ECLI:NL:GHARL:2018:618

GERECHTSHOF ARNHEM-LEEUWARDEN locatie Leeuwarden afdeling civiel recht, handel zaaknummers gerechtshof 200.183.396/01 en 200.183.398/01 (zaaknummers rechtbank Noord-Nederland C/19/107616 HA ZA 14-234 en C/19/107616 / HA ZA 14-234) arrest van 23 januari 2018 in de zaak met nummer 200.183.396/01 van Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V., statutair gevestigd te ’s-Gravenhage en kantoorhoudende te Assen, appellante,hierna: NAM, in eerste aanleg: gedaagde, advocaat: mr. M.A. Leijten, kantoorhoudend te Amsterdam, die met zijn kantoorgenootmr. J. de Bie Leuveling Tjeenk heeft gepleit, tegen 1Christelijke Woningstichting Patrimonium Groningen, gevestigd te Groningen, 2. Stichting Lefier, mede als rechtsopvolgster onder algemene titel van Stichting Woningbouw Slochteren, voorheen gevestigd te Schildwolde, gevestigd te Hoogezand-Sappemeer, 3. Stichting Acantus Groep, gevestigd te Veendam, 4. Stichting De Huismeesters, gevestigd te Groningen, 5. Stichting De Delthe, gevestigd te Usquert, 6a. Woonstichting Groninger Huis, mede als rechtsopvolgster onder algemene titel van Stichting Steelande Wonen, voorheen gevestigd te Groningen,gevestigd te Zuidbroek,6b Woningstichting Wierden en Borgen, als rechtsopvolgster onder algemene titel van Stichting Steelande Wonen, voorheen gevestigd te Groningen,gevestigd te Bedum,7. Stichting Uithuizer Woningbouw, gevestigd te Uithuizen, geïntimeerden,hierna gezamenlijk te noemen: de corporaties, in eerste aanleg: eisers, advocaat nu: mr. R.N.E. Visser, kantoorhoudend te Amsterdam, die met zijn kantoorgenoot mr. M.F. Bartels ook heeft gepleit, en in de zaak met nummer 200.183.398/01 van Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V., statutair gevestigd te ’s-Gravenhage en kantoorhoudende te Assen, appellante,hierna: NAM, in eerste aanleg: gedaagde, advocaat: mr. M.A. Leijten, kantoorhoudend te Amsterdam, die met zijn kantoorgenoot mr. J. de Bie Leuveling Tjeenk heeft gepleit, tegen 1Stichting Waardevermeerdering door Aardbevingen Groningen,gevestigd te Groningen,hierna: WAG,advocaat: mr. P.W. Huitema, kantoorhoudend te Groningen, die met zijn kantoorgenoot mr. R. Glas heeft gepleit,2. Stichting Woonzorg Nederland,gevestigd te Voorschoten,3. Woningstichting Wierden en Borgen, gevestigd te Bedum,4. Stichting Christelijke Woongroep Marenland, gevestigd te Appingedam,geïntimeerden 2 tot en met 4 hierna gezamenlijk te noemen: de corporaties, advocaat nu: mr. R.N.E. Visser, kantoorhoudend te Amsterdam, die ook heeft gepleit,in eerste aanleg: eisers. De corporaties zullen in beide zaken gezamenlijk als “de corporaties” worden aangeduid. 1Het geding in eerste aanleg (in beide zaken) 1.1 Voor het geding in eerste aanleg in beide zaken verwijst het hof naar het vonnis van de rechtbank Noord-Nederland afdeling privaatrecht locatie Assen van 2 september 2015. 2Het geding in hoger beroep 2.1 Het verloop van de procedure in hoger beroep in de zaak met nummer 200.183.396/01blijkt uit: - de appeldagvaarding van 1 december 2015;- de memorie van grieven van NAM (met producties);- de memorie van antwoord van de corporaties (met producties);- de akte uitlating producties van NAM;- de akte overlegging producties van NAM (producties 45 tot en met 56);- de akte overlegging producties van de corporaties (producties 123 tot en met 126). 2.2 Het verloop van de procedure in hoger beroep in de zaak met nummer 200.183.398/01 blijkt uit: - de appeldagvaarding van 1 december 2015;- de memorie van grieven van NAM (met producties);- de memorie van antwoord van WAG en de corporaties (met producties);- de akte uitlating producties van NAM;- de akte overlegging producties van NAM (producties 45 tot en met 56);- de akte overlegging productie van WAG (producties 109 tot en met 122 en productie 127);- de akte overlegging producties van de corporaties (producties 123 tot en met 126). 2.3 Vervolgens is een pleidooi in beide zaken gehouden, waarbij de hiervoor genoemde aktes overgelegde producties zijn genomen, pleitnota's zijn overgelegd (inclusief een aanvullende pleitnota van NAM) en waarvan proces-verbaal is opgemaakt. Ten slotte is op verzoek van partijen arrest bepaald. 2.4 De vordering van NAM in hoger beroep strekt ertoe dat het vonnis van de rechtbank wordt vernietigd en dat WAG alsnog niet-ontvankelijk wordt verklaard in haar vorderingen, althans dat haar vorderingen, evenals de vorderingen van de corporaties, worden afgewezen, een en ander met veroordeling van WAG en de corporaties in de proceskosten in eerste aanleg en in hoger beroep. 3De wijziging van enkele procespartijen (in beide zaken) 3.1 In de zaak met nummer 200.183.396/01 is aanvankelijk onder meer geprocedeerd door Stichting Woningbouw Slochteren en Stichting Zeelande Wonen. Gedurende de procedure in hoger beroep is Stichting Woningbouw Slochteren gefuseerd met Stichting Lefier, waarbij Stichting Woningbouw Slochteren is opgehouden te bestaan, en is Stichting Steelanden Wonen gesplitst, waarbij het vermogen van Stichting Steelande Wonen deels is overgegaan naar Stichting Wierden en Borgen en deels naar Stichting Groninger Huis, terwijl Stichting Steelande Wonen is opgehouden te bestaan. Met deze wijzigingen is bij de vermelding van de procespartijen in dit arrest rekening gehouden. 3.2 Het hof zal de corporaties in beide zaken tezamen ook als “de corporaties” aanduiden. 4. De vaststaande feiten (in beide zaken)4.1 Inleiding 4.1.1 De rechtbank heeft in rechtsoverweging 2 (2.1.1 tot en met 2.6.1) van haar vonnis de feiten vastgesteld. Tegen de feitenvaststelling zijn geen grieven gericht en is ook overigens niet van bezwaren gebleken, zodat van de juistheid van de door de rechtbank vastgestelde feiten kan worden uitgegaan. 4.1.2 Na het vonnis van de rechtbank hebben partijen diverse nieuwe feiten aangevoerd en zijn rapporten die de rechtbank in de feitenvaststelling heeft aangehaald of samengevat aangevuld of geactualiseerd. Het hof zal, uitgaande van de feitenvaststelling van de rechtbank en rekening houdend met de verder aangevoerde feiten, de feiten opnieuw vaststellen. 4.2 Partijen 4.2.1 NAM houdt zich bezig met de opsporing en winning van aardgas en aardolie. Shell Nederland B.V. en Exxon Mobil Holding Company houden ieder de helft van de aandelen in NAM. De winningsactiviteiten van NAM in Nederland verricht zij op basis van door de Minister van Economische zaken (hierna: de Minister) op grond van de Mijnbouwwet verleende winnigsvergunningen (voorheen concessies). 4.2.2 WAG is door [A] opgericht bij notariële akte van 24 april 2013. In de statuten van WAG is onder meer het volgende vermeld:"Artikel 1:In deze statuten zijn de volgende begrippen als volgt omschreven:(…)d. Deelnemers: De (rechts)personen en instellingen, aan wie één of meer onroerende zaken in eigendom toebehoren, waaraan tengevolge van gaswinning door de NAM ontstane aardbevingen en/of bodemdaling in de provincie Groningen of elders schade is opgetreden dan wel daardoor in waarde zijn gedaald, die de deelnemersvoorwaarden hebben onderschreven en een overeenkomst met rechtsbijstand met [B] Advocaten & Notarissen hebben ondertekend of zullen ondertekenen.(…) Artikel 3:1. Het doel van de Stichting is:a. Het behartigen van de belangen van de Deelnemers, in de ruimst mogelijk zin van het woord, waaronder begrepen de vaststelling van de schade bestaande uit waardevermindering van hun onroerende zaken, die de Deelnemers hebben geleden door gaswinning door de NAM en/of handelen of nalaten van de NAM en/of de Staat welk handelen de bodemdaling en/of aardschokken tot gevolg heeft gehad.(…)e. Het namens de Deelnemers eisen van schadevergoeding voor het handelen en/of nalaten van de NAM en/of de Staat, het voeren van onderhandelingen, het voeren van procedures en het treffen van andere rechtsmaatregelen tegen de NAM en/of de Staat teneinde de waardevermindering van het onroerend goed van de Deelnemers te verhalen.”De statuten van WAG voorzien in een bestuur, bestaande uit ten minste drie leden, benoemd door de Raad van Deelnemers, die bestaat uit alle deelnemers en waarin alle deelnemers stemrecht hebben. 4.2.3 Op het moment van het pleidooi in hoger beroep had WAG ongeveer 4.000 deelnemers. Deze deelnemers hebben een deelnemersovereenkomst gesloten met WAG, waarin tevens een procesvolmacht aan het bestuur van WAG is opgenomen. Op grond van de deelnemersovereenkomst zijn de deelnemers een bedrag van € 100,- verschuldigd. In de deelnemersovereenkomst is onder meer het volgende bepaald: "Artikel 3 -Taak Stichting. 1. Tot de taak van (het Bestuur van) de Stichting behoort onder meer: (…) b. het voeren van gerechtelijke procedures tot verkrijging van een verklaring voor recht en/of tot schadevergoeding namens de Deelnemers tegen de NAM en/of de Staat; Artikel 4- Volmacht 1. De deelnemer verleent hierbij een schriftelijke volmacht aan het Bestuur om voor en namens hem: a. alle in artikel 3 vermelde rechtshandelingen te verrichten (…) 3. Indien het voor het voeren van een procedure of het verkrijgen van een schikking rechtens noodzakelijk is dat de Deelnemer zijn vordering overdraagt aan de Stichting, kan (het Bestuur van) de Stichting deze overdracht op basis van de in het eerste lid van dit artikel vermelde volmacht bewerkstelligen.” In de deelnemersovereenkomst verplichten de deelnemers zich een overeenkomst van rechtsbijstand aan te gaan met [B] Advocaten & Notarissen, het kantoor waaraan [A] verbonden is en waarvan hij de naamgever is. Deze overeenkomst voorziet onder meer in een succesfee voor [B] Advocaten & Notarissen wanneer een vergoeding wordt uitgekeerd aan de deelnemer. De fee bestaat uit een vast bedrag van € 100,- te vermeerderen met een percentage van 5%, 7,5% of 10% - al naar gelang het moment dat de deelnemer is 'ingestapt' - van de te ontvangen vergoeding. 4.2.4 Op 11 mei 2015 hebben de toenmalige deelnemers in WAG vertegenwoordigd door deelnemers [C] , [D] en [E] bij onderhandse akte hun vorderingen op NAM ter zake van waardevermindering van hun onroerende zaken als gevolg van aardbevingen ontstaan door gaswinning door NAM "ter incasso gecedeerd" aan WAG. Het betrof daarbij de deelnemers als vermeld op een bij genoemde akte behorende lijst (productie 75 van WAG in eerste aanleg). Bepaling 2) van die akte luidt als volgt: "Deze cessie ter incasso behelst tevens de lastgeving aan WAG om op eigen naam de in de considerans genoemde procedure [hof; de onderhavige procedure] te voeren en daartoe al het nodige te doen, zulks in de ruimste zin van het woord." 4.2.5 De corporaties zijn zogenaamde toegelaten instellingen als bedoeld in artikel 19 Woningwet. Zij zijn tezamen eigenaar van ongeveer 64.000 ‘verhuureenheden’ in hun werkgebieden. 4.3 Exploitatie Groningenveld 4.3.1 Vanaf 1963 wint NAM vanuit 22 productielocaties (laagcalorisch) gas uit het zogenaamde ‘Groningenveld’, dat zich uitstrekt onder de gemeenten Appingedam, Bedum, Delfzijl, Eemsmond, Groningen, Hoogezand-Sappemeer, Loppersum, Menterwolde, Slochteren, Oldambt, Ten Boer en - gedeeltelijk - Bellingwedde en Haren. NAM exploiteert het Groningenveld als ‘operator’ voor rekening en risico van de Maatschap Groningen, een maatschap tussen Energie Beheer Nederland B.V. en NAM. Energiebeheer Nederland B.V., een vennootschap waarvan de aandelen worden gehouden door de Staat der Nederlanden, en NAM hebben een belang van respectievelijk 40% en 60% in de Maatschap Groningen. 4.3.2 De geschatte oorspronkelijke hoeveelheid winbaar aardgas in het Groningenveld was 2.800 miljard m³. Eind 2012 bevatte het Groningenveld nog ongeveer 780 m³ miljard aardgas. Sindsdien is er nog ongeveer 170 miljard m³ aardgas gewonnen, zodat nog ongeveer 610 miljard m³ aardgas resteert. 4.3.3 De hoeveelheid gewonnen aardgas in de loop der jaren verminderd. Werd in 1976, het jaar van de hoogste jaarlijkse gaswinning, nog ruim 87 miljard m³ aardgas gewonnen, in het gasjaar 2016 - 2017 (een gasjaar loopt van 1 oktober tot en met 30 september) was dat ongeveer 24 miljard m³. De hoeveelheid gewonnen gas is over een jaar niet constant, gelet op de veel grotere vraag naar gas in de winterperiode. Deze ‘seizoensfluctuatie’ is vanaf medio 2015 teruggebracht. NAM streeft nu naar een zo gelijkmatig mogelijke winning, een ‘vlakke winning’. 4.4 Aardbevingen, schade en schademeldingen in Groningen 4.4.1 Als gevolg van de gaswinning uit het Groningenveld vindt in de regio Noordoost- Groningen bodemdaling plaats. Deze daling gaat gepaard met aardbevingen op ongeveer 3 kilometer onder de grond. In de loop der tijd zijn de aardbevingen in frequentie en zwaarte toegenomen. De tot op heden zwaarste aardbeving - op 16 augustus 2012 nabij Huizinge - had een kracht van 3.6 op de schaal van Richter. Omdat de door de gaswinning geïnduceerde aardbevingen relatief ondiep plaatsvinden - de meeste (tektonische) aardbevingen vinden plaats op een diepte van 20 tot 100 kilometer onder de grond - zijn ze relatief goed voelbaar. 4.4.2 In een door het Koninklijk Nederlands Metereologisch Instituut (KNMI) naar aanleiding van de aardbeving bij Huizinge opgesteld rapport van januari 2013 is geconstateerd dat de hoeveelheid bevingen door de tijd toeneemt en dat dit verschijnsel lijkt te correleren met de toegenomen productie. Op basis van een vergelijking met gas- en olievelden buiten Nederland en daar voorkomende bevingen met een maximale magnitude van 4.2 tot 4.8, concludeert het KNMI dat niet verwacht wordt dat de maximaal mogelijke magnitude groter dan 5 zal worden. 4.4.3 Naar aanleiding van de aardbeving bij Huizinge heeft Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) onderzoek gedaan naar de vraag waarom er in een relatief korte tijd zoveel aardbevingen boven de 3 (Richter) hebben plaatsgevonden. SodM heeft haar bevindingen beschreven in het rapport “Reassessment of the probability of higher magnitude earthquakes in the Groningen Gas Field” van 16 januari 2013. 4.4.4 Bij brief van 22 januari 2013 heeft SodM de Minister geïnformeerd over gewijzigde inzichten in de aardbevingsgevoeligheid van het Groningse gasveld. In voornoemde brief schrijft SodM onder meer: “De belangrijkste conclusies op basis van het rapport zijn: 1. Het jaarlijkse aantal aardbevingen in het Groningse gasveld en de energie die daarbij vrijkwam zijn de afgelopen jaren toegenomen. Daarmee is voor Groningen ook de kans toegenomen op het optreden van aardbevingen met een hogere sterkte dan tot nu toe is waargenomen. 2. Hogere waarden voor de thans aangenomen maximum sterkte van 3,9 (Richter) kunnen op voorhand niet worden uitgesloten zonder aanvullende schattingen op basis van niet-seismische methodes zoals geomechanische berekeningen. Zulke data is momenteel niet beschikbaar voor Groningen. 3. Omdat op dit moment geen uitspraak kan worden gedaan over de maximum sterkte is de verwachtingswaarde voor de kans op een aardbeving met een sterkte van 3,9 of hoger in Groningen niet nauwkeurig te bepalen. Gedurende de komende 12 maanden is de verwachtingswaarde voor die kans ongeveer 7% (indien de maximaal mogelijke sterkte 5 zou zijn)” SodM adviseert in haar brief vervolgens: “Uit het onderzoek van SodM blijkt dat het niet te verwachten is dat op korte termijn het aantal aardbevingen in Groningen zal afnemen. Alleen door de gasproductie heel drastisch te reduceren of zelfs te stoppen is te verwachten dat er na enkele jaren vrijwel geen voelbare aardbevingen zullen optreden in het Groningenveld. SodM is zich er terdege van bewust dat een dergelijke ingrijpende maatregel, vanuit een breder perspectief dan alleen veiligheid, niet heel realistisch is. Echter een significante reductie in de gasproductie: - is de enige maatregel die op korte termijn genomen kan worden én waarvan het effect na 12 tot 16 maanden gemerkt zou moeten worden; - geeft een evenredig effect: bijvoorbeeld een 40% gasproductievermindering van 50 naar 30 miljard m³ per jaar zal leiden tot 40% minder verwachte aardbevingen per jaar een navenante reductie in de kans op een aardbeving groter dan 3,9. (…) Omdat de NAM, als primair verantwoordelijke partij, niet van plan is uit zichzelf de gasproductie te reduceren (zie brief NAM), adviseert SodM vanuit het oogpunt van veiligheid voor de inwoners van de provincie Groningen, die boven de aardbevingsgevoelige gebieden van het Groningse gasveld wonen en werken, en geredeneerd vanuit het voorzorgsbeginsel, om de NAM de volgende maatregel voor te schrijven: De gasproductie uit het Groningse gasveld zo snel mogelijk en zo veel als mogelijk en realistisch is, terug te brengen (…)” 4.4.5 De Minister heeft de Tweede Kamer bij brief van 25 januari 2013 op de hoogte gebracht van de conclusies en aanbevelingen uit het rapport van SodM (Tweede Kamer, vergaderjaar 2012-2013, 33 529, nr. 1). De Minister kondigt door NAM te verrichten nader onderzoek aan naar de maximaal te verwachten sterkte en door NAM te nemen passende maatregelen ter voorkoming en beperking van schade. Een besluit over de beperking van productie acht de Minister, zonder nadere informatie, niet verantwoord. 4.4.6 Van 1 januari 2013 tot en met 30 juni 2016 heeft het KNMI ongeveer 370 aardbevingen geregistreerd, waarvan ongeveer 175 met een kracht van 1.0 tot 1.9, 25 met een kracht van 2.0 tot 2.9 en 4 met een kracht vanaf 3.0 (3.2 op 9 februari 2013, 3.0 op 3 juli 2013, 3.0 op 13 februari 2014 en 3.1 op 9 oktober 2015). Het aantal bevingen met een kracht van meer dan 2.0 is in de loop van de tijd afgenomen van 11 in 2013, tot 8 in 2014, 5 in 2015 naar 1 in de eerste helft van 2016. In de tweede helft van 2016 hebben 2 bevingen met een zwaarte tussen 2.0 en 2.9 op de schaal van Richter plaatsgevonden, in 2017, tot en met 31 oktober 2017, nog 3. Het aantal bevingen met een kracht van 1.0 tot en met 1.9 bedroeg in die periode 42. 4.4.7 Op 8 januari 2018 vond bij Zeerijp (gemeente Loppersum) een aardbeving met een kracht van 3.4 op de schaal van Richter plaats. Deze aardbeving was de zwaarste sinds de aardbeving bij Huizinge van 16 augustus 2012. 4.4.8 Een aardbeving leidt tot een grondversnelling, het schudden van de grond. De grondversnelling wordt met versnellingsmeters aan het aardoppervlak gemeten en is afhankelijk van de diepte van de aardbeving, de afstand tot de aardbeving en de lokale grondgesteldheid en wordt vaak aangeduid met de afkorting PGA, Peak Ground Acceleration. De mate van de grondversnelling wordt uitgedrukt in (een fractie van

1. de)g‑kracht, de valversnelling. Van de grondversnelling wordt de grondsnelheid (Peak Ground Velocity - PGV) afgeleid, uitgedrukt in minimeter per seconde. De grondversnelling/grondsnelheid is maatgevender voor het ontstaan en de omvang van schade als gevolg van een aardbeving aan gebouwen en infrastructurele werken dan de kracht van de aardbeving op de schaal van Richter. Daarnaast is voor het ontstaan en de omvang van schade uiteraard ook de aardbevingsbestendigheid van de desbetreffende gebouwen en infrastructurele werken van belang. 4.4.9 Het KNMI heeft op basis van metingen en berekeningen een ‘seismische hazardkaart’ voor Groningen gemaakt (door partijen ook wel aangeduid als de ‘contourenkaart’). Deze kaart geeft een inschatting weer van de mogelijke grondversnellingen door aardbevingen in de toekomst (met een overschrijdingskans van eens in de 475 jaar) en beschrijft daarmee de dreigingen en gevolgen van bevingen. De meest recente kaart is van 15 juni 2017. Uit deze kaart volgt dat in het gebied van het Groningenveld de te verwachten maximale grondversnelling varieert van 0,05 g aan de randen tot 0,24 g in de omgeving van Ten Boer. 4.4.10 Uit gegevens van NAM volgt dat tot en met 30 mei 2017 ongeveer 85.000 meldingen bij NAM zijn gedaan van schade in verband met aardbevingen of bodemverzakkingen. Het grootste aantal meldingen - ongeveer 30.000 - werd volgens die gegevens in 2015 gedaan. Vanaf het tweede kwartaal van 2016 schommelt het aantal meldingen tussen de 2.000 en 3.000 per kwartaal. 4.5 Winningsbesluiten 4.5.1 Bij besluit van 30 januari 2015, zoals gewijzigd bij besluit van 29 juni 2015, tot instemming met het door NAM ingediende winningsplan 2013 heeft de Minister voor het gasjaar 2015-2016 de toegestane gaswinning beperkt tot 33 miljard m³. 4.5.2 In haar uitspraak over dit winningsplan van 18 november 2015 (ECLI:NL:RVS:2015:3578) heeft de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (hierna: de Afdeling) deze besluiten vernietigd en bij voorlopige voorziening de te winnen hoeveelheid verlaagd tot in beginsel maximaal 27 miljard m³. 4.5.3 In april 2016 heeft NAM een actueel winningsplan ingediend. In dat winningsplan stelt NAM voor om in het gasjaar 2016-2017 de hoeveelheid te winnen gas in beginsel gelijk te houden aan de in het gasjaar 2015-2016 gewonnen hoeveelheid (27 miljard m³). In de toekomst zou, zo vermeldt het winningsplan, de gaswinning jaarlijks neerwaarts of opwaarts op een beheerste en gelijkmatige wijze kunnen worden aangepast. De bovengrens voor gaswinning voor de langere termijn is in het winningsplan 33 miljard m³ per gasjaar. Volgens de meest recente inzichten is bij die hoeveelheid een gelijkmatige winning mogelijk en is de veiligheid voor bewoners in voldoende mate gewaarborgd, zo staat in het plan. In het hierna te vermelden instemmingsbesluit wordt hetgeen in het winningsplan is vermeld over schades als volgt samengevat:“Naast het risico op slachtoffers leidt gaswinning ook "tot schades die niet levensbedreigend zijn, maar toch hinder veroorzaken". Voor de karakterisering van schade maakt NAM gebruik van een internationaal aanvaarde schaal voor "schadegrenstoestanden". Dat is een vijfpuntsschaal. Schadegrenstoestand 1, doorgaans aangeduid met Damage State 1, kortweg DS1, houdt in, dat er geringe schade is opgetreden: geen structurele schade, haarscheuren in enkele muren, loslaten van stukken pleisterwerk, en dergelijke. Het andere uiterste van de schaal (schadegrenstoestand 5, DS5) houdt in dat het gebouw geheel of gedeeltelijk is ingestort. DS2 tot en met DS4 zitten daar tussenin. NAM stelt in het winningsplan: "In het geval van een voortgezette productie blijven de schade- en hindereffecten voor de bewoner bestaan. (…)" (p. 55). NAM heeft de verwachting voor nieuwe DS3-schades dat "het gaat om een gering aantal, aangezien de drempel voor het verwachte optreden van dergelijke schade wordt overschreden vanaf ongeveer 0,15 g (p.56). NAM stelt dat van DS1 en DS2 schades "meer een maatschappelijk effect dan een levensbedreigend effect" uitgaat (p.56). Volgens NAM zullen "DS1 en in mindere mate DS2 schades blijven optreden" (p. 71). NAM probeert een eerste inschatting van het aantal toekomstige schades te maken, maar concludeert dat het meldingspatroon van schades sinds de Huizinge-aardbeving niet het patroon van de bevingen volgt. In het winningsplan gaat NAM ervan uit, dat de schade naar verwachting proportioneel is in verhouding met de winning (p.77).” 4.5.4 Bij besluit van 30 september 2016 heeft de Minister met dat winningsplan ingestemd en daarbij, in artikel 2 lid 1, bepaald dat in beginsel maximaal 24 miljard m³ aardgas per gasjaar mag worden gewonnen. In artikel 2 lid 2 is met het oog op de kans dat het een relatief koud jaar is, bepaald dat een volgens in dit artikellid opgenomen formule te bepalen aanvullende gaswinning is toegestaan - tot een maximum van 6 miljard m³ - indien het aantal effectieve graaddagen (als uiteengezet in de bijlage bij het besluit) hoger is dan 2300. In artikel 5 lid 4 is bepaald dat wanneer boven het Groningen gasveld 0,25 of meer aardbevingen met een sterkte van 1.0 op de schaal van Richter of meer per vierkante km per jaar plaatsvinden, of wanneer een grondversnelling van meer dan 0,05 g is vastgesteld NAM moet rapporteren welke beheersmaatregelen worden genomen om het seismisch risico verder te beperken. In artikel 10 is bepaald dat NAM uiterlijk op 30 september 2020 een nieuw en geactualiseerd winningsplan moet indienen. 4.5.5 Nadat enige tijd weinig bevingen in de regio Loppersum plaatsvonden, liep het jaarlijkse aantal bevingen met een sterkte van 1.0 op de schaal van Richter per vierkante kilometer in de periode 31 oktober 2016 tot 11 maart 2017 op tot 0,22 bevingen per vierkante km. Daarmee werd de in artikel 5 lid 4 van het instemmingsbesluit opgenomen signaleringswaarde van 0,25 bevingen per vierkante km per jaar genaderd.SodM heeft bij brief van 13 april 2017 aan de Minister geadviseerd om bij een overschrijding van de signaleringswaarde de gaswinning te verlagen met een eerste reductiestap van 10%. De Minister heeft vervolgens op 24 mei 2017 een Wijzigingsbesluit genomen. In dat besluit heeft de Minister op basis van dit advies van SodM geconstateerd dat niet kan worden vastgesteld dat thans aan de veiligheidsnorm wordt voldaan. Tegen die achtergrond en gelet op de kans dat de signaleringswaarde binnen niet al te lange tijd zal worden overschreden heeft de minister onderzocht of een verlaging van de jaarlijkse gaswinning met 10% mogelijk is.Uit een op 17 mei 2017 door Gasunie Transport Service (GTS) uitgebracht rapport, blijkt dat het ook mogelijk is om bij een jaarlijkse winning van circa 21 miljard m³ gas in een qua temperatuur gemiddeld jaar de winning van het gas gelijkmatiger te spreiden over het jaar zonder afbreuk te doen aan de leveringszekerheid, aldus de Minister. Een besluit tot verdere verlaging van het productieplafond vanuit de belangen van veiligheid en het voorkomen van schade raakt de belangen van NAM fors, maar desondanks acht de minister deze aantasting niet disproportioneel. Daarbij acht de Minister van belang dat bij de huidige stand van zaken niet kan worden vastgesteld of gedurende de looptijd van het instemmingsbesluit aan de veiligheidsnorm wordt voldaan, zodat aan het veiligheidsbelang meer gewicht moet worden toegekend. Op basis van het voorgaande heeft de Minister bij het wijzigingsbesluit de in artikel 2 lid 1 van het instemmingsbesluit toegestane gaswinning uit het Groningenveld van maximaal 24 miljard m³ per gasjaar verlaagd tot 21,6 miljard m³ met ingang van het gasjaar 2017-2018. Daarnaast is het tweede lid gewijzigd door te bepalen dat een aanvullende gaswinning is toegestaan tot een maximum van 5,4 miljard m³ (in plaats van 6 miljard m³) indien het aantal effectieve graaddagen hoger is dan 2370 (in plaats van 2300). 4.5.6 In een uitspraak van 15 november 2017 (ECLI:NL:RVS:2017:3156), derhalve na het pleidooi in hoger beroep, heeft de Afdeling zowel het beroep tegen het instemmingsbesluit van 30 september 2016 als dat tegen de wijziging van het instemmingsbesluit van 24 mei 2017 gegrond verklaard en beide besluiten vernietigd. De Afdeling heeft de Minister opgedragen binnen één jaar een nieuw besluit te nemen en de voorlopige voorziening getroffen dat hetgeen bij de besluiten van 30 september 2016 en 24 mei 2017 is bepaald in stand blijft totdat een besluit over het winningsplan is genomen en in werking is getreden. 4.6 In verband met de aardbevingen aangekondigde en reeds genomen maatregelen 4.6.1 Na 2012 zijn diverse maatregelen genomen om verdere schade vanwege de gaswinning te voorkomen, ontstane schade te herstellen en te vergoeden en om de vitaliteit van de regio boven het Groningenveld te stimuleren. In een brief aan de Tweede Kamer van 17 januari 2014 (TK 2013-2014, 33 529, nr. 28) heeft de Minister de Tweede Kamer geïnformeerd over de te nemen maatregelen langs drie sporen:1. Gerichte vermindering van de gaswinning ten behoeve van de veiligheid;2. Grootschalige preventieve versterking van woningen, gebouwen en infrastructuur en adequate schadeafhandeling;3. Verbetering van het economisch perspectief van de regio door bedrijvigheid te stimuleren. 4.6.2 De genoemde maatregelen komen overeen met het pakket aan maatregelen dat is neergelegd in een bestuurlijk akkoord met de titel “Vertrouwen op Herstel en Herstel van Vertrouwen”. Dit akkoord is gesloten tussen de Minister, de provincie Groningen en de gemeenten in het risicogebied. De NAM heeft aan de totstandkoming van dit document meegewerkt en onderschrijft de inhoud ervan. De maatregelen uit het akkoord worden door NAM verder uitgewerkt en geïmplementeerd in overleg met diverse betrokkenen, verenigd in de “Dialoogtafel”. 4.6.3 In mei 2015 is de Nationaal Coördinator Groningen (hierna: NCG) ingesteld, die is belast met “het bevorderen van de totstandkoming van het Programma Aardbevings-bestendig en Kansrijk Groningen”. In dat programma worden de hiervoor vermelde drie sporen uitgewerkt. De NCG heeft in december 2015 het Meerjarenprogramma Aardbevingsbestendig en Kansrijk Groningen 2016 - 2020 uitgebracht en een jaar later de geactualiseerde versie voor de jaren 2017 - 2021, waarin een overzicht wordt gegeven van alle genomen maatregelen. Het gaat om een integrale aanpak op het gebied van veiligheid, leefbaarheid, duurzaamheid en regionale economie. De NCG dient ervoor te zorgen dat private en publieke partijen hun verantwoordelijkheden nemen. 4.6.4 Vanaf 2013 heeft NAM woningen en publieke gebouwen die risico lopen laten analyseren op bouwkundige aspecten. Vanaf 2014 zijn door NAM acute onveilige situaties verholpen en maatregelen getroffen om gebouwen veiliger te maken. In het NCG Meerjarenplan 2016-2020 is beschreven hoe particuliere woningen duurzaam zullen worden versterkt op grond van de KNMI Contourenkaart, het ‘Versterkingsprogramma’. Door de bouwkundige versterking wordt de kwetsbaarheid van de woningen ondervangen, waardoor ze (beter) bestand zijn tegen zwaardere bevingen. In het Meerjarenprogramma 2017 - 2021 heeft de NCG over het versterkingsprogramma onder meer het volgende geschreven (blz. 40 en 45, 46): “ Onderzoek is nodig om de versterkingsopgave in beeld te krijgen. NCG is hiermee gestart in het gebied met de hoogste seismische dreiging. De verdere prioritering is vervolgens bepaald op basis van de kwetsbaarheid van een gebouwtype, de opbouw van de ondergrond en door de gebiedsgerichte aanpak (om maximaal koppelkansen te kunnen benutten). Voor wat betreft de sterkte van gebouwen zijn nagenoeg alleen nog statistische gegevens beschikbaar. Door uit te voeren onderzoek en beoordelingen krijgt NCG steeds meer zicht op welke gebouwtypen feitelijk het meest kwetsbaar zijn.(…) De eerste beoordelingen (na inspecteren, sonderen, modelleren en berekenen) van gebouwen komen nu beschikbaar. Doordat gerekend is met de meest geavanceerde rekenwijze die de NPR kent, geven de eerste (voorlopige) berekeningen een behoorlijke duiding. De opgave is naar nu lijkt omvangrijk. Als alle woningen binnen vijf jaar beoordeeld moeten worden of zij aan de norm van 10-5 voldoen, dan moet het tempo van beoordelingen fors omhoog. Alleen al om de circa 22.000 woningen binnen de 0,2g pga-contour te beoordelen. Het gebied daarbuiten wordt zo snel mogelijk opgepakt, maar pas na afronding van de opgave binnen de 0,2g pga-contour. Tenzij nieuwe inzichten ten aanzien van risico’s noodzaken dat hier tussentijds moet worden begonnen.(…)Het is de ambitie van de NCG om binnen vijf jaar in beeld te krijgen of de woningen en andere gebouwen binnen de 0,2g pga-contour (op basis van de KNMI-kaart van oktober 2015) voldoen aan de norm van 10-5 (een kans van 1:100.000 per jaar om te overlijden door het instorten van de woning). Zodra de resultaten van inspecties en berekeningen bekend zijn, moeten woningen die versterkt moeten worden, zo snel mogelijk, maar uiterlijk binnen vijf jaar worden versterkt om ze te laten voldoen aan de norm. De aanpak gaat dus niet alleen over versterking, maar ook over versterking binnen een korte periode. De maatregelen in het MJP 2017-2021 zijn er op gericht dat dit kan worden bereikt. (…) De aantallen moeten echter ondergeschikt blijven aan die van de gebiedsgerichte aanpak, omdat in lijn met de prioriteringsaanpak het grootste deel van de beschikbare capaciteit daar ingezet moet worden waar het hoogste risico is. Binnen de 0,2g pga-contour bevinden zich ongeveer 22.000 woningen en 1.500 gebouwen waar veel mensen bijeenkomen. Dat betekent dat er gemiddeld 5.000 woningen en 300 overige gebouwen per jaar beoordeeld moeten worden om het doel binnen vijf jaar te halen. Dit eerste jaar is gestart met ongeveer 1.450 woningen en andere gebouwen, waarvan de eerste beoordelingen beschikbaar zijn. Daarom moet de aanpak worden versneld. Hoe de versnelling wordt vormgegeven, is in dit hoofdstuk verder uitgewerkt in 3.4.1.4.” 4.6.5 Voor herstel van fysieke schade hanteerde NAM een in de zogenaamde ‘Schaderegeling’ neergelegde schadeafhandelingsprocedure. Met de uitvoering van de regeling was het Centrum Veilig Wonen belast, dat op afstand wordt aangestuurd door NAM, maar onder onafhankelijk toezicht staat. Met ingang van 31 maart 2017 heeft NAM zich teruggetrokken uit het schadeproces. Sindsdien ligt de schadeafwikkeling stil in afwachting van een nieuw schadeprotocol. 4.6.6 In de periode van 6 november 2014 tot 1 februari 2016 was een waardevermeerderingsregeling van kracht, die inhield dat woningeigenaren met minimaal € 1.000,- fysieke aardbevingsschade een vergoeding van € 4.000,- ontvingen als zij investeerden in energiebesparende maatregelen. Ruim 38.000 woningeigenaren hebben een aanvraag gedaan onder deze regeling. Per 3 april 2017 is een nieuwe regeling opengesteld voor schades vanaf 1 januari 2016. In 2017 is € 40.000.000,- beschikbaar voor de regeling. Uit de kwartaalrapportage april - juni 2017 van de NCG volgt dat ruim 1.000 aanvragen zijn ingediend. 4.6.7 NAM heeft een Waarderegeling opgesteld om woningeigenaren te compenseren bij verkoop of toescheiding van de woning in het kader van een boedelscheiding indien blijkt dat hun woning als gevolg van waardedaling veroorzaakt door aardbevingen minder heeft opgebracht dan zonder aardbevingen het geval zou zijn geweest. De Waarderegeling is alleen van toepassing op transacties waarbij minimaal één van de betrokken partijen niet bedrijfsmatig handelt. Tot 1 november 2017 zijn ruim 8.000 aanvragen om een vergoeding op basis van de Waarderegeling ingediend.In de Regeling Waardedaling, waarin de voorwaarden van de Waarderegeling zijn vastgelegd, is onder meer het volgende bepaald: “1.1 NAM biedt deze Regeling aan ter compensatie van aantoonbare waardedaling na een volledig afgeronde verkoop en de daaropvolgende juridische levering (deze juridische levering hierna te noemen “levering”) van woning(
2. en)als gevolg van het risico op aardbevingen die het gevolg zijn van de gaswinning door NAM in het Groningen-veld. Vaststelling en vergoeding van deze waardedaling vindt plaats volgens de in deze Regeling genoemde procedures. 1.2 De Regeling is bestemd voor eigenaren van een woning gelegen in een van de volgende gemeenten: Appingedam, Bedum, Delfzijl, Eemsmond, Loppersum, Slochteren, Ten Boer, Winsum, De Marne, Hoogezand-Sappemeer of Menterwolde (hierna aangeduid als het “Gebied”) die hun woning hebben verkocht en geleverd na 25 januari 2013 (hierna in het enkelvoud aangeduid als de “Verkoper”). Hieronder wordt ook begrepen transacties van woningen waarbij: (
3. i)Verkoper bedrijfsmatig handelt, maar koper niet bedrijfsmatig handelt of (
4. ii)Verkoper niet bedrijfsmatig handelt, maar koper wel bedrijfsmatig handelt of (iii) sprake is van een (echt)scheiding of (
5. iv)sprake is van een erfrechtelijke verkrijging.(…)3.3 Voor de beoordeling zal NAM voor de betreffende woning en op basis van de kenmerken van die woning een inschatting (laten) maken van het verschil tussen de gerealiseerde verkoopprijs, en de verkoopprijs zoals die gerealiseerd zou zijn door de Verkoper in een situatie zonder aardbevingsrisico. Dit verschil, met inachtneming van de verdere bepalingen van deze Regeling, betreft de waardedaling als omschreven onder 3.4 (“Waardedaling”). 3.4 Voor de beoordeling zullen alle invloeden en marktcondities die niet het gevolg zijn van het risico op aardbevingen en een eventuele marktverstorende werking van de Regeling worden geëlimineerd. De Verkoper heeft daarnaast de plicht zijn schade zo veel mogelijk te beperken door een zo hoog mogelijke verkoopprijs te realiseren, die recht doet aan de marktwaarde definitie. Indien NAM bij beoordeling van de aanvraag tot het oordeel komt dat Verkoper niet heeft voldaan aan zijn schadebeperkingsplicht, zal NAM dit meenemen bij de bepaling van de Waardedaling.”In een voetnoot bij artikel 3.4 wordt opgemerkt:“Voor de definitie van marktwaarde wordt aangesloten op de IVS 2013: Marktwaarde is het geschatte bedrag waartegen een object tussen een bereidwillige koper en een bereidwillige verkoper na behoorlijke marketing in een zakelijke transactie zou worden overgedragen op de waardepeildatum, waarbij de partijen met kennis van zaken, prudent en niet onder dwang zouden hebben gehandeld. De marktwaardedefinitie is in 2009 geadopteerd door NVM, NVR, VBO, RICS en Vastgoedpro.” 4.6.8 NAM heeft een bedrag van € 10.000.000,- beschikbaar gesteld aan de NCG voor het door de NCG ontwikkelde Koopinstrument, in het kader waarvan in het gebied binnen de 0,2 PGA-contour woningen worden opgekocht die onverkoopbaar blijken te zijn. De woningeigenaren ontvangen 95% van de taxatiewaarde (de marktwaarde) van hun woning. In het Meerjarenprogramma 2017 - 2021 van de NCG is vermeld dat 55 woningen zijn opgekocht en dat zal worden onderzocht of en op welke wijze een vervolg zal worden gegeven aan het Koopinstrument. Eigenaren die menen dat hun woning door de aardbevingen onverkoopbaar zijn geworden kunnen onder bijzondere omstandigheden ook een beroep doen op de Commissie Bijzondere Situaties. 4.6.9 In meergenoemde rapporten van de NCG wordt melding gemaakt van tal van initiatieven en projecten die zijn gericht op de bevordering van de leefbaarheid, duurzaamheid en economische bedrijvigheid van de regio. 4.7 Het regeerakkoord 2017 - 2021 4.7.1 Het regeerakkoord 2017 - 2021 bevat een uitgebreide passage (par. 3.3) over de gaswinning, waarin onder meer het volgende is vermeld:“3.3 Gaswinning De impact van de aardbevingen in Groningen is enorm. Alle facetten daarvan blijven hoog op de agenda. Bij alles geldt: veiligheid staat voorop. We nemen maatregelen om de behoefte aan Groningengas te verminderen. Dit maakt de verdere stapsgewijze verlaging van de winning mogelijk, die noodzakelijk is voor de veiligheid in het gaswinningsgebied én de veiligheid bij afnemers. Daarnaast werken we aan preventie, herstel en perspectief boven de grond. Herstel en versterking van woningen, gebouwen, monumenten en infrastructuur moet centraal staan; niet de discussie over de verantwoordelijkheidsverdelingen. De afhandeling van schade en herstel wordt onafhankelijk van de NAM. Voor de investeringen in de leefbaarheid en economie van de regio wordt een fonds ingesteld. Veilige en verantwoorde gaswinning  De maatregelen die nodig zijn om de veiligheid van de gaswinning te verankeren worden doorgevoerd. Tegelijkertijd zal bij besluiten over gaswinning ook gekeken worden naar de veiligheidsrisico’s die samenhangen met leveringszekerheid.  Doel is om in de periode tot 2021 de vraag naar Groningengas met 3 miljard kubieke meter (bcm) te verminderen ten opzichte van 2017. Volgens de huidige inzichten verkleint zowel minder winning als een vlakkere winning het aardbevingsrisico. Tegelijkertijd is duidelijk dat we ruimte moeten maken en behouden om in de toekomst snel te kunnen reageren op nieuwe inzichten en gebeurtenissen als de veiligheid daarom vraagt. Het meet- en regelprotocol dat door NAM is ontwikkeld en door het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) getoetst wordt, kan helpen om het gasveld op een verantwoorde manier te exploiteren. Deze aanbeveling van het SodM nemen we over. De daling van de vraag zal daarom voor ongeveer de helft gebruikt worden om ruimte te creëren om ´vlakker” te winnen. (…) Aan het eind van de kabinetsperiode zal de winning naar verwachting circa 1,5 bcm lager kunnen liggen dan volgens het meest recente winningsbesluit van 21.6 bcm (per okt 2017). Het verschil in de daling van de vraag (3 miljard kubieke meter) en de daling van de winning (1,5 miljard kubieke meter) geeft de buffer die nodig is om veiligheid in de ondergrond te combineren met een stabiele en veilige gasvoorziening bij de mensen thuis. Dit is de vlakke winning zoals het SodM die adviseert.  Na 2021 kan een verdere verlaging worden verwacht. Scenario’s hiervoor worden door het kabinet uitgewerkt. (…)Investeringen in herstel en preventie  De schade in het gaswinningsgebied is groter dan alleen materieel. Veel mensen zijn geconfronteerd met onzekerheid, waar perspectief op een nieuwe toekomst nodig is. Competentieconflicten tussen publieke en private partijen verergeren deze situatie. De Nationaal Coördinator Groningen (NCG) krijgt in overleg met de regio een wettelijk verankerde onafhankelijke positie.  De NAM wordt op afstand gezet bij de afhandeling van schade en herstel en bij versterking. Onder onafhankelijke publieke regie komt er een schadefonds. Dit laat onverlet de financiële verantwoordelijkheid van de NAM.  Er komt een met de regio afgestemd schadeprotocol waarmee bewoners worden geholpen en waardoor zij geen last hebben van strijd tussen publieke en private partijen.  De NCG zal bezien hoe gegarandeerd kan worden dat bewoners tegen redelijke kosten toegang tot rechtsbijstand kunnen krijgen. De huidige arbitrage-regelingen blijven bestaan.  De versterking van woningen en gebouwen blijft noodzakelijk. Want de realiteit is dat door gaswinning spanning in de ondergrond is opgebouwd die ook in de toekomst kan leiden tot aardbevingen, ook nu de gaswinning wordt afgebouwd. Met een programmatische aanpak zal onder regie van de NCG de herstel en versterkingsopgave ter hand worden genomen.  De NCG wordt eveneens gevraagd een opkoopregeling uit te werken in het verlengde van de Pilot Koopinstrument. Regiofonds voor nieuw perspectief op economische versterking en leefbaarheid  Met ingang van 2018 valt een jaarlijks bedrag ter grootte van 2½ % van de aardgasbaten ten deel aan een fonds voor de regio, hetgeen op dit moment neerkomt op 50 miljoen euro per jaar.  Voor de versterking van de economie en leefbaarheid sluit het Rijk met de provinciale en gemeentelijke bestuurders een tripartiet bestuursakkoord voor een investeringsprogramma gericht op het versterken van de economische structuur van het gebied, waarbij een prominente rol voor Groningen op het gebied van energietransitie en duurzaamheid centraal staan.  In het fonds komt geld beschikbaar voor zorgprofessionals en geestelijke verzorgers voor de begeleiding van mensen die psychische klachten hebben overgehouden aan de aardbevingsproblematiek.  Het Erfgoedloket en het Erfgoed-adviesteam worden gecontinueerd. De financiering hiervan zal, via het fonds voor de regio kunnen lopen.  De herstel- en versterkingswerkzaamheden, waarvoor de NAM financieel verantwoordelijk is, worden zo veel mogelijk gecombineerd met werkzaamheden die gericht zijn op verduurzaming van huizen en economische structuurversterking waarvoor middelen in het fonds voor de regio bestemd zijn.  De provincie Groningen kan de nationale koploper worden bij de energietransitie en als kenniscentrum op dit gebied functioneren. Het fonds kan hierbij helpen.” 4.8 De corporaties 4.8.1 Stichting Acantus Groep heeft in haar jaarverslag 2016 onder meer het volgende geschreven:“Effecten van aardbevingen op de waarde en waardering van woningenAardbevingen kunnen een effect hebben op de waarde en daarmee de waardering van het onroerend goed van Acantus. Dit kan effect hebben op de waardering in de jaarrekening en raakt zowel de marktwaarde in verhuurde staat als de bedrijfswaarde. De rechtbank in Assen heeft in 2015 uitspraak gedaan waardoor waardedaling van onroerend goed als gevolg van aardbevingen aangemerkt kan worden als schade en daarmee in aanmerking komt voor een vergoeding van de exploitant, de NAM. De NAM is tegen deze uitspraak in beroep gegaan. Het effect van aardbevingen op de marktwaarde is per definitie onderdeel van de marktwaarde zoals deze is opgenomen in de balans van Acantus. Externe deskundigen (taxateurs) geven aan dat voor de gemeente Delfzijl vertraging waar te nemen is op verkopen. In de gemeente Delfzijl is sprake van daling van de leegwaarde. Het aantal transacties neemt hier af en transacties vinden vooral plaats tussen lokale partijen en bewoners. Voor de toekomst verwacht Acantus een toename van het risico op waardedaling als gevolg van aardbevingen in Delfzijl. Acantus heeft in 2016 samen met de andere corporaties in het aardbevingsgebied Prof. Dr. G. de Kam (RUG) gevraagd de waardedaling te kwantificeren. Een eerste doorrekening komt uit op een waardeverlies voor alle 48.616 corporatiewoningen van afgerond € 134 miljoen, 3,0 procent van de totale waarde van de portefeuille (op WOZ-basis) in het aardbevingsgebied. Het aandeel van Acantus hierin bedraagt rond 3.000 woningen, met een totale WOZ-waarde in 2012 van ruim € 327,7 miljoen. Voor de woningen van Acantus is hierop een waardeverlies berekend van € 15,3 miljoen, zijnde 4,7 procent. De genoemde waardedaling is gebaseerd op een methode ontwikkeld aan de TU-Delft, waarbij de waardedaling wordt afgeleid van het aantal schademeldingen in een viercijferig postcodegebied. Deze methode is (net als andere benaderingen) niet vrij van kritiek. In 2017 gaan de gezamenlijke corporaties verder met het doen van onderzoek naar waardedaling. Hiervoor is onder meer contact gezocht met het kadaster.Voor DAEB-vastgoed gewaardeerd op basis van bedrijfswaarde c.q. de bedrijfswaarde zoals opgenomen in de toelichting bij de jaarrekening, is het effect slechts beperkt waarneembaar, omdat dit vastgoed gewaardeerd is op basis van de contante waarde van de exploitatiekasstromen. Voor de daarbij gehanteerde uitgangsposities wordt verwezen naar de toelichting in paragraaf 5.4 (waarderingsgrondslagen) en paragraaf 5.5 (toelichting op de balans) zoals opgenomen in de toelichting op de jaarrekening. Het effect van afnemende verhuurbaarheid in de toekomst c.q. dalende restwaarde aan einde levensduur door aardbevingsschade is op dit moment onbekend en daarmee niet in de waardering begrepen. De gehanteerde parameters bij de bedrijfswaardebepaling zijn echter aan toenemende onzekerheden onderhevig als gevolg van de huidige ontwikkelingen.(…)Gevolgen voor de jaarrekeningAls gevolg van bovenstaande omstandigheden bestaan belangrijke onzekerheden ten aanzien van de waardering van het DAEB- en niet-DAEB-vastgoed per 31 december 2016. Gezien de status van de inventarisatie van de technische en economische schade aan het vastgoed, de status van de Nederlandse Praktijkrichtlijn voor aardbevingsbestendig bouwen, het ontbreken van voldoende referentie-transacties (zeker bij complexgewijze verkopen die de basis vormen voor een marktwaarde waardering) en de lopende gesprekken en procedures met de NAM en overige stakeholders zijn de financiële consequenties hiervan vooralsnog niet op voldoende betrouwbare wijze te bepalen. Acantus heeft tevens beoordeeld of zij financieel in staat is om de gevolgen van de aardbevingsschade (timingverschil tussen uitgaande kasstromen als gevolg van schadeherstel en -beperking en extra kosten in haar bedrijfsvoering én te ontvangen vergoedingen) op te vangen en de toekomstige bedrijfsvoering te kunnen continueren. Naar de mening van het bestuur, met de kennis per balansdatum is er geen aanleiding om te veronderstellen dat Acantus hier niet toe in staat zou zijn. Een mogelijke lagere waardering van het vastgoed heeft geen effect op de leningsvoorwaarden, de financiering is geborgd bij het Waarborgfonds waarbij per balansdatum aan de criteria van het Waarborgfonds (zijnde rentedekking, Debt-Service-Coverage-Ratio en Loan-to-value) wordt voldaan. Deze situatie leidt niet tot directe opeisbaarheid van de financiering. Acantus schat dit risico ten aanzien van de continuïteit op dit moment nog als laag in.” 4.8.2 In de jaarverslagen van de andere corporaties betreffende het jaar 2016, voor zover gereed, is een vergelijkbare tekst opgenomen. 4.8.3 In een brief van 11 februari 2015 aan de tweede kamer heeft de Vereniging van Woningbouwcorporaties, Aedes, onder meer het volgende geschreven:“Waardedaling en compensatieregeling voor woningcorporatiesEen ander probleem voor corporaties doet zich voor door de waardedaling van woningen. Dit komt op termijn tot uitdrukking in de financiële positie en de mogelijkheid die corporaties hebben te investeren dan wel financiering aan te trekken. De huidige compensatieregeling is beperkt, geldt alleen voor particulieren en wordt (pas) uitgekeerd bij verkoop. Voor corporaties moet dus een andere regeling komen en deze moet gaan gelden voor het hele aardbevingsgebied.” 4.8.4 In een brief van 9 februari 2016 aan de bestuurders van de verschillende corporaties heeft de Autoriteit woningcorporaties (hierna: Aw) onder meer het volgende geschreven:“De Aw constateert dat de aardbevingsproblematiek in Groningen extra risico’s oplevert voor de corporaties in dit gebied. In deze brief leest u welke waarnemingen de Aw deed tijdens de bijeenkomst van 2 december 2015 over de problematiek (…). U leest ook welke (financiële) risico’s en consequenties de Aw aan deze problematiek verbindt en de wijze waarop het toezicht op de corporaties in het aardbevingsgebied wordt ingekleed.(…)Vanwege de grote onzekerheden en risico’s neemt de Aw bijna alle C14-corporaties op in de reguliere monitoring. Alleen Stichting Wold- en Waard is hiervan uitgezonderd, omdat deze geen bezit heeft in het aardbevingsgebied. De aangeleverde dPi 2015 is het uitgangspunt voor individuele gesprekken. Deze gesprekken kunnen leiden tot nadere afspraken en interventies.” 4.9 Rapporten over de waardevermindering van woningen in het aardbevingsgebied 4.9.1 In de loop van de procedure hebben partijen tal van rapporten in het geding gebracht over de effecten van aardbevingen op de waardeontwikkeling van woningen in het gebied van het Groningenveld. Een aantal van die rapporten heeft een periodiek karakter, in die zin dat deze van tijd tot tijd worden aangepast aan de nieuwste gegevens en inzichten. Het hof zal enkele van die rapporten, waar het verder in het arrest op zal teruggrijpen, hier aanhalen. 4.9.2 In opdracht van onder meer de provincie Groningen heeft onderzoeksbureau OTB van de TU Delft een uitgebreide studie gedaan naar de mogelijke effecten van de aardbevingen op de woningmarkt in het risicogebied. Deze studie, die is opgebouwd uit een aantal deelstudies, heeft in januari 2016 geresulteerd in het rapport “Woningmarkt- en leefbaarheidsonderzoek aardbevingsgebied Groningen. De inleiding van het hoofdstuk met de samenvatting en de conclusies luidt als volgt:“In dit laatste hoofdstuk zijn de belangrijkste bevindingen uit de negen deelonderzoeken naar de effecten van de aardbevingen op het functioneren van de woningmarkt in de negen gemeenten uit het kerngebied van de bevingen in kaart gebracht. De meest in het oog springende resultaten uit deze negen deelonderzoeken zijn het gevoel van onzekerheid en onveiligheid, de sterk gedaalde leefbaarheid, het gebrek aan vertrouwen en transparantie met betrekking tot het ontwikkelde beleid en de ingezette procedures bij de bewoners in het aardbevingsgebied. Deze uitkomsten leiden tot psychosociale problemen bij een deel van de bewoners uit het aardbevingsgebied. Van de bijna 53.000 huishoudens in de negen aardbevingsgemeenten voelen ruim 15.000 huishoudens zich onveilig. Dat is 29% van het totaal aantal huishoudens. Bijna 4.000 huishoudens kampen met psychische problemen als gevolg van de aardbevingsproblematiek. Over het algemeen geldt, hoe groter de aardbevingsintensiteit (gemeten aan de hand van het aantal vastgestelde schades), hoe groter de impact van de aardbevingen op het wonen. Van een heel sterke samenhang is echter geen sprake: in de gebieden met een lagere aardbevingsintensiteit is de impact van de aardbevingen vaak groter dan op basis van het aantal schades verwacht kan worden, terwijl voor het gebied met een hoge aardbevingsintensiteit juist het omgekeerde geldt. Ook de bewoners van gebieden met een lagere aardbevingsintensiteit ervaren duidelijk de negatieve gevolgen van de aardbevingsproblematiek. Hierbij gaat het niet alleen om de concrete fysieke effecten van de aardbevingen, maar ook om onzekerheid over de impact van toekomstige aardbevingen en het negatieve beeld dat de regio als gevolg van de aardbevingsproblematiek heeft gekregen. Kortom, overal in het aardbevingsgebied heeft de aardbevingsproblematiek een substantiële impact op het wonen en het woongenot, waarbij de aardbevingsintensiteit (samen met een aantal andere determinanten waaronder bevolkingskrimp) vervolgens zorgt voor een nadere ruimtelijke differentiatie van deze impact. Ook gaat het feitelijk niet alleen over de aardbevingsproblematiek maar over de gaswinningsproblematiek over de volle breedte.” 4.9.3 In opdracht van NAM heeft Atlas voor gemeenten (hierna: Avg) op 17 oktober 2017 een rapport uitgebracht “Vijf jaar na Huizinge”. Het rapport is het resultaat van een onderzoek naar onder meer een nauwkeuriger definiëring van het risicogebied en het prijseffect van het uitkeren voor een vergoeding van fysieke schade. De samenvatting van het rapport luidt als volgt: “• In dit onderzoek is het effect van aardbevingen en aardbevingsrisico op de huizenprijzen in een nieuw afgebakend risicogebied in de provincie Groningen onderzocht. Het onderzoek richt zich op de periode van augustus 2012 (de beving in Huizinge) tot en met juni 2017. Er is zowel naar een eventueel imago-effect voor het gebied als geheel, als naar het effect van de bevings- en schadehistorie op de verschillende plekken in het gebied gekeken. • Uit het onderzoek blijkt dat een imago-effect binnen een gebied met dertig procent of meer geaccepteerde schadegevallen ten opzichte van de totale woningvoorraad aannemelijk is en binnen een gebied met twintig procent of meer schadegevallen niet uit te sluiten. Het risicogebied is daarom gedefinieerd als het gebied met twintig procent of meer geaccepteerde schadegevallen ten opzichte van de totale woningvoorraad. • Binnen dat risicogebied komt het netto prijseffect voor de gehele periode gemiddeld uit op 2,2% per woning. Omdat de bevings- en schadehistorie sterk variëren, is het prijseffect afhankelijk van de specifieke ligging binnen het risicogebied en zijn er grote individuele verschillen. • Ook lijkt het prijseffect van aardbevingen en aardbevingsrisico te variëren in de tijd. Aan het begin van de periode – van augustus 2012 (‘Huizinge’) tot en met januari 2014 (de aankondiging van diverse compenserende maatregelen) – was het gemiddelde prijseffect het grootst. Sindsdien – en met name sinds juni 2016 (de aankondiging van verdere productiebeperkingen) – is het gemiddelde prijseffect afgenomen, en lijken de verschillen binnen het risicogebied juist verder toe te nemen.” 4.9.4 Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) brengt in opdracht van de NCG periodiek een rapport uit over de woningmarktontwikkelingen in het Groningenveld. In het rapport over de ontwikkeling van de woningmarkt in het vierde kwartaal van 2016 ten opzichte van het derde kwartaal van 2012 zijn de resultaten als volgt samengevat: “ Ontwikkeling verkoopprijzen De ontwikkeling van de woningprijzen is onderzocht met behulp van een kenmerkenmodel dat de gemeten prijsontwikkeling corrigeert voor de kenmerken van de verkochte woningen. Hieruit blijkt dat de verkoopprijzen in de risicogebieden met een gemiddelde en hoge kans op aardbevingsschade achter lijken te blijven bij de prijsontwikkeling van woningen in enerzijds het risicogebied met een lage kans op aardbevingsschade en anderzijds het referentiegebied. Het laatste jaar ontwikkelen de gebieden zich nagenoeg gelijk aan elkaar, waardoor de achterstanden groter noch kleiner worden. Deze verschillen zijn echter niet significant. Daarom kan niet met zekerheid gesteld worden dat de ontwikkeling van woningprijzen in de twee zwaarste risicogebieden achterblijft bij de ontwikkeling van de prijzen in het referentiegebied. Ontwikkeling verkoopbaarheid De ontwikkeling van de verkoopbaarheid van woningen is met behulp van de volgende vijf indicatoren onderzocht: