ECLI:NL:CRVB:2018:3474

Conclusie 7 november 2018 Raadsheer Advocaat-Generaal mr. R.J.G.M. Widdershoven 15/834 WIA-C, 16/2353 WMO15-C, ECLI:NL:CRVB:2018:3474 CONCLUSIE Zitting 26 september 2018 Conclusie inzake de hoger beroepen van: [Naam stichting 1] te [vestigingsplaats 1] , appellante 1, gemachtigde: mr. J.W.D. Roozemond [zaak 1] tegen de uitspraak van de voorzieningenrechter van de rechtbank Rotterdam van 8 maart 2016 in zaak nrs. 16/889, 16/387 in het geding tussen: appellante 1 en het Drechtstedenbestuur te Dordrecht. [Naam N.V.] te [vestigingsplaats 2] , appellante 2, gemachtigde mr. A.M. Nijboer [zaak 2] tegen de uitspraak van de rechtbank Den Haag van 22 december 2014, in zaak nr. 13/7178 in het geding tussen: appellante 2 en de Raad van bestuur van het Uitvoeringsinstituut werknemersverzekeringen (Uwv). In deze zaken heeft de president van de Centrale Raad van Beroep (CRvB), mr. T. Avedissian, mij bij brief van 14 juni 2018 verzocht een conclusie, als bedoeld in artikel 8:12a Algemene wet bestuursrecht (Awb), te nemen over enkele vragen die verband houden met de toepassing van het leerstuk van afgeleid belang in algemene zin en in het sociaal domein in het bijzonder. De zaken zijn behandeld door een grote kamer, als bedoeld in artikel 8:10a, vierde lid, Awb. In de conclusie worden vijf vuistregels geformuleerd die richtinggevend zouden moeten zijn bij toekomstige toepassing van het leerstuk van afgeleid belang door de bestuursrechters. Eerst en vooral is het leerstuk van afgeleid belang niet aan de orde als de derde in kwestie, naast een mogelijk afgeleid belang, een zelfstandig eigen belang heeft dat bij het besluit rechtstreeks betrokken is. Dit eigen belang kan in een andere hoedanigheid bestaan, maar bijvoorbeeld ook vanwege de reële mogelijkheid dat de derde in een aan een zakelijk of fundamenteel recht ontleend eigen belang wordt geschaad (vuistregel 1). Verder zou afgeleid belang niet aan een derde moeten worden tegengeworpen als zijn bij het besluit betrokken belang materieel niet parallel loopt met dat van de eerstbetrokkene (vuistregel 2) of als de betrokkenheid van zijn rechts- of belangpositie bij het besluit een zelfstandige aanspraak op rechtsbescherming rechtvaardigt (vuistregel 3). Afgeleid belang kan daarentegen wel aan de derde worden tegengeworpen als zijn belang parallel loopt met dat van de eerstbetrokkene en zijn belang uitsluitend via een contractuele relatie met de eerstbetrokkene bij dat besluit betrokken is (vuistregel 4). Ten slotte zou de thans soms toegepaste verwevenheidscorrectie op afgeleid belang niet meer moeten worden toegepast (vuistregel 5). Toepassing van deze vuistregels op zaak 1 en 2 leidt ertoe dat appellante 1 in zaak 1, en appellante 2 in zaak 2 als belanghebbende bij het bestreden besluit moeten worden aangemerkt. 1. Feiten en procesverloop [zaak 1] 1.1 Het geschil heeft betrekking op de vraag of appellante 1 kan worden beschouwd als belanghebbende bij (een) aan (een van) haar cliënten gericht(

1. e)besluit(
2. en)tot stopzetting van de uitbetaling van een persoonsgebonden budget (pgb). Volgens appellante 1 loopt zij als gevolg van dit/deze besluit(
3. en)inkomsten mis en dreigt zij in haar voortbestaan te worden geraakt. 1.2 Appellante 1 exploiteert een zorgcentrum in Meerkerk. Zij voorziet in de huisvesting van en de verlening van verschillende vormen van zorg aan vijf tot tien hulpbehoevenden. Voor zover voor deze conclusie van belang, heeft een van deze hulpbehoevenden, een ten tijde hier van belang 82-jarige vrouw met een psychiatrische aandoening (betrokkene), die een indicatie heeft voor beschermd wonen (ZZP GGZ C3), voor haar zorg (persoonlijke verzorging, begeleiding individueel en dagbesteding) een pgb aangevraagd op grond van de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo 2015). De uitvoering van deze wet is opgedragen aan het college van burgemeester en wethouders van de gemeente waar de aanvraagster van het pgb woont, in dit geval - ten tijde hier van belang - de gemeente Giessenlanden. Dit college heeft de uitvoering van de Wmo 2015 overgedragen aan het Drechtstedenbestuur (het bestuur). Het bestuur heeft de aanvraag van betrokkene ingewilligd en voor het jaar 2015 een pgb verleend van € 3.164,25 netto per maand. Op grond van overgangsrecht is dit bedrag verhoogd met een bedrag van € 3.332,- per jaar. Ook de andere hierboven bedoelde hulpbehoevenden verblijven en ontvangen zorg in het zorgcentrum. Ook dit verblijf en die zorg worden bekostigd uit pgb’s. 1.3 Bij besluit van 15 september 2015 heeft het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Zederik aan betrokkene meegedeeld dat zij het verleende pgb met ingang van 2 september 2015 niet meer mag gebruiken om zorg bij appellante 1 in te kopen, omdat deze zorg volgens hem niet van voldoende kwaliteit is. In het besluit is meegedeeld dat de indicatie niet wordt ingetrokken, maar dat de betalingen uit het pgb wel tijdelijk worden stopgezet. Als wettelijke grondslag voor het besluit zijn genoemd de artikelen 2.3.1 en 2.3.6 Wmo 2015 en artikel 2.14 Verordening beschermd wonen en opvang gemeente Giessenlanden. Aanleiding voor een onderzoek naar de kwaliteit van de geleverde zorg was de aanhouding op verdenking van een zedenmisdrijf van de oprichter van appellante 1. Uit het onderzoek is het bestuur gebleken dat de stichting te weinig geschoold personeel heeft om alle cliënten de juiste zorg te verlenen, dat de verleende zorg niet voldoende gestructureerd is en dat er sprake is van rolverwarring tussen cliënten en medewerkers, omdat ook cliënten werkzaamheden verrichten voor de stichting. Niet alleen het bestuur, maar ook gemeenten in de omgeving hebben signalen ontvangen dat de verleende zorg niet van voldoende niveau is. 1.4 Tegen het besluit van 15 september 2015 hebben appellante 1 en betrokkene separaat bezwaar gemaakt. Appellante 1 heeft, voor zover hier van belang, aangevoerd dat zij bij het aan betrokkene gerichte besluit een eigen belang heeft, omdat zij als gevolg van - onder meer - dat besluit geen inkomsten meer ontvangt. Zij wordt daardoor in haar voortbestaan geraakt. Met dit belang heeft zij een andersoortig belang dan haar cliënten. Appellante 1 en betrokkene hebben in hun bezwaarschriften weersproken dat de geleverde zorg van onvoldoende kwaliteit is en zij betwisten de feiten die aan het besluit ten grondslag zijn gelegd, voor zover deze blijken uit het besluit. Omdat zij niet beschikken over het rapport dat van het onderzoek is opgemaakt, kunnen zij zich verder moeilijk verweren tegen het besluit. Daarnaast bestrijden appellante 1 en betrokkene dat de beslissing kan worden genomen op de door het bestuur genoemde wettelijke grondslagen en menen zij dat zij in ieder geval hadden moeten worden gehoord voordat het besluit werd genomen. De belangen van appellante 1 en betrokkene zijn mede daardoor onvoldoende belicht, terwijl die belangen wel een rol spelen, omdat bij de beoordeling van een aanspraak op een maatwerkvoorziening een belangenafweging moet worden gemaakt. De nu gemaakte afweging leidt voor appellante 1 en voor betrokkene tot een onevenredig nadelig gevolg, zodat het besluit in strijd is met het bepaalde in artikel 3:4 Awb. 1.5 Omdat het besluit van 15 september 2015 onbevoegd bleek te zijn genomen door het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Zederik, is op 30 november 2015 een gelijkluidend besluit genomen door het - bevoegde - college van burgemeester en wethouders van de gemeente Giessenlanden. De bezwaren van appellante 1 en betrokkene zijn gericht geacht tegen dat laatstgenoemde besluit. 1.6 Bij besluit van 18 december 2015 heeft het bestuur het bezwaar van appellante 1 niet-ontvankelijk verklaard op de grond dat zij niet als belanghebbende bij het besluit van 15 september 2015 kan worden aangemerkt, omdat zij niet rechtstreeks in haar belangen wordt geraakt. Haar belangen bij het besluit vloeien voort uit de contractuele relatie die zij met betrokkene heeft. Het bestuur heeft in dit verband gewezen op de uitspraken van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (ABRvS) van 20 april 2004, ECLI:NL:RVS:2004:AR4300, 4 november 2015, ECLI:NL:RVS:2015:3386, en 22 juli 2015, ECLI:NL:RVS:2015:2289. Bij besluit van 18 februari 2016 heeft het bestuur het bezwaar van betrokkene ongegrond verklaard. 1.7 Bij uitspraak van 27 september 2017, ECLI:NL:RBROT:2017:7324, heeft de rechtbank Rotterdam het beroep van betrokkene tegen het besluit van 18 februari 2016 niet-ontvankelijk verklaard op de grond dat betrokkene geen belang meer had bij beoordeling van dat besluit, nu zij haar pgb inmiddels besteedde bij een andere zorgverlener dan appellante 1 en zij ter zitting heeft verklaard ook niet meer naar appellante 1 terug te gaan. Tegen deze uitspraak is geen hoger beroep ingesteld. Tegen het besluit van 18 december 2015 heeft appellante 1 beroep ingesteld en verzocht om schadevergoeding. Tevens heeft zij de voorzieningenrechter van de rechtbank verzocht een voorlopige voorziening te treffen om te voorkomen dat zij als gevolg van dit besluit (en andere aan andere cliënten van appellante 1 gerichte besluiten van dezelfde strekking) failliet gaat. Appellante 1 heeft zich op het standpunt gesteld dat de beslissing feitelijk een negatieve beoordeling van haar werk vormt en de beslissing tot gevolg heeft dat zij geen cliënten meer kan opvangen. Zij lijdt hierdoor ernstige schade. Uit het besluit van 15 september 2015, maar meer nog uit de conceptbeslissing van 12 januari 2016 op het door betrokkene zelf ingediende bezwaar, blijkt dat de beslissing betrekking heeft op de kwaliteit van appellante 1 en zij wil zich tegen de punten van kritiek kunnen verweren. Zij heeft zich beroepen op uitspraken van de ABRvS van 21 augustus 2013, ECLI:Nl:RVS:2013:847, en 15 oktober 2014, ECLI:NL:RVS:2014:3669, in zaken die volgens haar juridisch vergelijkbaar zijn. 1.8 Bij uitspraak van 8 maart 2016, 16/889 en 16/387, heeft de voorzieningenrechter van de rechtbank Rotterdam het beroep na toepassing van het bepaalde in artikel 8:86 Awb ongegrond verklaard. Appellante 1 kan naar haar oordeel niet als belanghebbende in de zin van artikel 1:2, eerste lid, Awb worden aangemerkt. Appellante 1 heeft een contractuele relatie met betrokkene (en andere cliënten), waarvan het bestuur het pgb heeft beëindigd, omdat het verstrekte pgb werd besteed door zorg in te kopen bij appellante. Hoewel het (financieel) belang van appellante 1 door het besluit van 15 september 2015 kan worden geraakt, komen de gevolgen van dit besluit voor haar eerst via de contractuele relatie tot stand. Aldus heeft appellante 1 een afgeleid belang en is haar belang niet rechtstreeks bij het besluit van 15 september 2015 betrokken. De voorzieningenrechter heeft voor haar oordeel gewezen op de uitspraak van de ABRvS van 13 januari 2010, ECLI:NL:RVS:2010:BK9028, en van het College van Beroep voor het bedrijfsleven (CBb) van 2 februari 2012, ECLI:NL:CBB:2012:BV5176. Er is naar het oordeel van de rechtbank geen sprake van een situatie die vergelijkbaar is met die die aan de orde was in de door appellante 1 aangehaalde uitspraken van de ABRvS. Allereerst is door appellante 1 niet aannemelijk gemaakt dat herroeping van het primaire besluit ertoe zou leiden dat betrokkene wederom bij appellante 1 de benodigde zorg zou inkopen. De enkele stelling van appellante 1 is daartoe onvoldoende. Daarnaast wijst de rechtbank erop dat het primaire besluit appellante 1 er niet van hoeft te weerhouden om cliënten aan te nemen en zorg te verlenen. Deze zorg mag niet worden bekostigd uit een door het bestuur verleend pgb. Tot slot is in de hier aan de orde zijnde zaak geen sprake van een situatie dat de belangen van appellante 1 bij herroeping van het primaire besluit tegengesteld zijn aan de belangen van betrokkene bij de herroeping van dat besluit nu beide met het indienen van bezwaar hebben beoogd dat het primaire besluit wordt herroepen. Het feit dat appellante 1 door de beëindiging van het pgb aan betrokkene schade heeft geleden, maakt dit niet anders. Er bestaat aldus geen grond voor schadevergoeding en er is geen aanleiding om een voorlopige voorziening te treffen. 1.9 Appellante 1 heeft bij brief van 14 april 2014 op nader aan te voeren gronden hoger beroep ingesteld tegen de uitspraak van de rechtbank. Bij brief van 29 juni 2016 heeft zij het hoger beroep van de gronden voorzien. Appellante 1 heeft zich op het standpunt gesteld dat zij is aan te merken als belanghebbende in de zin van de Awb. Dat de gevolgen van de besluiten voor haar eerst via de contractuele relatie tot stand komen, betekent volgens haar niet automatisch dat er geen sprake is van belanghebbendheid. In dit verband heeft zij - opnieuw - gewezen op de uitspraak van de ABRvS van 21 augustus 2013, ECLI:NL:RVS:2013:847. Volgens appellante 1 moet er worden gekeken naar de juridische grondslag van het besluit. Het besluit treft primair haar en heeft daarmee een directe uitwerking gehad op de cliënten van appellante 1. Door haar bezwaar niet-ontvankelijk te verklaren kan zij het onjuiste beeld dat over haar is geschetst en dat tot het bestreden besluit heeft geleid, niet corrigeren. Zou zij al een afgeleid belang hebben, dan nog zou zij als belanghebbende moeten worden aangemerkt, omdat het besluit haar raakt in de fundamentele rechten op arbeid en eigendom, zoals ook aan de orde was in de uitspraken van de ABRvS van 5 september 2007, ECLI:NL:RVS:2007:BB2906, en 21 november 2007, ECLI:NL:RVS:2007:BB8396. Appellante 1 heeft tot slot verzocht de door haar geleden schade door het bestuur te laten vergoeden. Deze schade wordt door haar geschat op € 332.419,10. 1.10 Het bestuur heeft zich in reactie op het hoger beroep van appellante 1 op het standpunt gesteld dat de uitspraak van 21 augustus 2013, ECLI:NL:RVS:2013:847, op de voorliggende zaak niet van toepassing is. 1.11 Bij brief van 14 augustus 2017 heeft appellante 1 een nadere reactie gegeven op wat door het bestuur is aangevoerd. Daarin is gesteld dat alleen zij, en niet betrokkene of een andere cliënt van appellante 1, in staat is om aan te tonen dat aan de kwaliteitseisen van de Wmo 2015 is voldaan. Juist daarom zou zij in de procedure betrokken moeten zijn. Voor zover zou worden aangenomen dat de in de Wmo 2015 neergelegde kwaliteitsnormen niet strekken tot bescherming van appellante, verzoekt appellante 1 aan haar niet het bepaalde in artikel 8:69a Awb tegen te werpen, in welk verband zij zich beroept op de mogelijkheid van correctie van de werking van dit artikel (“correctie Widdershoven”). Wettelijk kader 1.12 Voor de beoordeling zijn de volgende wettelijke bepalingen, zoals die golden ten tijde hier in geding, van belang. Artikel 2.3.1 Wmo 2015 Het college draagt er zorg voor dat aan personen die daarvoor in aanmerking komen, een maatwerkvoorziening wordt verstrekt. Artikel 2.3.6 Wmo 2015 1. Indien de cliënt dit wenst, verstrekt het college hem een persoonsgebonden budget dat de cliënt in staat stelt de diensten, hulpmiddelen, woningaanpassingen en andere maatregelen die tot de maatwerkvoorziening behoren, van derden te betrekken. 2. Een persoonsgebonden budget wordt verstrekt, indien: a. de cliënt naar het oordeel van het college op eigen kracht voldoende in staat is te achten tot een redelijke waardering van zijn belangen ter zake dan wel met hulp uit zijn sociale netwerk of van zijn vertegenwoordiger, in staat is te achten de aan een persoonsgebonden budget verbonden taken op verantwoorde wijze uit te voeren; b. de cliënt zich gemotiveerd op het standpunt stelt dat hij de maatwerkvoorziening als persoonsgebonden budget wenst geleverd te krijgen; c. naar het oordeel van het college is gewaarborgd dat de diensten, hulpmiddelen, woningaanpassingen en andere maatregelen die tot de maatwerkvoorziening behoren, veilig, doeltreffend en cliëntgericht worden verstrekt. 3. Bij het beoordelen van de kwaliteit als bedoeld in het tweede lid, onder c, weegt het college mee of de diensten, hulpmiddelen, woningaanpassingen en andere maatregelen in redelijkheid geschikt zijn voor het doel waarvoor het persoonsgebonden budget wordt verstrekt. 4. Bij verordening kan worden bepaald onder welke voorwaarden betreffende het tarief, de persoon aan wie een persoonsgebonden budget wordt verstrekt, de mogelijkheid heeft om diensten, hulpmiddelen, woningaanpassingen en andere maatregelen te betrekken van een persoon die behoort tot het sociale netwerk. 5. Het college kan een persoonsgebonden budget weigeren: a. voor zover de kosten van het betrekken van de diensten, hulpmiddelen, woningaanpassingen en andere maatregelen van derden hoger zijn dan de kosten van de maatwerkvoorziening of; b. indien het college eerder toepassing heeft gegeven aan artikel 2.3.10, eerste lid, onderdeel a, d en e. 6. Op een persoonsgebonden budget is titel 4.2 van de Algemene wet bestuursrecht niet van toepassing. Artikel 7.2, eerste lid, onder b, Verordening maatschappelijke ondersteuning Giessenlanden 2015 Verhouding prijs en kwaliteit levering voorziening door derden 1. Het college houdt bij het leveren van diensten door derden en het vaststellen van de tarieven daarvan in ieder geval rekening met: (…) b. de vereiste deskundigheid en vaardigheden van de beroepskrachten; (…) Artikel 2.14 Verordening beschermd wonen en opvang gemeente Giessenlanden 2015 Criteria persoonsgebonden budget Het college weigert de verlening van een persoonsgebonden budget indien: a. de cliënt het door het college vastgestelde budgetplan niet of niet volledig ingevuld heeft overgelegd; b. de cliënt weigert het budgetplan desgevraagd met het college te bespreken of, na voor een gesprek daarover te zijn opgeroepen, zonder geldige reden niet verschijnt; c. de cliënt, of, indien de cliënt jonger is dan 18 jaar, één van diens ouders of voogden, surseance van betaling heeft aangevraagd of failliet is verklaard; d. ten aanzien van de cliënt of, indien de cliënt jonger is dan 18 jaar, ten aanzien van één van diens ouders of voogden, de schuldsaneringsregeling natuurlijke personen van toepassing is verklaard, dan wel een verzoek daartoe bij de rechtbank is ingediend; e. de cliënt zich niet heeft gehouden aan bij de verstrekking van een eerder persoonsgebonden budget opgelegde verplichtingen; f. het naar het oordeel van het college onvoldoende aannemelijk is dat met het persoonsgebonden budget zal worden voorzien in toereikende zorg van goede kwaliteit; g. het ernstige vermoeden bestaat dat de cliënt problemen zal hebben met het omgaan met een persoonsgebonden budget; 2. Feiten en procesverloop [zaak 2] 2.1 Het geschil heeft betrekking op de vraag of appellante 2, kan worden beschouwd als belanghebbende bij een aan een werkneemster van de [naam stichting 2] (werkgever) gericht besluit tot wijziging van haar uitkering op grond van de Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (Wet WIA). Werkgever was bij appellante 2 verzekerd tegen het risico van arbeidsongeschiktheid van haar werknemers en is op 5 februari 2013 failliet verklaard en op 2 april 2014 uitgeschreven uit het Handelsregister. 2.2 [Naam werkneemster] , voormalig werkneemster (werkneemster) van werkgever, heeft op 19 november 2009 een aanvraag ingediend voor een uitkering op grond van de Wet WIA. Werkneemster is met ingang van 26 oktober 2009 in aanmerking gebracht voor een loongerelateerde WGA-uitkering (werkhervattingsuitkering gedeeltelijk arbeidsgeschikten) op grond van de Wet WIA. Daarbij is de mate van arbeidsongeschiktheid van werkneemster vastgesteld op 100%. Bij besluit van 8 juli 2010 heeft het Uwv werkgever geïnformeerd dat, gelet op het feit dat werkgever eigenrisicodrager is voor de WGA, de uitkering aan werkneemster achteraf op werkgever wordt verhaald. 2.3 Bij besluit van 13 mei 2013 heeft het Uwv de loongerelateerde WGA-uitkering van werkneemster met ingang van 26 juni 2010 beëindigd en werkneemster met ingang van die datum in aanmerking gebracht voor een WGA-loonaanvullingsuitkering. Appellante 2 heeft bij brief van 10 juni 2013 tegen dit besluit bezwaar gemaakt. Volgens haar zou werkneemster in aanmerking behoren te komen voor een IVA-uitkering (inkomensverzekering voor volledig en duurzaam arbeidsongeschikten). In een aanvullend bezwaarschrift van 25 juni 2013 heeft appellante 2 uiteengezet dat zij op grond van artikel 84, tweede lid, Wet WIA in combinatie met artikel 40, tweede lid, Wet financiering sociale verzekeringen (Wfsv) rechtstreeks in haar belang wordt getroffen door het besluit van 13 mei 2013, zodat zij op grond van artikel 1:2 Awb is aan te merken als belanghebbende. 2.4 Bij besluit van 24 juli 2013 heeft het Uwv het bezwaar van appellante 2 niet-ontvankelijk verklaard. Volgens het Uwv kan appellante 2 niet als belanghebbende worden aangemerkt, omdat zij als garantsteller van de failliete eigenrisicodrager (werkgever) slechts een afgeleid belang heeft. 2.5 Op 22 december 2014 heeft de rechtbank Den Haag, ECLI:NL:RBDHA:2014:15840, het beroep van appellante 2 ongegrond verklaard. De rechtbank heeft vastgesteld dat in dit geval de aan de werkneemster toegekende en uitbetaalde WGA-loonaanvullingsuitkering - gelet op het bepaalde in artikel 84, tweede lid, Wet WIA - als gevolg van het faillissement van de werkgever zal worden verhaald op de garantsteller. Nu appellante 2 de garantsteller van de failliete werkgever is, volgt de rechtbank appellante 2 in zoverre in haar betoog dat een besluit ten aanzien van de WIA-uitkering van een werknemer (mogelijk grote) financiële consequenties voor haar heeft. De rechtbank is echter van oordeel dat deze gevolgen voortvloeien uit de garantie van appellante 2 jegens het Uwv en het daarop gebaseerde verhaalsbesluit. Zowel de garantie waaruit de garantstelling voortvloeit als het faillissement op grond waarvan de garantie wordt ingeroepen, zijn privaatrechtelijk van aard en de privaatrechtelijke rechtsgang biedt volgens de rechtbank voldoende waarborgen de contractuele belangen van appellante 2 jegens het Uwv te beschermen. Ook de stelling van appellante 2 dat zij door het faillissement van werkgever in een financieel nadeliger positie is komen te verkeren, is niet gevolgd door de rechtbank. De rechtbank heeft in dit verband gewezen op artikel 2 van de voorwaarden behorende bij het garantiecontract, waarin is bepaald dat de WGA-eigenrisicoverzekering strekt tot het verlenen van schadevergoeding aan de eigenrisicodrager indien deze uit hoofde van het eigenrisicodragerschap gehouden is WGA-uitkeringen te betalen. Appellante 2 had toen de WGA-uitkering aan werkgever werd toegerekend op basis van artikel 2 van het garantiecontract meteen de uitkeringsbetaling aan de werkneemster voor haar rekening moeten nemen. Bezien in dit licht brengt het faillissement van de werkgever op grond waarvan artikel 84, tweede lid, Wet WIA van toepassing is, naar het oordeel van de rechtbank de facto geen wijziging in de positie van appellante 2 als financiële garantsteller. De rechtbank heeft voorts overwogen dat de aanwezigheid van een tegengesteld belang niet per definitie leidt tot het aannemen van een rechtstreeks belang. In dit geval is de bron van de financiële verplichtingen van appellante 2 tot betaling van de WGA-loonaanvullingsuitkering uitsluitend gelegen in het garantiecontract tussen appellante 2 en de eigenrisicodrager. Tot slot is volgens de rechtbank van een parallel belang in dit geval geen sprake. Het belang van werkgever als eigenrisicodrager is gelegen in het beperken van de kosten als gevolg van het verhaal van aan werknemers toegekende uitkeringen. Het belang van appellante 2 bij het toekenningsbesluit betreft, gelet op het garantiecontract, het minder uitkeren van schade. Van een onlosmakelijk en rechtstreeks verband tussen die belangen is naar het oordeel van de rechtbank geen sprake. 2.6 Tegen deze uitspraak heeft appellante 2 hoger beroep ingesteld. Appellante 2 heeft benadrukt dat in dit geval werkgever vanwege zijn faillissement niet meer kan opkomen tegen het besluit. De curator van de stichting kon evenmin rechtsmiddelen aanwenden tegen het besluit, omdat de uitkomst van de procedure geen invloed heeft op de failliete boedel. Op grond van artikel 84, tweede lid, Wet WIA is - na het faillissement van werkgever - de betalingsverplichting voor appellante 2 ontstaan, zodat zij op die grond als belanghebbende moet worden aangemerkt. In tegenstelling tot wat de rechtbank heeft overwogen, is daarvoor geen separaat verhaalsbesluit van het Uwv vereist. Appellante 2 heeft benadrukt dat in eerste instantie de betalingsverplichting voortvloeide uit de verzekeringsovereenkomst tussen haar en werkgever, maar dat na het faillissement van werkgever de betalingsverplichting rechtstreeks voortvloeide uit artikel 84 Wet WIA. In dit verband is erop gewezen dat zij na het faillissement van werkgever geen verzekeringspremies meer ontving en de verzekering per die datum is beëindigd. Appellante 2 heeft uiteengezet dat een werkgever op grond van artikel 83 Wet WIA als eigenrisicodrager gehouden is de uitkering aan de werknemer te betalen en dat als de werkgever dat niet doet het Uwv de uitkering betaalt en vervolgens verhaalt op de werkgever. Artikel 84, tweede lid, Wet WIA bepaalt dat bij faillissement van de werkgever het Uwv de uitkering eveneens betaalt en deze verhaalt op de verzekeraar. In zoverre treedt appellante 2 in dezelfde positie als de werkgever. Appellante 2 heeft benadrukt dat zij een tegengesteld belang heeft aan degene aan wie het besluit is gericht. Daarnaast heeft appellante 2 een eigen belang en ook een groter belang dan de (failliete) werkgever, aangezien voor haar betalingsverplichtingen ontstaan naar aanleiding van het besluit, die na het faillissement van werkgever op grond van de wet rechtstreeks op haar kunnen worden verhaald. Volgens appellante 2 zal een civielrechtelijke procedure in dit geval haar belangen onvoldoende kunnen waarborgen, omdat zij een eventuele civiele procedure uitsluitend kan baseren op ‘onrechtmatige daad’. Deze toets is volgens appellante 2 veel zwaarder dan de toets die de bestuursrechter aanlegt. Bovendien is niet snel in te zien op grond waarvan het gebruik maken van een rechtmatig besluit onrechtmatig zou kunnen zijn. 2.7 Het Uwv heeft zich op het standpunt gesteld dat werkgever nog zelf had kunnen opkomen tegen het besluit, aangezien het faillissement nog niet was afgewikkeld. Het Uwv heeft benadrukt dat de belangen van de garantsteller niet identiek zijn aan die van de eigenrisicodrager, aangezien de garantsteller alleen hoeft te betalen als de eigenrisicodrager niet betaalt. Volgens het Uwv wordt het belang van de garantsteller alleen geraakt doordat er een specifieke (garantstellings)overeenkomst is met een specifieke andere belanghebbende (werkgever). Zonder die overeenkomst heeft het besluit over de uitkering geen effect op de garantsteller. In dit verband heeft het Uwv ook gesteld dat als er in de Wet WIA geen grondslag zou zijn opgenomen voor verhaal op de garantsteller, het Uwv de uitkering via privaatrechtelijke weg zou kunnen verhalen. Het belang van de garantsteller is dan ook niet andersoortig dan dat van de eigenrisicodrager. Volgens het Uwv heeft appellante 2 slechts een belang dat is afgeleid van het belang van werkgever. De omstandigheid dat bewust en vrijwillig een garantstellingsovereenkomst wordt aangegaan en aldus het risico wordt geaccepteerd, kan er volgens het Uwv niet toe leiden dat de garantsteller zichzelf daarmee tot belanghebbende kan verheffen. Het Uwv heeft er voorts op gewezen dat als appellante 2 als belanghebbende wordt aangemerkt een vierde partij, die geen band heeft met werkneemster, inzage in en invloed op het besluit over de uitkering krijgt. Dit is een belangrijke inbreuk op de privacy van werkneemster. Het Uwv heeft voorts betoogd dat werkgever met ingang van het faillissement geen eigenrisicodrager meer is op grond van artikel 40, tiende lid, Wfsv, maar dat wel de plicht tot betaling van de WGA-uitkering blijft bestaan. Dit betekent dat werkgever na faillissement zowel vanuit een premiebelang als vanuit de betalingsverplichting als eigenrisicodrager een reëel procesbelang heeft bij een toerekeningsbesluit. De garantsteller betaalt voor de werkgever omdat de garantsteller garant staat voor de verplichtingen die uit het zelf dragen van het risico voortvloeien (art. 40, tweede lid, Wfsv). Beide hebben volgens het Uwv dus een betalingsverplichting en zijn hoofdelijk aansprakelijk. Als de betalingsverplichting voor de eigenrisicodrager zou vervallen door het faillissement, dan zou de garantstelling ook niet kunnen worden ingeroepen omdat er dan geen verplichtingen meer zijn voor de eigenrisicodrager. Wettelijk kader 2.8 Voor de beoordeling zijn de volgende wettelijke bepalingen, zoals die golden ten tijde hier in geding, van belang. Op grond van artikel 82, eerste lid, Wet WIA draagt de eigenrisicodrager gedurende een bij ministeriële regeling te bepalen periode nadat het recht op een WGA-uitkering is ontstaan, het risico van de betaling van die uitkering aan de verzekerde die op de eerste dag van de bij die uitkering in acht genomen wachttijd tot de eigenrisicodrager in dienstbetrekking stond. Op grond van artikel 84, eerste lid, Wet WIA, zoals deze bepaling destijds luidde, draagt de eigenrisicodrager vanaf het moment dat hij eigenrisicodrager wordt overeenkomstig artikel 82 het risico van de betaling van de WGA-uitkering aan de verzekerde die op de eerste dag van de bij die uitkering in acht genomen wachttijd tot hem in dienstbetrekking stond, ook als die wachttijd is ingegaan vóór de dag waarop deze werkgever eigenrisicodrager werd. Op grond van artikel 84, tweede lid, Wet WIA, betaalt het Uwv indien de eigenrisicodrager in staat van faillissement is verklaard, of indien ten aanzien van hem de schuldsaneringsregeling natuurlijke personen van toepassing is verklaard, dan wel indien hij ophoudt werkgever te zijn, de WGA-uitkering en verhaalt het deze uitkering (…) op de bank of verzekeraar, bedoeld in artikel 40, tweede lid van de Wfsv. Op grond van artikel 115 Wet WIA kan het bezwaar of beroep van een werkgever tegen de in artikel 83 bedoelde betaling danwel tegen de in artikel 38, tweede of derde lid, van de Wfsv, bedoelde opslag of korting niet zijn gegrond op de grief, dat een uitkering op grond van deze wet ten onrechte of tot een te hoog bedrag is vastgesteld. Op grond van artikel 117, eerste lid, Wet WIA vinden intrekking van het recht op een uitkering op grond van deze wet of verlaging van de hoogte ervan, die voortvloeien uit het door de werkgever ingesteld bezwaar of beroep, niet eerder plaats dan zes weken na de dag waarop de beslissing op bezwaar is bekendgemaakt of de uitspraak is gedaan. De eerste zin is van overeenkomstige toepassing in geval van intrekking van het bezwaar of beroep omdat het Uwv geheel of gedeeltelijk is tegemoet gekomen aan het bezwaar of beroep van de werkgever. Op grond van artikel 117, tweede lid, Wet WIA geldt het eerste lid niet, indien de uitkering door eigen schuld of toedoen van de werknemer ten onrechte of tot een te hoog bedrag is vastgesteld. Op grond van artikel 40, tweede lid, Wfsv legt de werkgever bij een aanvraag als bedoeld in het eerste lid, onderdeel b, een schriftelijke garantie over waaruit blijkt dat een bank of een verzekeraar zich jegens het UWV verplicht, op het eerste verzoek van het Uwv waarbij het Uwv schriftelijk meedeelt dat de verplichtingen die voortvloeien uit het zelf dragen van het risico niet worden nagekomen, die verplichtingen na te komen. Op grond van artikel 40, tiende lid, Wfsv eindigt het door de werkgever zelf dragen van het risico, met ingang van de dag waarop de schriftelijke garantie, bedoeld in het tweede lid, onderscheidenlijk met ingang van de dag waarop de eigenrisicodrager in staat van faillissement is verklaard of ten aanzien van hem de schuldsaneringsregeling natuurlijke personen van toepassing is verklaard dan wel de dag waarop hij ophoudt werkgever te zijn. 3. Behandeling ter zitting De zaken zijn op 26 september 2018 ter zitting van de CRvB behandeld door een grote kamer als bedoeld in artikel 8:10, vierde lid, Awb, waarin zitting hebben H.C.P. Venema (voorzitter), R.M. van Male, T.G.M. Simons, B.J. van Ettekoven en C.H.M. van Altena. In zaak 1 is namens appellante 1 verschenen mr. J.W.D. Roozemond. Voor het Drechtstedenbestuur zijn verschenen C.A.M. Nusteling en T.J.A. Franssen. Tijdens de zitting was ik in mijn hoedanigheid als Raadsheer Advocaat-Generaal aanwezig en heb ik aan partijen vragen gesteld. In zaak 2 zijn namens appellante 2 verschenen mr. A.M. Nijboer, mr. W.A.J. Jansen en E.A.J. Konijn. Het Uwv heeft zich laten vertegenwoordigen door mr. K.D. van Someren. Werkneemster is niet verschenen. Tijdens de zitting was ik in mijn hoedanigheid als Raadsheer Advocaat-Generaal aanwezig en heb ik aan partijen vragen kunnen stellen. 4. Het verzoek om conclusie 4.1 Bij brief van 14 juni 2018 heeft de president van de CRvB mij verzocht om in de zaken nr. 15/834 WIA (zaak 2) en nr. 16/2353 WMO (zaak 1) een conclusie, als bedoeld in artikel 8:12a Awb, te nemen, en heeft hij mij de volledige dossiers waarover de CRvB beschikt, doen toekomen. Bij brieven van respectievelijk 9 juli 2018 en 11 juli 2018 zijn partijen op de hoogte gesteld van het feit dat de zaak aanleiding heeft gegeven mij om een conclusie te verzoeken. De aan mij gerichte brief is in kopie bij deze aan partijen gerichte brieven gevoegd. 4.2 De aan mij gerichte brief van 14 juni 2018 vermeldt dat in deze zaken de vraag moet worden beantwoord of de derde die rechtsmiddelen heeft aangewend slechts een afgeleid belang bij het bestreden besluit heeft of dat hij een eigen belang heeft dat rechtstreeks bij het bestreden besluit is betrokken, zoals bedoeld in artikel 1:2, eerste lid, Awb. Ook bevat de brief een korte beschrijving van de geschillen. Ten behoeve van de rechtsontwikkeling is verzocht een conclusie te nemen over de volgende rechtsvragen: “Aan de hand van welke maatstaven moet worden beoordeeld of een derde belanghebbende is in de zin van artikel 1:2, eerste lid, van de Algemene wet bestuursrecht bij een niet aan die derde geadresseerde beschikking waarbij het recht op uitkering van de geadresseerde of een andere financiële aanspraak van de geadresseerde in het sociale domein wordt vastgesteld? Welke betekenis komt daarbij toe aan: - het belang van de rechtszekerheid van de geadresseerde als deze om hem/haar moverende redenen niet tegen het besluit opkomt; - de aard van het belang waarin de derde door het bestreden besluit wordt geraakt; is daarbij van belang dat het getroffen belang van de derde volgt uit een door hem met de geadresseerde dan wel een andere dan de geadresseerde gesloten overeenkomst; - de in de rechtspraak aanvaarde uitzonderingen die op het leerstuk van het afgeleid belang gemaakt worden voor derden die (ten dele) kunnen wijzen op een afwijkend (tegengesteld) belang of een door een fundamenteel recht of een zakelijk recht beschermd belang; hoe dienen de begrippen fundamenteel recht en zakelijk recht in dit verband te worden uitgelegd; - het eventuele gegeven dat gedragingen van de derde zelf de directe aanleiding zijn voor het aan de geadresseerde gerichte besluit; zou in het geval de handelwijze van de derde aanleiding vormt voor het nadelige besluit op grond van een causale redelijkheidstoets een uitzondering moeten worden gemaakt op de regel dat iemand met een afgeleid belang geen eigen belang heeft, in het bijzonder wanneer deze in een dergelijk geval belang heeft bij een juiste vaststelling van de feiten en toepasselijke voorschriften (zie de annotatie van M.E. Rog in Gst. 2018/10); - het belang van de rechtsmachtverdeling, dat meebrengt dat rechtsvragen worden beantwoord door de meest gerede rechter en dat tegenstrijdige uitspraken over dezelfde kwestie zoveel mogelijk moeten worden voorkomen; - het vraagstuk van de rechtsbescherming bij ketenbesluitvorming: moet de derde opkomen tegen het besluit over de uitkering/financiële verstrekking van/aan de geadresseerde, of moet hij het besluit afwachten waarbij de uitkering/de financiële verstrekking op hem wordt verhaald; is daarbij van belang wat de derde in het kader van die verhaalsprocedure volgens de bestuursrechter nog kan aanvoeren tegen de uitkering/de financiële verstrekking en welke betekenis komt daarbij toe aan de eventuele omstandigheid dat de werkgever ten tijde van de besluitvorming over het recht op uitkering/financiële verstrekking nog niet in staat van faillissement is verklaard of nog niet is opgehouden werkgever te zijn?” 4.3 De door mij genomen conclusie geeft voorlichting aan het college, maar bindt het college niet (artikel 8:12a, achtste lid, Awb). 4.4 De vraag van de president betreft het leerstuk van afgeleid belang. Kort gezegd - in punt 5.1 ga hierop dieper in - komt dat leerstuk erop neer dat een persoon of entiteit niet als belanghebbende in de zin van artikel 1:2, eerste lid, Awb, wordt aangemerkt als deze slechts middellijk, namelijk via het belang van een ander, door een besluit in zijn of haar belangen wordt geraakt. Veelal, maar niet altijd, hebben beide een contractuele relatie met elkaar. Het gevolg hiervan is onder meer dat betrokkene geen Awb-rechtsmiddelen (bezwaar, beroep) kan aanwenden tegen dat besluit. De hoofdvraag is toegespitst op de problematiek van afgeleid belang in het sociale domein, het domein waarin de CRvB de hoogste bestuursrechter is. Gelet op het feit dat de zaak is verwezen naar de grote kamer zal ik de problematiek echter breder benaderen en komen tot bevindingen die evenzeer van belang zijn voor de ABRvS (hierna ook: Afdeling) en het CBb (hierna ook: College). Dat ligt ook voor de hand omdat de status van belanghebbende in de zin van artikel 1:2 Awb, eerste lid, Awb, en dus ook het leerstuk van afgeleid belang, ook in het domein waarbinnen de ABRvS en het CBb als hoogste rechter optreden, bepalend is voor onder meer de toegang tot de rechter. In de vraag noemt de president als een van de punten die voor het leerstuk van afgeleid belang van belang zou kunnen zijn en waaraan ik dus aandacht zou kunnen besteden de rechtsbescherming bij ketenbesluitvorming. Gelet op de toelichting betreft deze wens alleen de betekenis van dit onderwerp voor zover dat aan de orde is in de zaak van de appellante 2, waarin inderdaad sprake is van een besluitenketen die (onder meer) bestaat uit een uitkeringsbesluit en een verhaalsbesluit. Voor zover van belang voor die zaak, zal ik daarom aandacht besteden aan de rechtsbescherming bij ketenbesluitvorming. In deze conclusie ga ik echter niet in algemene zin op deze rechtsbescherming in. Als zodanig heeft dit thema immers niets te maken met afgeleid belang. Bovendien is het te omvangrijk om er ‘even bij te doen’. Mochten zich op dit punt vragen van rechtseenheid en/of rechtsontwikkeling voordoen, dan is het wellicht een geschikt onderwerp voor een apart conclusieverzoek. 4.5 De opbouw van deze conclusie is als volgt. Paragraaf 5 bevat inleidende beschouwingen over het begrip belanghebbende en de plaats daarbinnen van het leerstuk van afgeleid belang. In dat kader besteed ik ook aandacht aan het begrip ‘procesbelang’ en de mogelijke (aanvullende) rechtsbescherming die de burgerlijke rechter kan verlenen. In paragraaf 6 analyseer ik de relevante rechtspraak van de drie al genoemde hoogste bestuursrechters. Daaruit blijkt dat het leerstuk van afgeleid belang in beweging is (geweest) en dat de rechtspraak tussen en binnen de hoogste rechtscolleges niet in alle opzichten consistent is. In paragraaf 7 bespreek ik de literatuur. Het leerstuk van afgeleid belang is niet onomstreden en in de literatuur werden en worden door diverse auteurs voorstellen tot verandering gedaan. Paragraaf 8 bevat mijn algemene standpunt over de toekomstige invulling van het leerstuk van afgeleid belang. In dat kader komen ook de meer algemene aandachtspunten uit de vraag van de president aan de orde. In paragraaf 9 spits ik het algemene antwoord toe op het sociaal domein, meer in het bijzonder op de situaties die aan de orde zijn in de zaken waarin deze conclusie is verzocht. 5. Inleidende beschouwingen 5.1 Het begrip ‘belanghebbende’ is een van de kernbegrippen van het bestuursrecht. Onder belanghebbende wordt verstaan: ‘degene wiens belang rechtstreeks bij een besluit betrokken is’ (art. 1:2, eerste lid, Awb). De status van belanghebbende is bepalend voor de mogelijkheid om tegen een besluit Awb-rechtsmiddelen aan te wenden. In de regel betreffen die rechtsmiddelen het maken van bezwaar (art. 7:1 Awb), het instellen van beroep bij de rechtbank (art. 8:1 juncto art. 8:6 Awb) en het instellen van hoger beroep bij een van de al genoemde hoogste bestuursrechtelijke rechtscolleges (art. 8:104 juncto art. 8:105 Awb). Het begrip ‘belanghebbende’ is echter niet alleen van belang voor de toegang tot de bestuursrechter, maar bepaalt veelal ook welke personen en entiteiten in de bestuurlijke fase, bij de voorbereiding van besluiten, een bijzonder positie innemen. Zo moet een bestuursorgaan voordat het over een aanvraag om een beschikking kan beslissen, onder omstandigheden (derde-)belanghebbenden die deze beschikking niet hebben aangevraagd in de gelegenheid stellen om hun zienswijze naar voren te brengen over die aanvraag (art. 4:8 Awb). Zoals uit de Awb-definitie van belanghebbende blijkt, wordt een persoon of entiteit al als belanghebbende gekwalificeerd als diens belangen bij een besluit ‘betrokken’ zijn. Anders dan onder voorganger van de Awb, de Wet Arob, is het onder de Awb niet meer noodzakelijk dat betrokkene door dat besluit wordt ‘getroffen’. Deze verruiming heeft primair te maken met het feit dat, zoals hiervoor al is aangegeven, het belanghebbendevereiste onder de Awb ook van betekenis is bij de voorbereiding van besluiten. Op dat moment staat nog niet vast hoe het bestuursorgaan op een aanvraag om bijvoorbeeld een vergunning zal beslissen en of de vergunning zal worden verleend (onder voorschriften) of geweigerd, en dus evenmin of een derde door dat besluit ‘getroffen’ zal worden. De belangen van die derde zijn echter wel bij dat besluit ‘betrokken’. Deze verruiming is echter ook van belang voor de contentieuze fase, omdat ook daarin geldt dat een derde al belanghebbende is als zijn belangen bij het besluit ‘betrokken’ zijn. Dit betekent dat, zoals inmiddels ook in de rechtspraak wordt erkend, dat die derde ook belanghebbende is bij een afwijzing van een aanvraag van een direct-belanghebbende, ook al is hij het met die afwijzing eens (en wordt hij daardoor dus niet in zijn belang ‘getroffen’). Dat is ook logisch, omdat de afwijzing door de rechter kan worden vernietigd en het zelfs denkbaar is dat de bestuursrechter, al dan niet na een bestuurlijke lus, zelf in de zaak voorziet door de vergunning alsnog te verlenen. Wil de derde in deze procedure zijn belangen als partij in de zin van artikel 8:26 Awb kunnen verdedigen, dan moet hij als ‘belanghebbende’ worden aangemerkt. Die status is ook van belang als de eerste rechter de zaak terugwijst naar de fase van bezwaar, of als de derde hoger beroep zou willen instellen tegen de uitspraak van de rechtbank. Doordat artikel 1:2, eerste lid, Awb slechts de eis van ‘betrokkenheid’ stelt, wordt gegarandeerd dat een derde ook bij voor hem ‘gunstige’ besluiten belanghebbende is. Tegelijkertijd betekent dat niet dat zijn beroep altijd ontvankelijk is. Dit is namelijk niet het geval als betrokkene geen ‘procesbelang’ heeft. Daarop ga ik onder punt 5.4 nader in. 5.2 Het begrip ‘belanghebbende’ is door de bestuursrechters in een overvloedige rechtspraak nader uitgewerkt. Volgens die rechtspraak wordt een persoon of entiteit alleen als zodanig gekwalificeerd als cumulatief voldaan is aan vijf criteria. De betrokkene moet daartoe een eigen, persoonlijk, objectief bepaalbaar, actueel en voldoende zeker, alsmede een rechtstreeks ‘betrokken’ belang hebben. Deze criteria worden wel aangeduid als de OPERA-criteria, omdat de eerste letters ervan in een iets andere volgorde het woord ‘opera’ vormen. De problematiek van afgeleid belang hoort conceptueel thuis bij de eis van rechtstreekse betrokkenheid. In die eis ligt een causaliteitsgedachte besloten, in die zin dat een persoon of entiteit alleen als belanghebbende kan worden gekwalificeerd als er een voldoende oorzakelijk verband bestaat tussen het besluit en de aantasting van de (feitelijke) belangen van betrokkene. Anders gezegd: het moet voldoende vaststaan dat als het besluit wordt genomen de gevreesde of gewenste gevolgen voor de belangen van betrokkene zullen ontstaan. Van een dergelijke causaliteit is mogelijk geen sprake als de belangen van betrokkene niet direct, maar middellijk - via het belang van een ander - bij een besluit betrokken zijn, casu quo als diens belang afgeleid is van het belang van die ander. De relatie tussen die ander en betrokkene is meestal een contractuele relatie, maar ook anderszins privaatrechtelijke rechtsbetrekkingen komen in dit verband voor (eigendom, vennootschapsrechtelijk, familierechtelijk). In deze conclusie zal ik gemakshalve steeds spreken van ‘contractuele relatie’. Bij de totstandkoming van de Awb heeft de wetgever nauwelijks richting gegeven aan de toepassing van het leerstuk van afgeleid belang. In de memorie van toelichting op artikel 1:2 Awb wordt volstaan met de opmerking dat met de woorden ‘wiens belang rechtstreeks is betrokken’ in het eerste lid “een zekere begrenzing wordt beoogd”, maar wordt aan die begrenzing in relatie tot afgeleid belang geen nadere inhoud gegeven. Wel wordt in de memorie van toelichting met instemming melding gemaakt van een uitspraak van de Afdeling , waarin de werknemers van een stichting niet als belanghebbende werden aangemerkt bij een subsidiebesluit voor de activiteiten van de stichting, hoewel dat besluit invloed kon hebben op hun honorering. De honorering is een “een zaak tussen betrokkene en de stichting”. Deze opmerking is tijdens de verdere parlementaire behandeling niet weersproken, zodat met enige voorzichtigheid kan worden gesteld dat de wetgever in zoverre geen problemen had met de toepassing van afgeleid belang. De hier vermelde uitspraak biedt een eenvoudig voorbeeld van de leer van afgeleid belang. Op zichzelf hebben de werknemers er belang bij om tegen het subsidiebesluit in beroep te gaan, omdat het besluit van invloed kan zijn op hun honorering. Dit belang vloeit echter voort uit de arbeidsrechtelijke relatie met het stichtingsbestuur en is daarmee afgeleid van het belang van dat bestuur. Daarom voldoet het niet aan de eis van rechtstreekse betrokkenheid. Alleen de stichting en niet de werknemers kan daarom beroep instellen bij de bestuursrechter. In het voorbeeld hebben de werknemers en het direct-belanghebbende stichtingsbestuur parallelle belangen. Beide hebben er belang bij dat het subsidiebesluit wordt vernietigd. In dergelijke situaties staat het leerstuk van het afgeleid belang er vaak aan in de weg dat de derde als belanghebbende wordt aangemerkt. Afgeleid belang werd vooral in het verleden, maar wordt soms ook nu nog aangenomen in de situatie dat de belangen van de direct-belanghebbende en derde tegengesteld zijn (contraire belangen). Op beide situaties kom ik in deze conclusie nog uitvoerig terug. Ten slotte nog een kwestie van terminologische aard. In het vervolg wordt de entiteit die vanwege afgeleid belang mogelijk niet als belanghebbende wordt aangemerkt, hierna steeds aangeduid als ‘derde’. Die entiteit aan wie hij zijn (mogelijk) afgeleid belang ontleent, wordt afwisselend aangeduid als direct-belanghebbende, geadresseerde of als eerstbetrokkene. 5.3 In geval van parallelle belangen wordt het leerstuk van afgeleid belang ook wel in verband gebracht met het vereiste van ‘eigen belang’, het vereiste dat iemand alleen voor zijn eigen belang kan opkomen en niet voor dat van een ander. Op grond ervan is bijvoorbeeld de zoon geen belanghebbende bij een besluit tot afwijzing van het subsidieverzoek van zijn vader. Bij parallelle belangen is iets dergelijks aan de hand, omdat de derde dan wil opkomen tegen een besluit waarbij primair de belangen van een andere belanghebbende zijn betrokken, en waarvan men zou kunnen zeggen dat het beroep van die derde dus niet zijn ‘eigen belang’ betreft. Hoewel men een dergelijke formulering in de rechtspraak wel tegenkomt, lijkt zij mij conceptueel minder juist, omdat - althans in mijn visie - de vraag naar het ‘eigen belang’ voorafgaat aan die naar de rechtstreekse betrokkenheid van dat belang bij het besluit en het daarop gebaseerde leerstuk van afgeleid belang. Heeft de betrokkene bij het besluit überhaupt geen eigen belang, omdat hij uitsluitend opkomt voor de belangen van een andere, dan komt men aan de vraag of dat belang rechtstreeks dan wel middellijk wordt geraakt niet meer toe. Wat zich wel kan voordoen is dat een persoon naast een afgeleid belang dat slechts via een contract met de direct-belanghebbende wordt geraakt, daarnaast een ‘eigen belang’ bij een bepaald besluit heeft. Deze situatie kan bijvoorbeeld aan de orde zijn bij een horecavergunning voor de benedenverdieping van een pand. De erboven wonende huurders zijn bij de verlening hiervan belanghebbende en de eigenaar-verhuurder heeft via de huurovereenkomst een van hen afgeleid belang. In zoverre zou hij geen belanghebbende zijn. Daarnaast kan hij als eigenaar echter een eigen belang hebben als de toekomstige gebruiksmogelijkheden of de waarde van het pand door die vergunning worden beïnvloed. In die hoedanigheid is hij mogelijk wel belanghebbende. Op dit punt wordt in de conclusie nog uitvoerig ingegaan. 5.4 Het zijn van ‘belanghebbende’ is een noodzakelijke voorwaarde om een ontvankelijk beroep te kunnen instellen bij de bestuursrechter, maar geen voldoende voorwaarde. Daarnaast moet betrokkene procesbelang hebben bij een uitspraak in de concrete zaak, in die zin dat hij gebaat moet kunnen zijn bij de toewijzing van zijn vordering in die zaak. Dat is bijvoorbeeld niet het geval als de partij een louter principieel belang heeft bij een uitspraak of als het geschil hangende het beroep is opgelost. Het ontbreken van procesbelang leidt tot niet-ontvankelijkheid van het beroep. Het leerstuk van procesbelang is van betekenis voor deze conclusie, omdat het door de bestuursrechters wordt toegepast om de gevolgen van het ruime begrip belanghebbende van artikel 1:2, eerste lid, Awb voor wat betreft de toegang tot de rechter te ‘corrigeren’. Ter verduidelijking het volgende. Zoals in punt 5.1 aangegeven, is het om te worden aangemerkt als belanghebbende voldoende dat de belangen van een persoon of entiteit bij een besluit zijn ‘betrokken’, en kan een derde daarom belanghebbende zijn bij de weigering van een vergunning aan een andere persoon, waarmee hij het op zich eens is. Dat is nodig, omdat hij dan in een beroep ingesteld door die andere persoon tegen de weigering zijn belangen als partij in de zin van artikel 8:26 Awb kan verdedigen en omdat hij, als de rechter de weigering vernietigt, als belanghebbende kan optreden in eventuele vervolgprocedures, bezwaar of hoger beroep. Tegelijkertijd is het duidelijk dat de derde zelf geen enkel zelfstandig belang heeft om tegen die weigering beroep in te stellen of een ontvankelijk beroep te kunnen instellen. Hij is het met de weigering immers eens en kan met die procedure geen gunstiger resultaat bewerkstelligen. Om te voorkomen dat deze persoon toch beroep kan (of moet) instellen tegen een voor hem gunstig besluit, maken de bestuursrechters gebruik van het concept ‘procesbelang’. Omdat de derde geen baat heeft bij de toewijzing van een eigen vordering, heeft hij in de zaak geen procesbelang en wordt een door hem ingesteld beroep niet-ontvankelijk verklaard. Hij is, als gezegd, echter wel belanghebbende zodat hij in die procedure en in eventueel noodzakelijke vervolgprocedures als partij kan deelnemen. Hoewel het voorgaande wellicht complex klinkt, sluit het systematisch als een bus en is het eindresultaat ook alleszins aanvaardbaar. Het ontbreken van procesbelang fungeert ook als correctie op het ruime ‘categorale’ belanghebbendebegrip dat de CRvB toepast teneinde een werkgever toegang tot de rechter te kunnen verlenen in zaken over de verlening van een uitkering op grond van onder meer de WAO of Wet WIA aan een werknemer. Deze problematiek wordt nog uitvoerig besproken in punt 6.2. 5.5 Als het belang van een persoon of entiteit afgeleid is van dat van een andere belanghebbende, is die persoon of entiteit in beginsel geen belanghebbende in de zin van artikel 1:2, eerste lid, Awb, en wordt zijn beroep op de bestuursrechter tegen het besluit in kwestie niet-ontvankelijk verklaard. Dat wil echter niet zonder meer zeggen dat hij dat besluit indirect niet in rechte kan laten toetsen. Onder omstandigheden kan hij de rechtmatigheid van dat besluit namelijk wel aan de orde stellen bij de burgerlijke rechter in een op artikel 6:162 BW gebaseerde vordering. Dit kan al worden afgeleid uit het arrest van de Hoge Raad in de zaak Montenegro