoughwearetointerpretthewordsof theConstitutiononthesameprinciples ofinterpretation asweapplytoany ordinary law, theseveryprinciples ofinterpretation compelustotakeinto accountthenatureandscopeof theAct weareinterpreting, to remember thatitisaConstitution,amechanism underwhichlawsaretobemade,and notamereActwhichdeclareswhatthelawIstobe. TheConstitutionisnot to be construed in any narrow pedantic sense and a broad liberal spirit shouldinspirethosewhosedutyistointerpret it,for aConstitution,which providesfor theGovernment of acountry,is alivingorganic thing, which of allinstruments hasthegreatestclaimtobeconstrued utresmagisvaleat quampereat (itis betterfor a thingtohaveeffect thantobemade void). ButUusdoesnotmeanthataCourtisfreetostretchorpervert thelanguage of a Constitution in theinterests of any legal or constitutional theory, or even for the purpose of supplying omissions or for the purpose of correctingsupposederrors." 451 Καλλής,Δ. Χριστόφιαςκ.ά.

(1996)ματος είναιναδοθείστις λέξεις ηαπλήγραμματικήέννοιακαιεάν αυτή η έννοια είναι καθαρήκαιδεν καταλήγει σε άτοπα αποτελέ­ σματα ήμεγάλες δυσχέρειες δενεγείρεται περαιτέρωζήτημα ερμη­ νείας. Εάνόμως η απλήέννοιατων λέξεων οδηγεί σε άτοπα απο­ τελέσματα ήμεγάλες δυσχέρειες ήυπάρχειασάφεια,μπορείνακαταφύγουμε σε καλώς γνωστά εξωγενή βοηθήματα ερμηνείας".* Περίπου ταυτόσημες είναι καιοι θέσεις πουπροβάλλονταιαπό τον Rottschaefer στο σύγγραμματου"Rottschaefer on Constitutional Law", σελ. 16-21. Αναφέρει στις σελ. 16-17:"Η δικαστικήδιαδικασία εφαρμογής ενός Συντάγματος αποτελεί κατά τους τύπους δια­ δικασίαερμηνείαςενόςγραπτούκειμένου.Οιαρχέςοιοποίεςέχουν διαμορφωθείσεσχέση μετηνερμηνείαάλλωνγραπτώνκειμένων εί­ ναι σχετικές, αλλά η δύναμητους επηρεάζεταιαπότο γεγονός ότι πρόκειται για ερμηνεία ενός Συντάγματος.Το Σύνταγμα πρέπεινα ερμηνεύεται με τρόπο που να εφαρμόζεται η βούληση εκείνων που τοέχουνυιοθετήσει,αλλάηγλώσσαπουέχουνχρησιμοποιήσει απο­ τελεί τον πιο σημαντικό παράγοντα γιατον καθορισμό εκείνης της βούλησης. Εξωγενή βοηθήματα,όπως OLσυζητήσεις τωνσυνταγμα­ τικών επιτροπών μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να επιλύσουν αλλά όχι για να δημιουργήσουν ασάφεια. Οι αρχές ερμηνείαςχρη­ σιμοποιούνται από τα δικαστήρια ως οδηγός για την διο^ίβωση της έννοιας των συνταγματικώνδιατάξεωναλλάδεν πρέπειναθε­ ωρούνται ως άκαμπτοικανόνες".** * 'The cardinal rule of interpretation of theConstitution is togivetothe wordstheir plain grammatical meaning,andif suchmeaning is clear and results in no absurdity or grave inconvenience, no further question of interpretation arises. If however the plain meaning of words leads to absurdity orgraveinconvenience, orthereisanambiguity, resort canbe hadtowell-knownextrinsic aids tointerpretation." **'The judicial process of enforcing a constitution is in form one of interpreting a written instrument. Principles developed to aid in interpreting other written instruments are relevant, but their force is affected by the consideration that it is a constitution that is being interpreted. There is a presumption in favor of theconstitutionality of a legislative act,and it will be held unconstitutional only if its invalidity is clear. The constitution must be so construed as to give effect to the intentionofthosewhoadoptedit,butthelanguageusedbythemisthemost important factor in determining that intention. Extraneous aids, such as convention debates,contemporaneousconstruction,mayberesortedtoto resolve,butnottocreate,ambiguities. Theprinciples of interpretation are employed by courts asguidesinascertaining themeaningofconstitutional provisions, butarenottreatedby themasrigidandinflexible rules". 452 5 10 15 20 30 35 4 υ 3ΑΛΑ. 5 10 15 20 Χριστόφιαςκ.ά. Καλλής,Δ. Αναφορικά με τη χρήση βοηθημάτων ο ευπαίδευτος συγγρα­ φέας αναφέρει, στις σελ. 18-19: "Μεταξύ των πιο σημαντικών βοηθημάτων αποτελεί η εξέταση του ιστορικού της περιόδου που υιοθετήθηκε η επίμαχη διάταξηκαι των σκοπών που επιδιώκοντο κατάτηνυιοθέτηση της.Οι συζητήσεις τωνσυνταγμα­ τικών επιτροπών,ηταυτόχρονη ερμηνεία και ηπρακτικήερμη­ νείααπότηνομοθετική καιεκτελεστική εξουσία ειδικάαν συνέ­ χισεεπί μακρόνμπορεί ναχρησιμοποιηθεί γιαναεπιλύσει αλλά όχι γιαναδημιουργήσει ασάφεια ...Εξέτασητωνσυνεπειών που θα προκύψουν από διαζευκτικές ερμηνείες αμφισβητούμενων διατάξεων αποτελεί σημαντικό ερμηνευτικό μηχανισμό"* Εναντίον της ερμηνείας πουοδηγεί σε άτοπααποτελέσματαή παράλογες καταστάσεις έχει ταχθεί και η δική μας νομολογία. Έχει σταθεράνομολογηθεί ότι οσάκις έναςνόμος επιδέχεταιδύο διαζευκτικές ερμηνείες ή ερμηνεία ηοποία οδηγεί σε παράλογες καταστάσειςήάτοπα αποτελέσματαπρέπει νααποφεύγεται (Βλ. Γεωργιάδης ν.Δημοκρατίας

(1966)3Α.Α.Δ.612, Κατσαρός χΛ. ν.Δημοκρατίας

(1973)3Α.Α.Δ.145,Κνριακίδηςν.Δημοκρατίας

(1979)3Α.Α.Δ.86,Λόρδοςκαι ΑναστασιάδηςΔτδ. κ.ά. ν. Επαρ­ χου Λεμεσού

(1976)2 Α.Α.Δ. 145, Orphanageand Training Schoolv.Attorney-Generalof theRepublic

(1977)1 C.L.R. 302, Αστυνομίαv.Ξνδιά

(1991)2Α.Α.Δ.456). 25 Μιαάλλη ερμηνευτική αρχήπουέχειυιοθετηθεί απότηνομο­ λογία μαςείναι ότι ηερμηνείαπρέπει να είναι εύλογη καιτέτοια που νακαθιστάτο Νόμο λειτουργικό {ΔήμοςΛεμεσού ν. Αρχής ΤηλεπικοινωνιώνΚύπρον, ΠολιτικήΈφεση8163,21.4.94). 30 Έχωπαραθέσεισεκάποια έκτασητιςαρχέςπουδιέπουντατης ερμηνείας ΣυνταγματικώνΔιατάξεων.Θαπροσεγγίσω το επίμαχο άρθρομεβάση τηνγραμματικήερμηνείατων λέξεωνπουέχειχρη­ σιμοποιήσει οΣυνταγματικόςΝομοθέτης. Προτιμώτηννομικήθε­ τικιστική μέθοδο,εκφραστήςτηςοποίαςείναιοδιαπρεπήςσυνταγματολόγος Ν.Ν. Σαριπόλος. Όπως επισημαίνει ο Αριστόβουλος 35 40 •"Among themoreimportant oftheseareaconsideration of thehistoryof thetimeswhentheprovisionwas adoptedandof thepurpose aimedat in itsadoption.The debatesofconstitutional conventions, contemporaneous construction, and practical construction by thelegislativeandexecutive departments,especiallyiflongcontinued,mayberesortedtotoresolve,but not tocreate,ambiguities ... Consideration of theconsequences flowing from alternative constructions of doubtful provisions constitutes an importantinterpretativedevice." 453 Καλλής, Δ. Χβιστόφιας κ.ά,

(1996)Μάνεσης στο σύγγραμμα του"Αι εγγυήσειςΤηρήσεως του Συντάγ­ ματος", σελ. 229 η"θετική περί δικαίου αντίληψις εξυπηρετεί την ασφάλειαν του δικαίου και δι* αυτής την πραγμάτωσιν της πρω­ ταρχικήςτουεπιδιώξεως, ηοποίαείναιη τάξιςκαιη ειρήνη". 5 Απορρίπτω την ερμηνευτική προσέγγιση ηοποίαπεριλαμβά­ νει και στοιχεία πολιτικής αξιολόγησης, επειδή μια τέτοια προ­ σέγγιση δεν εξυπηρετεί τηνασφάλειατουδικαίουκαιεπειδήμια τέτοια συνάρτηση θα μπορούσε ναγίνει πηγή ετεροκαθορισμού του νοήματος του κανόνα απόεξωνομικές κατηγορίες. 10 Έχοντας, επομένως, υπόψη το λεκτικό του άρθρου 72.3 του Συντάγματος θεωρώ ότι ηορθή γραμματική ερμηνεία του είναι ηπιοκάτω: 15

(1)"Εν περιπτώσει πρόσκαιρου απουσίας ή εκκρεμούσης της πληρώσεως του κενωθέντος αξιώματος του Προέδρου της Βουλής των Αντιπροσώπων" τα καθήκοντα του ασκούνται από τον πρεσβύτερο Βουλευτή. 20

(2)Η άσκηση των πιο πάνω καθηκόντων από τον πρεσβύτερο Βουλευτήείναι δυνατή μόνο οσάκις οι Βουλευτές δεν "απο­ φασίσωσιν άλλως".

(3)Το πότε "θααποφασίσωσιν άλλως" δεν υπόκειται σε οποίοδήποτεχρονικό περιορισμό. Καιδεν υπόκειται σετέτοιο πε­ ριορισμό επειδή ηφράση"εκτός εάν οι Βουλευταί αποφασί­ σωσιν άλλως" δε θέτει και δε συνεπάγεται χρονικούς περιο­ ρισμούς. Δε συναρτάταικαιδενσυνδέεται μετηνεναρκτήρια φράση "εν περιπτώσει προσκαίρου απουσίας ... ". Η τελευταία φράση συναρτάται μετον πρεσβύτερο Βουλευτή.

(4)Η φράση"εκτός εάνοι Βουλευταί αποφασίσωσιν άλλως" έχει κανονιστική υφή. Στόχοςτηςείναι ναπροσδιορίσει ήναρυθ­ μίσεικανονιστικάποιοςθαασκεί τακαθήκοντατουΠροέδρου της Βουλής σε περίπτωση που οι Βουλευτές δεν επιθυμούν όπως αυτάασκούνται από τον πρεσβύτερο Βουλευτή. Αυτήη ρύθμιση μπορεί ναγίνειοποτεδήποτετοαποφασίσουνοι Βου­ λευτές. Δεν είναιαπαραίτητοναπροκύψειηπρόσκαιρηαπου­ σίαγιανατο αποφασίσουν. Εν όψει της ερμηνείας την οποία έχω δώσει στην επίμαχη διάταξη καταλήγωμετηδιαπίστωση,ότι η επίδικηαπόφασηδεν παραβιάζει το άρθρο 72.3 τουΣυντάγματος. 454 25 30 35 40 $ΑΛΛ. 5 10 Χριστόφιαςκ.ά. Πρέπειναπροσθέσω ότι σεπερίπτωσηπουήτανεπιτρεπτήκαι άλληδιαζευκτικήερμηνείαθαεφάρμοζατονπιοπάνωκανόναπου συνηγορεί υπέρτηςαποφυγήςερμηνείαςπουοδηγεί σεπαράλογες καταστάσειςήάτοπααποτελέσματα.Ηερμηνείαπουέχουνεισηγηθείοιαιτητές,όχι μόνοθαοδηγούσε σεάτοπααποτελέσματα,αλλά θα προκαλούσε τρομερές δυσχέρειες στη λειτουργία της Βουλής. Γιατολόγο αυτόεπαναλαμβάνωότιακόμηκαισεπερίπτωσηπου θαείχααμφιβολίαωςπροςτηνγραμματικήερμηνείατηςεπίμαχης διατάξεως -πουδεν είναι εδώ ηπερίπτωση -θαυιοθετούσα,για τουςλόγους πουέχωαναφέρει,τηνερμηνείαστηνοποίαέχειαχθεί ηπλειοψηφίατης Βουλής των Αντιπροσώπων. ΠΙΚΗΣ, Π.: Με την απόφαση που θα δώσω συμφωνούν οι Δικαστές, Παπαδόπουλος,Χατζητσαγγάρης και Νικήτας. 15 Το Αρθρο 72.3 του Συντάγματοςπροβλέπει: 20 "3. Εν περιπτώσει πρόσκαιρου απουσίας ή εκκρεμούσης της πληρώσεως του κενωθέντος αξιώματος του Προέδρου ή του Αντιπροέδρου της Βουλής των Αντιπροσώπων, ως ορί­ ζεταιεντηδευτέραπαραγράφωτουπαρόντοςάρθρου,τακα­ θήκοντα αυτών ασκούνται υπό του πρεσβυτέρου βουλευτού της αντιστοίχου κοινότητος, εκτός εάνοι βουλευταί της τοι­ αύτης κοινότητος αποφασίσωσιν άλλως." 25 Στηδεύτερησυνεδρία τηςΣτ'βουλευτικής περιόδου(13/6/96) ηΒουλήπήρετην ακόλουθηαπόφαση:30 "Η Βουλή των Αντιπροσώπων ασκώντας το παρεχόμενο σ' αυτήδικαίωμα,σύμφωνα μετοΑρθρο 72,παράγραφος 3του Συντάγματος,αποφασίζειως ακολούθως: 35 (α)Σε περίπτωση κωλύματος ή πρόσκαιρης απουσίας ή αν κε­ νωθεί ηθέση του Προέδρου της Βουλής και μέχρι πληρώσεως της θέσεως, όπως το Αρθρο 72, παράγραφος2 του Συ­ ντάγματοςπροβλέπει,τακαθήκοντατουΠροέδρουτης Βου­ λής θαασκεί ο Βουλευτής κ.Νίκος Αναστασιάδης. 40 (β)Σεπερίπτωσηκωλύματος ή απουσίαςή αδυναμίας εκτέλεσης τωνπροσωρινών καθηκόντωναπότονενλόγω βουλευτή,κα­ θήκοντααναπληρώσεως τουΠροέδρουτης Βουλής θαασκεί ο γηραιότερος ήκαιτούτουκωλυομένου οι αμέσως επόμενοι τούτου βουλευτές κατά ηλικία ιεραρχούμενοι." 455 Πιχής, Π. Χριστόφιας κ.ά.

(1996)Η απόφασηλήφθηκεκατάπλειοψηφία(27 έναντι21). Ημειο­ ψηφίαδιαφώνησεότιτοΑρθρο72.3στοοποίοθεμελιώνεταιηαπό­ φαση παρέχει εξουσία για την εκ των προτέρων καιανεξάρτητα από τηναπουσία τουΠροέδρουτης Βουλής,εκλογή Βουλευτήάλ­ λου απότονπρεσβύτερογιαναασκείτακαθήκοντατουφορέατης 5 εξουσίαςσεπερίπτωσηπρόσκαιρηςαπουσίαςτου.Υποστήριξεότι, ηάσκησητης εξουσίας ηοποία παρέχεταιστοσώμα,ναπροβείσε διάφορηρύθμισηαπότηνπροβλεπόμενηστοΑρθρο 72.3, προϋπο­ θέτει την ύπαρξητου κενού πουδημιουργείται απότηναπουσία το'ί Προέδρουκαιέχει αποκλειστικό λόγο τηνπλήρωση τουκατά 10 τι διάρκειατηςαπουσίαςτου.Αντίθετα,ηπλειοψηφίαυποστήριξε ό ι το Αρθρο 72.3 δε θέτει τους περιορισμούς πουδιαπιστώνειη Ι'-ειοψηφία. Ηδιαφωνία προέκυψε απότη διάφορη ερμηνείατου \ρθρου 72.3 του Συντάγματος από ταδύο μέρη τηνπλειοψηφία κα· μειοψηφία.Εν όψει της φύσηςτηςδιαφωνίαςπουεντοπίζεται 15 στη διαφορετική εκτίμηση του εννοιολογικού περιεχομένου του Αρθρου 72.3,κοινήυπήρξε ηαπόφασητης Βουλής γιατηνπαρα­ πομπήτου ερμηνευτικού αυτού ζητήματοςστην αρμόδια,κατάτο Σύνταγμααρχή,τοΑνώτατοΔικαστήριο. 20 Η πρωτοβουλία για την κίνηση της διαδικασίαςγια την ερ­ μηνείατωνδιατάξεωντου Αρθρου 72.3 αφέθηκεστημειοψηφία. Τοθέματέθηκεενώπιονμας,μεαίτησητωνΒουλευτών τηςΚοι­ νοβουλευτικής Ομάδαςτου ΑΚΕΛ,οι οποίοι, όπως και οι Βουλευτές των ΚομμάτωνΕΔΕΚ καιΚΕΔ, διαφώνησανμετηληφθεί­ σααπόφασηκαιαμφισβήτησαντησυνταγματικήτηςθεμελίωση. Το Δικαστήριο, παραχώρησε άδεια στο πλαίσιο του Κ.15

(2)(β) του ισχύοντος Διαδικαστικού Κανονισμού, για την υποβολήαίτησηςγιατηνερμηνείατουΑρθρου 72.3 τουΣυντάγ­ ματος.Συγχρόνως, διατάχθηκεη επίδοσητηςσ' όλους τουςβου­ λευτές και δόθηκαν οδηγίες όπως ακουστούν όλα τα μέρη τα οποία είναι αναμεμειγμένα στη διαφοράκαθώς και ο Γενικός Εισαγγελέας, ως φίλος τουδικαστηρίου. 25 30 35 Κοινή υπήρξε η εκπροσώπηση της πλειοψηφίας της Βουλής (Βουλευτές των Κομμάτων ΔΗΣΥ και ΔΗΚΟ) καιτης μειοψη­ φίας (Βουλευτές των ΚομμάτωνΑΚΕΛ,ΕΔΕΚ και ΚΕΔ). 40 Ακούστηκαν διαδοχικάοι θέσεις της μειοψηφίας (των αιτητών),της πλειοψηφίαςκαιτου Γενικού Εισαγγελέα. Οι αιτητέςυποστήριξανότι,ωςθέμαγραμματικήςερμηνείας 456 3ΑΛΛ 5 10 15 Χβιστόφιας κ.ά. Πικής, Π. των προνοιών και διάρθρωσης του κειμένου του Αρθρου 72.3, καθώςκαι προαγωγής των σκοπών του μέσα στο συνταγματικό πλαίσιο λειτουργίας της Βουλής, η εξουσία ηοποία παρέχεται στους Βουλευτές να «αποφασίσωσιν άλλως» συναρτάται αποκλειστικά με την πρόσκαιρη απουσίατου ΠροέδρουτηςΒουλής και μπορεί να ισχύσει μόνο για όσο χρόνο αυτήδιαρκεί. Ηπλειοψηφία των Βουλευτών, καθώςκαιο Γενικός Εισαγγελέ­ ας,υποστήριξαν, μεαναφοράστοκείμενο τουΑρθρου 72.3,τη δομήτου Συντάγματος, ιδιαίτερα την αρχήτης διάκρισης ίων εξου­ σιών στηνοποίαθεμελιώνεται, καιτη συναφώςπροςαυτή αυτονο­ μίατηςΒουλήςστοπεδίολειτουργίας της(In re LadasandOthers

(1985)3C.L.R. 2823),ότι ηάσκηση της εξουσίας, ηοποία προβλέ­ πεταιαπότοΑρθρο72.3,δεντελείυπότουςπεριορισμούς πουεξέθέσε η μειοψηφία. Αντίθετα, υπέβαλαν ότι η εξουσία μπορεί να ασκηθεί, ανεξάρτητα από την ύπαρξηκενού (λόγω της απουσίας του Προέδρου) και για ολόκληρη τη βουλευτική περίοδο. Έγινε αναφορά(απότονκ.Πολυβίου),στις αρχέςπουδιέπουντηνερμη­ νείατουΣυντάγματοςκαθώςκαιστηνκοινοβουλευτικήπρακτική. 20 25 30 35 40 Όντως, το 1960, κατάτηδιάρκεια της πρώτης κοινοβουλευ­ τικής περιόδου,και το 1970, κατάτην έναρξη της δεύτερης κοι­ νοβουλευτικής περιόδου, ορίστηκε, με απόφαση του σώματος, Βουλευτής άλλος από τον πρεσβύτερο να ασκεί τα καθήκοντα του Προέδρου, σε περίπτωση πρόσκαιρης απουσίας του, για ολόκληρητην κοινοβουλευτική περίοδο. Ηκοινοβουλευτική πρακτική,διαφωτιστική όσο καιαν είναι για τηλειτουργία του σώματος στο παρελθόν,δεναποτελεί βοήθημαστην ερμηνεία του Συντάγματος. Λόγωτης φύσης τηςαρ­ μοδιότητας, η ερμηνεία του Συντάγματος όσο και των νόμων, ανήκει αποκλειστικά στη δικαστική εξουσία. - (Βλέπε μεταξύ άλλων Republic v. Char. Zacharia, 2 R.S.C.C. 1. Malachtou v. Attorney-General

(1981)1C.L.R.543. DiagorasDevelopment v.NationalBank

(1985)1 C.L.R.581.καθώςκαιτηChokolingo v. A-G of Trinidad[1981] 1 All E.R. 244.) Ο όρος «ασάφεια», ο οποίος προσδιορίζει το δικαιοδοτικό πλαίσιοτουΑρθρου 149(β),έχειερμηνευθεί διασταλτικά. Η ερμηνεία αυτήσυνάδει μετο πνεύμακαιτους σκοπούς γιατους οποί­ ους παρέχεται η δικαιοδοσία η οποία καθορίζεται στο Αρθρο 149(β). Αυτήαποβλέπειστηδημιουργίαμηχανισμούγιατηνέγκαι­ ρηκαιαυθεντικήερμηνείατουΣυντάγματοςπροςδιασφάλισητης συνταγματικής τάξης. Έχει αποφασιστεί ότι, διαφωνία ως προς 457 Πικής,Π. Χριστόφιαςκ.ά.

(1996)την ερμηνεία τουΣυντάγματος,η οποίααναφύεται σεσχέσημεδι­ καιώματαήτηνάσκησηεξουσιών πουπαρέχειτοΣύνταγμα,στοι­ χειοθετεί ασάφεια,ηοποίακαθιστάπαραδεχτήτηνπροσφυγή από πρόσωπο ή αρχή η οποία είναι αναμεμειγμένη στη διαφοράκαι επηρεάζεταιαπότοαντικείμενο της.Η προσέγγιση τουδικαστηρίου στην ερμηνεία του όρου «ασάφεια», στο πλαίσιο του Αρθρου 149, κατοπτρίζεται στο ακόλουθο απόσπασμααπό την απόφαση της πλειοψηφίας στην αίτηση τηςΑυτοκέφαλης ΑγιωτάτηςΟρθοδοξον και Αποστολικής Εκκλησίας της Κύπρον Αίτηση 1/89 29.8.89, πουδόθηκεαπότον Νικήτα Δ.: 5 10 'Τα εννοιολογικά στοιχεία του όρου «ασάφεια» (που απα­ ντάται στο αρθρ. 149(β)έχουν επίκεντρο την ύπαρξηαντιγνωμίας ήδιχογνωμίας, εκτός άλλων, και μεταξύ των ενδιαφερο­ μένων μερώναναφορικάμετοαληθινόνόηματηςδοσμένης συ- 15 νταγματικής διάταξης. Η άποψη αυτή διατυπώθηκε πρώτα στηνυπόθεσηΕπιτροπήςΣιτηρώνΚύπρονν.Συνεργατικής Πι­ στωτικής Εταιρείας Νέας Βατνλής 4 Α.Α.Σ.Δ. 91, 92 και 93. Έκτοτε στις περιπτώσεις που ανέκυψε το θέμα εφαρμόζεται απαρέγκλιταοορισμός πουέδωσε η παραπάνωαπόφαση." 20 Προκύπτει από την In re Ladas and Others

(1985)3 C.L.R. 2845, ότι η δικαιοδοσία η οποία προβλέπεται στο Αρθρο 149(β), δενπεριορίζεται σε διαφωνίεςωςπροςτην ερμηνεία συνταγματι­ κώνδιατάξεωνοιοποίεςανακύπτουνστοπλαίσιοδικαστικήςδια- 25 δικασίας. Εκτείνεταικαισεδιαφωνίεςαναφορικάμετηνερμηνεία του Συντάγματος,οι οποίες προκύπτουν σε σχέσημε τη λειτουρ­ γίαπολιτειακών αρχών,όπωςηΒουλή των Αντιπροσώπων. Στην Ενβνμίον

(1991)3 Α.Α.Δ.299 (απόφασηΟλομέλειας), καθορίζο­ νται ως εξής οι αρχές οι οποίες διέπουν την επίκληση της δίκαιο- 30 δοσίας του Ανωτάτου Δικαστηρίου βάσει τουΑρθρου 149(β): "Η επίκληση των προνοιών τουσυναρτάται μετηνύπαρξη διαφοράς και την αναγκαιότητααποσαφήνισης των σχετικών διατάξεων του Συντάγματος προς επίλυση της. Έξω από το 35 πλαίσιο αναφυείσαςδιαφοράς,οαιτητήςδενομιμοποιείται να προσφύγει στο Ανώτατο Δικαστήριο βάσειτουάρθρου 149(β)." Στην απόφαση του Δικαστηρίου στην Αίτηση 1/89, (ανωτέ­ ρω), διευκρινίζεται ότι "η δικαιοδοσία του δικαστηρίου μπορεί να ύπαρξη μόνο όταν ο αιτών έχειάμεσο έννομο συμφέρον". ΤοΣύνταγμα,δεναποτελείσύνηθεςνομοθέτημααλλάτο θεμέλιο νόμο της χώρας. Η προέλευση, οι σκοποί τους οποίους υπηρετεί, - 458 40 3ΑΛΛ. 5 10 15 20 25 Χριστόφιαςκ.ά. Πιχής,Π. καθώςκαιηδυναμική του,τοδιακρίνουναπότουςνόμουςοιοποίτ οιθεσπίζονταιαπότηνπολιτείαστοπλαίσιοκαικατ'επίκληση των διατάξεων του. Στη Minister of HomeAffairs and Another v. FisherandAnother [1979] 3All E.R.21,(P.C.),τοΣύνταγμαχαρακτηρίζεται ως χάρτης «suigeneris»,ο οποίος δεν υπόκειται στους συνήθεις κανόνεςπουδιέπουντηνερμηνείανόμων,μεσεβασμόπά­ νταπροςτοκείμενοτωνσυγκεκριμένων συνταγματικώνδιατάξεων. Όμοια προσέγγιση, αντανακλάταικαι στην Κυπριακή νομολογία (ΒλέπεPolice v.Georghiades

(1983)2C.L.R. 33.Attorney-General v. Georgbiou

(1984)2 C.L.R.251. Της "Αυτοκέφαλης Αγιωτάτης Ορθοδόξου και ΑποστολικήςΕκκλησίαςτης Κύπρου" ν.Βουλής τωνΑντιπροσώπων,Υπόθεσηαρ.515/89-72.90.) Οιαρχέςοιοποί­ εςπροκύπτουναπότηνομολογία τουΑνωτάτου Δικαστηρίου των ΗνωμένωνΠολιτειών ωςπροςτηνερμηνείατουΣυντάγματος,αποκαλύπτουν την ίδια τάση. Η αναδρομήστον καταρτισμό τουΣυ­ ντάγματος,η δομή,ταιδιαίτεραγνωρίσματακαιπροπάντωνοδια­ χρονικόςτουχαρακτήρας,αποτελούνπηγέςδιαφώτισηςγιατηνερ­ μηνείατου.(ΒλέπεTheAmericanConstitution, C.Herman Pritchett σελ.42-55.Henry Rottschaefer onConstitutional Law σελ. 16-21.) Οι κανόνεςπουδιέπουντην ερμηνεία τουΣυντάγματοςκαιοι ιδιαιτε­ ρότητες τους έχουν απασχολήσει και τους Έλληνες μελετητές του συνταγματικού δικαίου. Στο σύγγραμμα του καθηγητή Μάνεση ΣυνταγματικόΔίκαιοσελ. 195-204,αναλύονταιοιμέθοδοι ερμηνείτ ας του Συντάγματος και οι πηγές από τις οποίες το Δικαστήριο μπορείνααντλήσει καθοδήγησηστο ερμηνευτικό τουέργο. Τοαντικείμενο τουΑρθρου 72.3,είναιη πλήρωση του λειτουρ­ γικού κενού που δημιουργείται από την πρόσκαιρη απουσία του Προέδρου της Βουλής. Το κενό προκύπτει, εφόσον ο Πρόεδρος 30 , κωλύεται να ασκήσει τακαθήκοντατου λόγω πρόσκαιρης απου­ σίας. Η απουσία του, πρέπει να παρεμποδίζει τον Πρόεδρο της Βουλήςαπότηνάσκηση τωνκαθηκόντων του. ΤοΑρθρο72.3 δεν πραγματεύεται την πλήρωση τουκενού, το οποίο μπορεί ναπρο­ κύψει, κατάτη διάρκεια συνεδρίας της Βουλής απότην ολιγόλε35 πτηαπουσίατουΠροέδρουτουΣώματοςαπότο Προεδρείο. 40 Τοεισαγωγικό μέρος τηςπαραγράφου3, προσδιορίζει τοαντίτ κείμενο τηςρύθμισης. Ηφράση«εν περιπτώσει πρόσκαιρηςαπου­ σίας»,είναιτοκυριαρχικόστοιχείο τηςπρότασηςπου στοιχειοθετείται. Είναι από την απουσία του Προέδρου, από την οποίαν εξαρτώνται τα γενόμενα, που καθορίζει το Αρθρο 72.3 για την πλήρωση τουκενούπουαφήνεται, θέμααναπλήρωσης γεννάται, εφόσον απουσιάζειοΠρόεδροςκαιγιατηδιάρκειατηςαπουσίας του.ΗπρόσκαιρηαπουσίατουΠροέδρουτηςΒουλής, αποτελεί τη 459 Πιχής,Π. Χριστόφιαςχ.ά.

(1996)γενεσιουργό αιτίαγιατηνπλήρωσητουκενούπουδημιουργείται, καιτηνάσκησητηςεξουσίας πουπαρέχεταιστοσώμα. Το Αρθρο 72.3,σε συμφωνία μετο λειτουργικό σχέδιο τουΣυ­ ντάγματος,καθορίζειτοναξιωματούχο,οοποίοςθαπληρείτοκενό εξουσίας που προκύπτει απότην απουσίατου Προέδρουτης Βουλής. Αυτόςείναι,οπρεσβύτερος Βουλευτής. Παρέχεταιόμως, εξουσίαστοσώμαναορίσει (εκλέξει),άλλοΒουλευτή απότονπρε­ σβύτερο να ασκεί τα καθήκοντατου Προέδρου, για όσο χρόνο απουσιάζει. Ηαναπλήρωση τουΠροέδρου απότονπρεσβύτεροή άλλο Βουλευτήπουήθελεοριστεί,σχετίζεταιάμεσαμετοκενόπου δημιουργείταικαιέχειωςαποκλειστικόλόγοτηνπλήρωσητου. Ο όρος «αποφασίσωσιν άλλως», υποδηλώνει τηλήψησυγκε­ κριμένης απόφασης για Βουλευτή άλλο από τον πρεσβύτερο. Δεν παρέχει, ούτε εξυπακούει εξουσία για ρύθμιση άλλη,από εκείνη ηοποίακαθορίζεταιστο Αρθρο 72.3. Η ερμηνεία του Αρθρου 72.3 πουυιοθετούμε, συνάδει με το λειτουργικό σχέδιο του Συντάγματοςγια την εξαντλητική αντίμετώπισηκάθεκενούπουμπορείναπροκύψειστηνκρατική λει­ τουργίαλόγωαπουσίαςτωνφορέωνεξουσίας. Δεν είναιτυχαίο το ότι, ο καθηγητής S.A. de Smith στο έργο του The New Commonwealth and its Constitution, σελ. 285, χαρακτηρίζει το Σύνταγμα της Κύπρουως το λεπτομερέστερο στον κόσμο. 5 10 15 20 25 Η ίδιαεπιμέλεια επιδεικνύεταιστοΣύνταγμαγιατοβέβαιοκα­ θορισμό του τρόπου αναπλήρωσης του ΠροέδρουτηςΔημοκρα­ τίας κατά τη διάρκειαπροσωρινής απουσίαςαπότα καθήκοντα του(Αρθρο 36),καθώςκαιτηναναπλήρωσηΒουλευτή τουοποίου 30 ηέδρακενούται(Αρθρο66,2.3). Αποδοχήτηςερμηνείαςτηνοποί­ ανυιοθετείηπλειοψηφία,θαέθετεαμέσωςτοερώτημα,ποιοςαναπληρεί τον διαχρονικάεπιλεγέντα Βουλευτή για να ασκεί τα κα­ θήκοντατουΠροέδρουτηςΒουλής στηναπουσίατου; Η απάντη­ ση θαήταν,ότι τοθέμαδερυθμίζεταιαπότο Σύνταγμακατά πα- 35 ρέκκλιση απότολειτουργικό σχέδιοτουΣυντάγματος. Η εξουσία ηοποίαπαρέχεταιστο σώμααπότοΑρθρο 72.3 «νααποφασίσω­ σιν άλλως», αναφέρεται αποκλειστικάστον ορισμό Βουλευτή άλ­ λουαπότονπρεσβύτερογιαναασκείτακαθήκοντατουΠροέδρου κατά τηναπουσίατου. Είναισαφέςαπότηγλωσσικήδιατύπωση 40 καιδιάρθρωσητουΑρθρου 72.3,ότιοι διατάξειςτουπροβλέπουν γιαπροσωρινήκαιόχι οριστικήαναπλήρωση. Το ζητούμενο είναι, η ερμηνεία των διατάξεων του Αρθρου 460 3ΧΛΛ Χριστόφιαςκ.ά. Πtxης, Π. 72.3τουΣυντάγματος.Εφόσονδιαπιστωθείτοεννοιολογικόπε­ ριεχόμενο των προνοιώντουΑρθρου τουΣυντάγματοςπου ερ­ μηνεύεται,εξαντλείταιη δικαιοδοσίατουΑνωτάτουΔικαστηρί­ ουβάσειτουΑρθρου 149(β). ΤοΑνώτατοΔικαστήριοέκρινεκα­ τά πλειοψηφία ότι το Αρθρο72.3 του Συντάγματος παρέχει εξουσία. στη Βουλή ναορίσειΒουλευτή άλ­ λο από τον Πρεσβύτερο,να αναπληρεί τον Πρόεδρο της Βουλής στηνάσκησητο/νκαθτμόντοιντου. 461