ECLI:NL:PHR:2005:AO9006

Nr. 37.984 P.J. Wattel Derde Kamer B Navorderingaanslag inkomstenbelasting/premie volksverzekeringen 1995 Conclusie in de zaak: [X] tegen de Staatssecretaris van Financiën en vice versa 27 februari 2004 0 Inleiding en overzicht Dit is één van 19 boetezaken waarin ik heden concludeer. In alle zaken is de vraag aan de orde of de redelijke termijn van berechting (art. 6 EVRM) overschreden is en zo ja, welk gevolg daaraan verbonden moet worden. Hoewel in deze zaken ook andere geschilpunten tussen de partijen bestaan, beperk ik mij in mijn conclusies in alle zaken tot (het gevolg van) overschrijding van de redelijke termijn. Voor deze zaak betekent dit dat ik mij beperk tot het incidentele beroep. Bij deze conclusie hoort een bijlage die tevens bijlage is bij de andere boetezaken (bij u aanhangig onder de nrs. 38.156 t/m 38.162, 38.693, 38.694, 38.696, 38.698, 38.699, 38.303, 39.083, 39.482 en 40.049-40.051) en waarin ik de gezichtspunten behandel die alle zaken gemeen hebben. 1 Feiten en procesverloop 1.1 [X] (de belanghebbende) is bouwkundige/tegelzetter. Hij werkte van 5 oktober 1987 tot 1 oktober 1993 in loondienst bij [A] B.V. te [Q]. De aandelen van deze B.V. waren in handen van de belanghebbende en zijn drie broers, ieder voor 25%. De belanghebbende heeft deze aandelen verkocht en bij akte van 21 maart 1995 geleverd aan [B] B.V. te [Q]. Per 1 oktober 1993 heeft de belanghebbende de dienstbetrekking met de B.V. beëindigd en is hij een metsel- en tegelzetbedrijf voor zichzelf begonnen. Die onderneming is per 1 januari 1994 met toepassing van artikel 18 van de Wet op de inkomstenbelasting 1964 (hierna: Wet IB 1964) ingebracht in [C] B.V. (hierna: [C]). 1.2 In 1997 stelde de Belastingdienst een boekenonderzoek in bij [C], in welk kader de aangiften inkomstenbelasting/premie volksverzekeringen van de belanghebbende over de jaren 1992 tot en met 1995 werden onderzocht. Daarbij bleek onder meer dat de belanghebbende pandbrieven had aangekocht en stortingen had gedaan op bankrekeningen. De Inspecteur heeft de belanghebbende meermalen, voorafgaande aan het opleggen van de litigieuze navorderingsaanslag en aan de uitspraak op het door de belanghebbende daartegen ingediende bezwaar, verzocht om inlichtingen over de herkomst van de financiering van de pandbrieven en de stortingen. De belanghebbende heeft daarop steeds verklaard dat deze, voor zover zij volgens de Inspecteur onverklaarbaar was, plaats had gevonden uit contant aangehouden gelden, afkomstig van schenkingen van zijn (schoon)ouders in 1982 en 1990, verkopen van antiek, en uit een in 1989/1990 ter beschikking staand bouwdepot van aanvankelijk ƒ 200.000 met betrekking tot de bouw door de belanghebbende van een eigen woning. 1.3 Op 16 september 1997 heeft een gesprek plaatsgevonden tussen de belanghebbende en zijn adviseur [D] en de controlerende ambtenaren over hetgeen tijdens het dan nog lopende boekenonderzoek naar voren was gekomen. 1.4 Op 16 december 1997 hebben de controlerende ambtenaren hun voornemen tot het (doen) opleggen van navorderingsaanslagen besproken met de belanghebbende en diens belastingadviseur, [E]. [E] heeft bij brief van 13 januari 1998 meegedeeld dat de belanghebbende blijft bij zijn eerder gegeven verklaringen omtrent de herkomst van het geld. 1.5 De Inspecteur heeft de verklaringen van de belanghebbende als ongeloofwaardig of niet aannemelijk ter zijde geschoven. Hij heeft op 29 mei 1998 een afschrift van het niet-geheime deel van het onderzoeksrapport aan de belanghebbende gezonden, waarin aangekondigd wordt dat een navorderingsaanslag wordt opgelegd met een boete van - per saldo - 50%, onder verwijzing naar § 21, tweede lid, van het Voorschrift administratieve boeten 1993 (hierna: VAB 1993). In de aanbiedingsbrief bij het rapport heeft de Inspecteur de belanghebbende gewezen op de gevolgen van hernieuwd verwijtbaar gedrag, zoals bedoeld in paragraaf 21, vierde tot en met zesde lid, van het VAB

1. 1.6 Met dagtekening 31 juli 1998 heeft de Inspecteur de bestreden navorderingsaanslag opgelegd naar een belastbaar inkomen van ƒ 410.
2. Het daarover nog na te betalen bedrag beloopt ƒ 109.972, te weten ƒ 71.397 aan enkelvoudige belasting, een boete van ƒ 35.698 (50%) en ƒ 2.877 aan heffingsrente. In de toelichting op het aanslagbiljet is verwezen naar artikel 18 van de Algemene wet inzake rijksbelastingen (hierna: AWR) alsmede naar het VAB
3. 1.7 De belanghebbende heeft bezwaar gemaakt. Bij uitspraak met dagtekening 9 oktober 1998 heeft de Inspecteur de navorderingsaanslag gehandhaafd. 1.8 De belanghebbende heeft op 18 november 1998 beroep ingesteld bij het Gerechtshof te Arnhem (hierna: het Hof). De Inspecteur heeft - na op zijn verzoek van het Hof verlenging van de termijn verkregen te hebben - op 9 februari 1999 zijn vertoogschrift ingediend. 1.9 Op 23 april 1999 heeft het Hof partijen opgeroepen voor een mondelinge behandeling op 27 mei
4. Naar aanleiding van het ter zitting verhandelde heeft het Hof de Inspecteur in de gelegenheid gesteld een door de belanghebbende met betrekking tot het jaar 1992 nieuw opgeworpen stelling nader te onderzoeken. De Inspecteur heeft daarover schriftelijk gerapporteerd. 1.10 Op 3 augustus 2000 heeft het Hof partijen uitgenodigd voor een tweede mondelinge behandeling op 23 augustus
5. In verband met vakantie van belanghebbendes adviseur is deze verplaatst naar 1 november
6. 1.11 De belanghebbende heeft voor het Hof niet geklaagd over overschrijding van de redelijke termijn. 1.12 Tijdens de procedure voor het Hof is de behandeling van de zaak gevoegd met de behandeling van de zaak over belanghebbendes navorderingsaanslag inkomstenbelasting/premie volksverzekeringen
7. 1.13 's Hofs schriftelijke uitspraak is op 19 november 2001 in het openbaar uitgesproken en aan de partijen gezonden. 2 De uitspraak van het Hof Het Hof heeft de belanghebbende in het ongelijk gesteld voor wat betreft de door hem aangevoerde klachten. Het Hof zag echter wel aanleiding de (resterende) boete te halveren (dus een boete van 25% van het nagevorderde bedrag te doen resteren) in verband met de overschrijding van de redelijke termijn ex artikel 6 van het Europees verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (hierna: EVRM). Het overwoog daartoe als volgt: "4.
8. De onderhavige navorderingsaanslag met boete vloeit voort uit een boekenonderzoek dat in 1997 is gestart. Op 16 september 1997 hebben reeds de eerste besprekingen met belanghebbende over de (voorlopige) bevindingen plaatsgevonden. Naar het oordeel van het Hof is de redelijke termijn als bedoeld in artikel 6 EVRM overschreden nu de onderhavige uitspraak in deze zaak pas ongeveer vier jaar na die tijd wordt gedaan en een groot gedeelte van het verstrijken van die termijn is te wijten aan binnen dit Hof gelegen omstandigheden. Het Hof ziet in de lengte van de termijn, gelet op de aard en de omstandigheden van het onderhavige geval, aanleiding de boete te verlagen tot ƒ 17.850." Het Hof legt de dies a quo (het moment van de criminal charge waarop de termijn van berechting begint te lopen) dus kennelijk bij de bespreking van 16 september
9. Uit de stukken van het geding valt echter niet op te maken dat de ambtenaren toen van een voornemen hebben doen blijken een boete te zullen (doen) opleggen. R.o. 4.10 van de Hofuitspraak suggereert dat het Hof het moment van de charge legt bij het telefoongesprek tussen de inspectie en belanghebbendes accountant [D] in november
10. In r.o. 2.8 stelt het Hof echter vast dat op 16 december 1997 het voornemen tot het opleggen van navorderingsaanslagen door de controlerende ambtenaren met [E] (belanghebbendes adviseur) is besproken is. 3 Geschil in cassatie 3.1 De belanghebbende stelt in zijn op 2 januari 20021 ingekomen beroepschrift in cassatie één middel voor, inhoudende verzuim van vormen waarvan de niet-inachtneming tot nietigheid leidt, en/of schending van het recht, in het bijzonder van artikel 33 Wet IB
11. De belanghebbende heeft gelijktijdig beroep in cassatie ingesteld tegen de Hofuitspraak inzake de navorderingsaanslag over
12. Dit beroep is bij u bekend onder rolnummer 37.
13. 3.2 De Staatssecretaris heeft op 13 november 2002 een verweerschrift ingediend waarin hij het middel bestrijdt. Daarbij heeft hij tevens incidenteel beroep in cassatie ingesteld. De Staatssecretaris stelt één middel voor, inhoudende dat het Hof het recht heeft geschonden, met name art. 67e AWR in verbinding met art. 6 EVRM en/of art. 8:77 Awb, doordat het Hof in de overschrijding van de redelijke termijn aanleiding heeft gezien de opgelegde verhoging te halveren. 3.3 Ter toelichting wijst de Staatssecretaris op uw arrest van 12 juli 2002, nr. 36.723, BNB 2002/316, met noot Feteris, waarin u in overschrijding van de redelijke termijn slechts aanleiding zag 10% van de resterende boete af te halen. Het arrest roept volgens de Staatssecretaris de vraag op of de Hoge Raad hiermee een algemene richtlijn tot uitdrukking heeft gebracht voor de gevolgen die moeten worden verbonden aan de overschrijding van de redelijke termijn in de periode vóór de hofuitspraak waartegen cassatie wordt ingesteld, en dus niet slechts, zoals in de jurisprudentie van uw strafkamer (zie de bijlage bij deze conclusie), voor de periode waarin het dossier door het Hof naar de Hoge Raad moet worden verzonden. Het arrest zou aldus kunnen worden geïnterpreteerd dat termijnoverschrijding in beginsel een boetematiging met maximaal 10% rechtvaardigt. Deze interpretatie volgt kennelijk ook het Hof 's-Hertogenbosch in zijn uitspraak van 22 juli 2002, nr. 98/05712, NTFR 2002/1362, V-N 2002/44.2.
14. 3.4 Indien u de boetematiging voorbehouden acht aan het Hof als feitenrechter, zou, aldus de Staatssecretaris, in gevallen waarin het Hof de redelijke termijn overschreden acht, de boete gehalveerd kunnen worden zonder dat zulks in cassatie aantastbaar is. In gevallen daarentegen zoals in BNB 2002/316, waarin de behandeling van de zaak volgens het Hof wel maar volgens de Hoge Raad niet plaatsvond binnen een redelijke termijn en de Hoge Raad de zaak zelf afdoet, zou slechts een vermindering met 10% kunnen plaatsvinden. Een dergelijk verschil in uitkomst acht de Staatssecretaris onwenselijk. Een duidelijke richtlijn zou zijns inziens in het belang van de rechtseenheid zijn. 3.
15. De Staatssecretaris heeft geen incidenteel cassatieberoep ingesteld tegen de Hofuitspraak in de samenhangende zaak over het jaar 1992 met rolnummer 37.983, hoewel het Hof ook voor dat jaar, en om dezelfde redenen, de boete heeft gehalveerd. 3.6 De Staatssecretaris acht het - uitgaande van zijn interpretatie van BNB 2002/316 - niet begrijpelijk dat het Hof in casu tot een halvering van de boete komt. Weliswaar heeft de behandeling enige maanden langer stilgelegen dan in voormeld arrest, doch zulks rechtvaardigt volgens de Staatssecretaris niet een zo groot verschil in vermindering (met 50% in plaats van met 10%). Hij meent dat evenmin is gebleken van bijzondere omstandigheden die een verdergaande matiging dan met 10% rechtvaardigen. 3.7 De belanghebbende heeft het incidentele cassatieberoep weersproken in een op 11 december 2002 ingekomen verweerschrift. 4 De termijn van berechting 4.1 De zaak van de belanghebbende is tot op heden als volgt verlopen: bespreking met accountant [D] 16 september 1997 telefoongesprek met accountant [D] 18 november 1997 bespreking met adviseur [E]; aankondiging verhoging 16 december 1997 formele aankondiging verhoging onder mededeling gronden 29 mei 1998 oplegging navorderingsaanslag (en verhoging) 31 juli 1998 indiening bezwaarschrift 12 augustus 1998 uitspraak Inspecteur 9 oktober 1998 indiening beroepschrift (aanstonds gemotiveerd) 18 november 1998 verzending beroepschrift naar inspecteur 19 november 1998 indiening vertoogschrift (na uitstel) 10 februari 1999 verzending vertoogschrift naar de belanghebbende 10 februari 1999 uitnodiging voor de mondelinge behandeling 23 april 1999 eerste mondelinge behandeling 27 mei 1999 aanhouding ivm gelijktijdige behandeling IB/PV 1992 27 mei 1999 nadere schriftelijke rapportage inspecteur 30 juni 1999 reactie belanghebbende op nadere rapportage 14 juli 1999 verzending reactie belanghebbende aan inspecteur 26 juli 1999 uitnodiging voor de tweede mondelinge behandeling 3 augustus 2000 verzoek van de gemachtigde tot verdaging ivm vakantie 14 augustus 2000 nieuwe uitnodiging tweede mondelinge behandeling 7 september 2000 tweede mondelinge behandeling 1 november 2000 verzending hofuitspraak aan partijen 19 november 2001 indiening pro forma beroepschrift in cassatie bij het Hof 2 januari 2002 inzending dossier bij de Hoge Raad 15 maart 2002 verzending verzuimbrief aan de belanghebbende2 26 juli 2002 indiening gronden voor het cassatieberoep 6 september 2002 uitnodiging tot verweer 18 september 2002 verweerschrift in het principale beroep 13 november 2002 incidenteel beroepschrift in cassatie 13 november 2002 uitnodiging beantwoording incidenteel beroepschrift in cassatie 14 november 2002 beantwoording incidenteel beroepschrift in cassatie 12 december 2002 uw verzoek aan het Parket om conclusie 8 juli 2003 conclusie Parket 27 februari 2004 5 De dies a quo 5.1 Op basis van de voorhanden gegevens en 's Hofs vaststelling dat de ambtenaren hun boetevoornemen op 16 december 1997 hebben geuit, lijkt mij dat het moment waarop de belanghebbende in redelijkheid moest gaan verwachten dat hem een boete voor een bepaald vergrijp zou worden opgelegd, bij de bespreking van 16 december 1997 ligt, dus drie maanden later dan het tijdstip waarop het Hof kennelijk de dies a quo heeft gelegd. Hierover wordt in cassatie niet geklaagd, maar het is desgewenst mogelijk van ambtswege in te grijpen, nu het Hof van een onjuiste maatstaf uitgegaan lijkt te zijn, althans zonder motivering - die ontbreekt - niet begrijpelijk is waarom het Hof het moment van de criminal charge ex art. 6 EVRM drie maanden eerder legt dan het moment waarop het zelf vaststelt dat het boetevoornemen ter zake van het jaar 1995 is geuit. Weliswaar heeft kennelijk eerder (18 november) een telefoongesprek met accountant [D] plaatsgehad waarin beboeting ter sprake is gekomen, maar uit de stukken - inclusief die van het dossier met nr 37.983 - maak ik slechts op dat die aankondiging zag op het jaar
16. Hoe dan ook kan een telefoongesprek in november niet verklaren dat de charge in september daaraan voorafgaand gesitueerd wordt. 5.2 Ik meen echter dat geen aanleiding bestaat van ambtswege in te grijpen, zoals hieronder zal blijken. 6 Beoordeling 6.1 Op basis van het bovenstaande overzicht, afgezet tegen de in de bijlage bij deze conclusie vervatte bevindingen, vuistregels en afwijkingscriteria, kom ik tot de volgende beoordeling van de termijn van berechting. De belanghebbende is een natuurlijke persoon die door de opgelegde boete rechtstreeks in zijn persoonlijke vermogen getroffen wordt. De fase vanaf de aankondiging van beboeting tot de oplegging ervan heeft 7,5 maanden geduurd. Dat is te lang als daar geen bijzonder aanleiding voor bestaat. De bezwaarprocedure heeft echter minder dan 2 maanden geduurd. Nu niet alleen de afzonderlijke fasen maar ook de gehele duur van de termijn beoordeeld moet worden, kan de voortvarendheid van de fiscus in de bezwaarfase mijns inziens zijn traagheid bij het opleggen van de boete compenseren. De precontentieuze fase vanaf het moment van de criminal charge tot de uitspraak op bezwaar is dus niet onredelijk langzaam verlopen.3 6.2 De beroepsfase daarentegen duurde langer dan de twee jaar die er volgens de in de bijlage gestelde vuistregel maximaal voor staat, nl. drie jaar. Het overzicht laat in de eerste plaats een periode van een jaar zien (tussen 's Hofs verzending van belanghebbendes reactie op de nadere rapportage van de inspecteur op 26 juli 1999 en de uitnodiging op 3 augustus 2000 voor de tweede mondelinge behandeling), waarin de procedure niet zichtbaar bewoog. Aanleidingen voor de tweede mondelinge behandeling waren de nadere inlichtingen van de Inspecteur4 en 's Hofs wens om de zaak gelijktijdig te behandelen met de zaak over het jaar
17. De uitspraak van het Hof volgde voorts pas een ruim jaar na die tweede mondelinge behandeling. Art. 8:66 Awb (schriftelijke uitspraak5 binnen zes weken of, in bijzondere omstandigheden, 12 weken), trad voor het belastingprocesrecht pas in werking op 1 september 1999 en gold dus nog niet voor de thans te berechten zaak6, maar ook indien wij een half jaar na de laatste proceshandeling als maximaal redelijk aanmerken voor oude gevallen, is een redelijke termijn voor uitspraak in casu overschreden. Van de vrijwel exact drie jaar die de beroepsprocedure nam, kunnen hoogstens enige maanden aan de belanghebbende worden toegerekend op grond van de door hem genomen tijd voor het indienen van beroep en diens verzoek om uitstel van de oorspronkelijk eind augustus 2000 geplande tweede mondelinge behandeling in verband met vakantie van de gemachtigde. 6.3 De zaak lijkt niet bijzonder ingewikkeld; het gaat om een feitelijke en dus bewijs(lastverdelings en -waarderings)kwestie: kwamen de onverklaarde financiën uit belastbare bron of niet? Volgens de vuistregel van twee jaar voor de beroepsfase is de redelijke termijn met een jaar overschreden. Dat heeft het Hof ook overwogen en dat oordeel is zelfs bij een terughoudende beoordeling als cassatierechter juist, gezien de twee lange tijdsspannen waarin de procedure niet zichtbaar bewoog. De totale procedure tot de Hofuitspraak duurde aldus een kleine vier jaar, waarvan slechts enige maanden toerekenbaar aan de belanghebbende en waarin nog een derde periode van inactiviteit zit, nl. tussen de aankondiging van de boete en de oplegging ervan. 6.4 De Staatssecretaris bestrijdt ook niet 's Hofs oordeel dat de redelijke termijn is overschreden. Voor de Hoge Raad als cassatierechter is er dus geenszins reden om - van ambtswege - in te grijpen in het feitelijke oordeel dat de redelijke termijn reeds in de beroepsfase overschreden werd. Weliswaar lijkt het Hof een onjuiste maatstaf aangelegd te hebben voor de bepaling voor de dies a quo, maar het gaat slechts om een verschil van drie maanden (op bijna vier jaar) en ook daarover wordt in cassatie niet geklaagd. 6.5 Voor wat betreft de aan de overschrijding te verbinden gevolgen past de cassatierechter eveneens terughoudendheid, gezien de verwevenheid van de strafmaatbeslissing en de beoordeling van de redelijkheid van de termijn met beoordelingen van feitelijke aard die zich aan toetsing in cassatie onttrekken. Aan de staatssecretaris moet wel toegegeven worden dat de matiging van de boete door het Hof niet kinderachtig lijkt in het licht van de feiten zoals die uit het dossier blijken en de duur van de overschrijding. Nu echter in cassatie evenmin de vereiste voortvarendheid betracht lijkt, ware daar, zoals hieronder betoogd zal worden, in casu geen gevolg aan te verbinden in de zin van ingrijpen door de cassatierechter. 6.6 Voor de Hoge Raad als feitenrechter (voor de periode na de hofuitspraak) bestaat er mijns inziens aanleiding om te oordelen dat in casu de redelijke termijn overschreden wordt. Naar het zich laat aanzien, zal de cassatieprocedure circa 2,5 jaar duren. Daarvan is hoogstens 1,5 maand toerekenbaar aan de belanghebbende (de termijn tussen de verzuimbrief van de griffie van de Hoge Raad en de indiening van de cassatiemiddelen). De lange duur van de cassatiefase is mede veroorzaakt door trage doorzending van het dossier (2,5 maanden), trage uitnodiging tot motivering (4,5 maanden), heen-en-weer sturen van de zaak tussen kamer en parket (conclusie op verzoek), doordat ik hem voor conclusie gecombineerd heb met een aantal andere zaken over de redelijke termijn waarin u eveneens om conclusie verzocht heeft en doordat ik minder voortvarend geconcludeerd heb dan wenselijk in deze combinatie van boetezaken. Indien men de regels van uw strafkamer zoals weergegeven in de bijlage analogisch toepast op onze zaak, zou zulks tot een matiging van de boete met 10% leiden. 6.7 Ik zou aan de constatering van overschrijding van de redelijke termijn in cassatie in casu echter geen gevolgen willen verbinden omdat de matiging die het Hof voor de vertraging in feitelijke instantie heeft toegepast, reeds ampel te noemen is. Zoals uit de rechtspraak van het EHRM, vervat in de bijlage, blijkt, moet de procedure ook in haar geheel bezien worden. De totale termijn van berechting vanaf de charge tot uw uitspraak is inderdaad lang: deze zal, afhankelijk van de datum van het nog door u te wijzen arrest, circa 6,5 jaar belopen. Dat is langer dan wenselijk, maar de door het Hof reeds toegepaste halvering van de boete lijkt daarvoor een adequate vergelding. 10 punten van de vermindering met 50% in feitelijke instantie worden aldus alsnog toegerekend aan de vertraging in cassatie. 6.8 Daarmee wordt in cassatie weliswaar ook een tamelijk feitelijke beoordeling gegeven van de vertraging vóór de hofuitspraak en de daaraan te verbinden gevolgen, maar daaraan valt niet te ontkomen als de Hoge Raad als feitenrechter tot het oordeel komt dat de redelijke termijn in cassatie is overschreden en vervolgens ook de duur van de gehele procedure in ogenschouw moet worden genomen, zoals het EHRM voorschrijft (zie onderdeel 2 van de bijlage bij deze conclusie). Uw jurisprudentie laat dat beeld dan ook zien, bijvoorbeeld in HR 16 december 1998, nr. 34 148, BNB 1999/303, met noot Feteris, en HR 12 juli 2002, nr. 36723, BNB 2002/316, met noot Feteris (zie nader onderdeel 4 van de bijlage). Verlenging van de procedure door terugwijzing voor heroverweging in feitelijke instantie van de aan de geconstateerde nieuwe termijnoverschrijding in cassatie te verbinden strafmaatgevolgen is bovendien uit de aard van de zaak geen aangewezen weg. 7 Conclusie Ik zie af van conclusie in het principale beroep en geef u in overweging het incidentele beroep in cassatie ongegrond te verklaren. De Procureur-Generaal bij De Hoge Raad der Nederlanden (a.-g.) ----------------------------------------------------------------------------- 1 De cassatietermijn eindigde niet op 31 december 2001, aangezien deze dag gelijk werd gesteld met een algemeen erkende feestdag in de zin van artikel 3, derde lid, van de Algemene Termijnenwet. De termijn werd daarom geacht te eindigen op 2 januari
18. 2 Dit in verband met het ontbreken van de gronden van het cassatieberoep. 3 Deze zaak bevestigt niet het beeld van grote vertraging bij de fiscus, zoals dat geschetst wordt door E.J.M. Rosier en A.F.M.Q. Beukers-Van Dooren: Belastingprocedures: vertragers en versnellers of, kan het vlugger?; TFB 2004/1, blz. 17 rk. 4 Uit het dossier 37983 maak ik op dat de belanghebbende kort voor de zitting in de zaak over het jaar 1992 een nieuwe stelling heeft ingenomen en nieuwe stukken heeft geproduceerd. Het Hof heeft de Inspecteur - op diens verzoek - in de gelegenheid gesteld daarop te reageren. 5 Voor een mondelinge uitspraak geldt een termijn van maximaal twee weken (art. 27d AWR). 6 Ten aanzien van de behandeling van beroep (in cassatie) dat voor 1 september 1999 is ingesteld, bleef het oude recht van toepassing (zie art. V Stb. 1998, 621). -------------------------------------------------------------------------------- Parket bij de Hoge Raad der Nederlanden P.J. Wattel Bijlage bij de conclusies van 27 februari 2004 in de zaken met rolnummers 37.984, 38.156 t/m 38.162, 38.693, 38.694, 38.696, 38.698, 38.699, 38.303, 39.083, 39.482 en 40.049 t/m 40.051, inzake: De redelijke termijn van berechting in belastingboetezaken en de aan overschrijding te verbinden gevolgen Inhoud
19. Algemene uitgangspunten - grondrecht op voortvarende berechting - Ook bij fiscaal-bestuurlijke beboeting - Ratio voor het stellen van de termijn - Aanvang van de termijn (dies a quo) - De beschermeling: ook publiekrechtelijke rechtspersonen? - Afweging van algemeen tegen individueel belang
20. Jurisprudentie van het EHRM over de redelijke termijn A. Strafvervolging - individuele beoordeling - duur van het gehele proces maar ook van elke afzonderlijke rechtsgang - de criteria - ingewikkeldheid van de zaak - het gedrag van de belanghebbende - het gedrag van de autoriteiten, inclusief de rechterlijke autoriteiten - what is at stake - andere criteria - Overzicht van straf(achtige) zaken voor het EHRM - Gevolgen overschrijding; billijke genoegdoening B. Vaststelling van burgerlijke rechten en verplichtingen
21. Nederlandse strafrechtspraak
22. Nederlandse belastingrechtspraak
23. Wet Mulder-rechtspraak
24. Nederlandse bestuursrechtelijke rechtspraak, met name in de sociale zekerheid - Uitkeringen en premieheffing werknemersverzekeringen - Boeten
25. Nederlandse burgerlijke rechtspraak
26. Vertraging door prejudiciële verwijzing naar het HvJ EG
27. Synthese; suggesties voor vuistregels in belastingboetezaken A. De redelijkheid van de termijn B. De beoordeling door de Hoge Raad C. het aan overschrijding te verbinden gevolg D. Ceterum censeo
28. Algemene uitgangspunten 1.
29. In deze bijlage bij de boven genoemde conclusies behandel ik de aspecten van de rechtseis dat boetezaken binnen een redelijke termijn worden afgedaan die voor alle zaken van belang kunnen zijn. Grondrecht op voortvarende berechting 1.
30. Artikel 6, lid 1, van de European Convention on Human Rights and Fundamental Freedoms van de Raad van Europa (EVRM) schrijft onder meer voor dat "everyone" recht heeft op een "fair and public hearing within a reasonable time" als het gaat om - onder meer - "the determination of any criminal charge against him." Art. 14, lid 3, onderdeel c, van het International Covenant on Civil and Political Rights van de Verenigde naties (IVBPR) bepaalt dat "everyone" recht heeft "to be tried without undue delay" als het gaat om "the determination of any criminal charge against him." Beide door Nederland geratificeerde verdragen[1] hebben voor wat betreft deze bepalingen op grond van art. 93 en 94 van de Grondwet rechtstreekse werking met voorrang binnen de Nederlandse rechtsorde. 1.
31. De genoemde bepalingen geven geen aanwijzingen wat "reasonable," respectievelijk "undue" is, noch welke gevolgen aan overschrijding van de redelijke termijn moeten worden verbonden. Ook bij fiscaal-bestuurlijke beboeting 1.
32. Onder een criminal charge in de zin van de genoemde bepalingen is mede te verstaan (de aankondiging van) de oplegging van punitieve bestuurlijke boeten, zoals de fiscale boeten; dit geldt voor zowel vergrijpboeten (met omschreven schuldverband) als verzuimboeten (abstraherend van het verwijtbaarheidsverband).[2] Voor zover daar nog over getwijfeld kon worden, overwoog het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) in de zaak Västberga Taxi[3] over de Zweedse fiscaal-administratieve boeten als volgt: "(...) the present tax surcharges are not intended as pecuniary compensation for any costs that may have been incurred as a result of the taxpayer's conduct. Rather, the main purpose of the relevant provisions on surcharges is to exert pressure on taxpayers to comply with their legal obligations and to punish breaches of those obligations. The penalties are thus both deterrent and punitive. The latter character is the customary distinguishing feature of a criminal penalty (see the Öztürk v. Germany judgment cited above, p. 20, § 53). In the Court's opinion, the general character of the legal provisions on tax surcharges and the purpose of the penalties, which are both deterrent and punitive, suffice to show that for the purposes of Article 6 of the Convention the applicants were charged with a criminal offence." Ratio voor het stellen van de termijn 1.
33. De ratio van het voorschrift van berechting van een straf(achtige) zaak binnen een redelijke termijn is te voorkomen dat een medeburger jegens wie een verdenking rijst en een vervolging wordt ingesteld (in ons geval: een beboete belastingplichtige) langer dan nodig is onder de druk van een (verdere) strafvervolging en de dreiging van een straf moet leven (EHRM 27 juni 1968, Wemhoff, Series A, no. 7, par. 18; zie bijvoorbeeld ook HR 23 september 1980 (strafkamer), NJ 1981, 116). Aanvang van de termijn (dies a quo) 1.
34. De termijn begint te lopen op het moment van de criminal charge. Voor belastingboetezaken is dat het moment waarop vanwege de belastingadministratie jegens de belastingplichtige een handeling wordt verricht waaraan deze in redelijkheid de verwachting heeft kunnen ontlenen dat de inspecteur een verhoging zal opleggen (onder meer HR (belastingkamer) 23 juni 1993, BNB 1993/271, met noot Wattel, en HR 27 juni 2001 (belastingkamer), BNB 2002/27, met conclusie Wattel en noot Feteris). De aankondiging van een boete (bijvoorbeeld in een aan de belanghebbende toegezonden controlerapport van de fiscus of in een mededeling ex art. 67k AWR) en de mededeling van de gronden waarop het boetevoornemen berust (zie art. 67k AWR) kunnen in elk geval worden aangemerkt als charge. 1.
35. Feteris heeft er de aandacht op gevestigd dat het EHRM in een arrest van 2 september 2000, nr. 41715/98 (Kadri), FED 2002/215, in tegenspraak met zijn eerdere jurisprudentie het begin van de termijn in een belastingboetezaak bepaalde op het moment waarop de belanghebbende een bezwaarschrift tegen de boete indiende. U heeft in dat arrest geen aanleiding gezien terug te komen op uw eerdere rechtspraak (zie bijvoorbeeld uw latere arresten van 15 november 2000, nr. 35 536, BNB 2001/253, met noot Aardema, en van 12 juli 2002, nr. 36 723, BNB 2002/316, met noot Feteris). Kennelijk terecht niet, want in zijn arrest van 23 juli 2002, nr. 36985/97 (Västberga Taxi Aktiebolag en Vulic v. Sweden), BNB 2003/2, met noot Feteris, bepaalde het EHRM het moment van de criminal charge in een belastingboetezaak weer op het tijdstip waarop de (Zweedse) belastingdienst de klagers het voornemen tot het opleggen van de bestuurlijke boeten bekend maakte. De beschermeling: ook (publiekrechtelijke) rechtspersonen? 1.
36. Hoewel uit de titel van het EVRM blijkt dat het om mensenrechten gaat, gelden sommige zijner bepalingen ook voor rechtspersonen. Zelfs art. 8 EVRM (bescherming van de persoonlijke levenssfeer) is door het Straatsburgse Hof toepasselijk geacht op rechtspersonen; in het kader van een mededingingsonderzoek in de bedrijfsruimten (siège social, agence en locaux professionels) van rechtspersonen (EHRM 16 april 2002, nr 37971/97 (Sociétés Colas v. France), NJ 2003, 452, VN 2002/47.5). Het EHRM paste art. 6 EVRM toe op de procedure over fiscaal-administratieve beboeting van de directeur van een rechtspersoon in die hoedanigheid in de reeds aangehaalde zaak Bendenoun tegen Frankrijk (zie voetnoot 2); de - inmiddels in het EHRM opgegane - Commissie voor de rechten van de mens paste art. 6 EVRM toe op de procedure over een bestuurlijke kartelboete opgelegd aan een rechtspersoon in de eveneens reeds aangehaalde zaak Société Stenuit tegen Frankrijk.[4] Speciaal voor de redelijke-termijneis kan gewezen worden op de zaak Garyfallou AEBE v. Greece,[5] waarin het Hof op het beroep van een rechtspersoon oordeelde dat de redelijke termijn was overschreden in een zaak waarin een boete was opgelegd wegens overtreding van in- en uitvoerregels. Ik wijs voorts op de zaak Tre Traktörer Aktiebolag v. Sweden,[6] waarin het EHRM overwoog dat het geschil een civil right van de Zweedse rechtspersoon betrof, zodat art. 6, lid 1, EVRM in zijn zaak van toepassing was. Het Hof kwam in die zaak tot het oordeel dat art. 6 EVRM was geschonden wegens ontbreken van een onafhankelijk en onpartijdig gerecht. 1.
37. Uit art. 34 EVRM volgt mijns inziens dat aan de overheid geen beroep toekomt op het EVRM, althans geen individueel klachtrecht, hetgeen ook enigszins voor de hand ligt, gezien de functie van de klassieke mensenrechten zoals art. 6 EVRM (bescherming tegen de overheid). Art. 34 EVRM bepaalt: "The Court may receive applications from any person, non-governmental organisation or group of individuals claiming to be the victim of a violation (...)." "La Cour peut être saisie d'une requête par toute personne physique, toute organisation non gouvernementale ou tout groupe de particuliers qui se prétend victime d'une violation (...)." De niet-authentieke Nederlandse tekst luidt: "Het Hof kan verzoekschriften ontvangen van ieder natuurlijk persoon, iedere niet-gouvernementele organisatie of iedere groep personen die beweert slachtoffer te zijn van een schending (...)." Ik leid daaruit af dat een publiekrechtelijk lichaam zoals een gemeente (zoals de gemeente in de zaak met nr 39.482) in beginsel geen beroep op art. 6 EVRM toekomt. Twijfel kan rijzen indien het overheidslichaam niet optreedt in de uitvoering van een exclusieve publiekrechtelijke taak, maar - zoals bijvoorbeeld in de omzetbelasting zich voordoet - als ondernemer, zoals de gemeente in de zaak met nr 39.
38. Uit de zaak Ayuntamiento de Mula v. Spain,[7] (over een kasteel waarvan zowel een particulier als de gemeente Mula eigenaar meenden te zijn) volgt mijns inziens echter dat het er niet toe doet in welke juridische hoedanigheid een publiekrechtelijk lichaam optreedt, en dat de bescherming van het EVRM ook niet geldt indien overheidslichamen zich civielrechtelijk op hun civiele eigendomsrecht beroepen: "The Court reiterates that under the settled case-law of the Convention institutions, local-government organisations are public-law bodies which perform official duties assigned to them by the Constitution and by substantive law. They are therefore quite clearly governmental organisations (see Rothenthurm Commune v. Switzerland, application no. 13252/87, Commission decision of 14 December 1988, Decisions and Reports, (DR) 59, p. 251). In that connection, the Court reiterates that in international law the expression "governmental organisations" cannot be held to refer only to the Government or the central organs of the State. Where powers are distributed along decentralised lines, it refers to any national authority which exercises public functions. The applicant authority cannot be regarded as a person or group of individuals within the meaning of Article 34 of the Convention either. Such a construction would not be consistent with the distinction drawn in that provision between non-governmental organisations, on the one hand, and persons or groups of individuals on the other. The fact that local authorities have capacity to defend their property rights in the courts in the same way as private individuals or non-governmental organisations does not mean that they can be assimilated to private individuals or non-governmental organisations for the purposes of Article 34 of the Convention. Ik meen daarom dat (lagere) overheden geen beroep op art. 6 EVRM toekomt in geval van fiscale beboeting door de (hogere) overheid. Dat betekent niet dat zij geen recht hebben op een proces binnen een redelijke termijn, maar dat zij dat recht niet kunnen afdwingen. Aan andere rechtspersonen komt een dergelijk beroep wel toe, maar bij de aan overschrijding van de redelijke termijn te verbinden gevolgen moet mijns inziens gedifferentieerd worden naar soort persoon van boeteling. Zie nader onderdeel 9 sub C hieronder. Afweging van algemeen tegen individueel belang 1.10 Uiteindelijk gaat het bij de beoordeling van de redelijkheid van de totale termijn van berechting in straf(achtige) zaken om een rechterlijke afweging van "enerzijds het belang dat de gemeenschap ook na overschrijding van deze termijn behoudt bij normhandhaving door berechting en anderzijds het belang dat de verdachte heeft bij verval van het recht tot strafvervolging nadat die termijn is overschreden." Aldus bijvoorbeeld het in 3.8 hieronder nog te citeren arrest van uw strafkamer van 24 oktober 2000, Nr. 01215/99, NJ 2001, 6, na conclusie Jörg.
39. Jurisprudentie van het EHRM over de redelijke termijn 2.
40. Nu de tekst van art. 6 EVRM geen concretisering van het begrip "within a reasonable time" biedt, moeten wij in de eerste plaats te rade gaan bij de jurisprudentie van het EHRM. De redelijke-termijneis geldt zowel in strafzaken als in burgerlijke zaken (dit is anders onder art. 14 IVBPR, waar het verbod op undue delay alleen voor strafzaken geldt). Ik zal hieronder uit de jurisprudentie van het Hof op beide gebieden putten, maar uiteraard het meest uit zijn rechtspraak in strafzaken. A. Strafvervolging Individuele beoordeling 2.
41. De redelijkheid van de termijn van berechting van strafzaken moet worden beoordeeld in het licht van de individuele omstandigheden van het geval.[8] Het EHRM overwoog reeds in Obermeier v. Austria (EHRM 28 juni 1990, Series A. 179) "that its case-law is based on the fundamental principle that the reasonableness of the length of proceedings is to be determined by reference of the particular circumstances of the case." Beoordeling van de duur van het gehele proces maar ook van elke afzonderlijke rechtsgang 2.
42. Zowel de duur van de gehele procedure als de duur van de afzonderlijke onderdelen moet beoordeeld worden[9]. Feteris[10] merkt op dat het begrijpelijk is dat de rechter in de eerste plaats naar de afzonderlijke procesfasen kijkt: "Het zal immers niet zo snel voorkomen dat alle afzonderlijke fasen van een proces een aanvaardbare duur hebben gehad, maar het proces als geheel niet. Toch moet men zich niet op de duur van de afzonderlijke fasen blind staren. Het is mogelijk dat verschillende fasen in de procedure bedenkelijk lang geduurd hebben, zonder dat ieder van die fasen op zichzelf tot een onredelijke vertraging leidt. De cumulatie van die vertragingen kan onder omstandigheden tot de conclusie leiden dat het proces als geheel te lang heeft geduurd.[11] De totale duur van de procedure kan de eindconclusie ook in tegengestelde zin beïnvloeden: wanneer één of meer onderdelen van de procedure nogal lang hebben geduurd, maar nog niet zo lang dat reeds daardoor de redelijke termijn is overschreden, kan een vlot verloop van andere onderdelen van het proces een gunstige rol spelen bij de vorming van een totaalbeeld. Deze laatste gedachtegang treft men zo nu en dan aan in arresten van het hof, zij het dat ik hierin geen vaste lijn heb kunnen ontdekken.[12]" De criteria 2.
43. In de zaak Silva Pontes v. Portugal[13] herhaalde het EHRM zijn standpunt[14] dat bij de beoordeling van de vraag of de redelijke termijn is overschreden, in het bijzonder moet worden gelet op de ingewikkeldheid van de zaak, het gedrag van de belanghebbende, het gedrag van de autoriteiten en het belang van de zaak voor de verdachte.[15] Ingewikkeldheid van de zaak 2.
44. Uit de jurisprudentie[16] van het EHRM kan worden afgeleid dat het criterium ingewikkeldheid van de zaak ziet op diverse feitelijke omstandigheden, zoals het aantal belanghebbenden/verdachten, het karakter van de vast te stellen feiten, de moeizaamheid van het achterhalen van de relevante feiten, de samenhang met andere zaken/verdachten, en het karakter van de te beantwoorden rechtsvragen. In belastingboetezaken zou een belanghebbende kunnen betogen dat de ingewikkeldheid van de belastingwetgeving en de daardoor ontstane vertraging niet aan hem maar aan de staat te wijten is, maar het antwoord daarop zal in het algemeen moeten zijn (i) dat indien te goeder trouw gemaakte fouten tot correcties leiden, in beginsel van oplegging van opzetboeten geen sprake zal kunnen zijn, en (ii) de ingewikkeldheid vaak in de vaststelling van de feiten zit en de houding van de belanghebbende op dat punt zeer kan toe- of afdoen aan opheldering, hoezeer deze met ingevolge de onschuldpresumptie in beginsel vrij is om niet actief mee te werken aan de waarheidsvinding. Het gedrag van de belanghebbende 2.
45. Uit de zaak Vernillo v. France (EHRM 20 februari 1991, Series A198, p. 13) volgt dat alleen vertragingen die aan de Staat zijn toe te schrijven reden kunnen zijn om schending van de redelijke termijn aan te nemen.[17] Indien de belanghebbende zelf onnodige vertraging veroorzaakt, dient die vertraging mitsdien buiten beschouwing te blijven. Het gegeven dat een verdachte niet verplicht is mee te werken aan zijn eigen veroordeling, brengt mijns inziens echter mee dat van hem niet een bijzonder actieve houding kan worden verwacht. Het is immers de overheid die de strafvervolging heeft ingesteld. Voorts kan het een belanghebbende niet worden tegengeworpen dat hij gebruik maakt van zijn recht om zijn zaak voor een rechter te brengen, aangenomen dat het niet om misbruik van procesrecht gaat, als hoedanig beschouwd zou kunnen worden het uitsluitend instellen van cassatieberoep om overschrijding van de redelijke termijn te bewerkstellingen (uw strafkamer denkt daarover echter genuanceerd; zie onderdeel 3.9 hieronder). Onder het gedrag van de belanghebbende valt ook zijn alertheid op termijnoverschrijding: indien de belanghebbende in de gelegenheid is te klagen, maar desondanks niet klaagt dat het allemaal te lang duurt, is de rechter volgens uw strafkamer (zie onderdeel 3) en uw belastingkamer (zie onderdeel 4) niet gehouden van ambtswege te motiveren waarom de termijn niet overschreden is. Uw uitgangspunt is kennelijk, gezien de ratio van de termijn, dat als de belanghebbende niet klaagt, hij niet bijzonder lijdt onder de dreiging van de bestraffing en de duur van het proces. Een soort rechtsverwerking dus, tot het moment van de laatste zitting in feitelijke instantie: vanaf dat moment kan de belanghebbende niet meer klagen en moet de rechter ook van ambtswege motiveren waarom een zonder die motivering onverklaarbaar lange duur na dat moment geen overschrijding van de redelijke termijn inhoudt. 2.
46. Dat een zaak door de houding van de belanghebbende vertraging oploopt, neemt niet weg dat mogelijk simultane of volgtijdige andere vertragingen optreden waar hij geen invloed op kan uitoefenen, zodat ondanks zijn houding plaats kan zijn voor de constatering dat de redelijke termijn is overschreden. Het gedrag van de autoriteiten, inclusief de rechterlijke autoriteiten 2.
47. Niet alleen de vervolgende autoriteiten moeten de vaart er in houden, ook de rechter moet erop toezien dat alle betrokkenen zich beijveren om de procedure binnen een redelijke termijn te doorlopen. Uit het arrest van het EHRM van 27 februari 1992, G. v. Italy, Series A.228-f, p. 67, volgt echter dat het enkele feit dat de (nationale) autoriteiten zich niet hebben gehouden aan in de nationale wetgeving voorgeschreven termijnen, niet reeds daarom tot het oordeel leidt dat artikel 6, lid 1, EVRM is geschonden.[18] Overschrijding van bijvoorbeeld de zesweekstermijn voor uitspraak van het Hof (art. 8:66 Awb juncto art. 27, lid 1, AWR), hoeft dus niet tot de constatering van een schending van art. 6 EVRM te leiden, als de Hofprocedure als geheel voldoende voortvarend werd doorlopen. 2.
48. Overbelasting van het rechterlijke apparaat kan niet worden aangevoerd als rechtvaardiging voor een (te) lange behandelingsduur. Het is vaste jurisprudentie van het EHRM dat art. 6, lid 1, EVRM de Staten van de Raad van Europa de verplichting oplegt om hun rechtssysteem zó in te richten dat de rechter in staat is procedures binnen redelijke termijn te behandelen. U zie bijvoorbeeld de Nederlandse zaak EHRM 9 december 1994, Schouten en Meldrum, A304, par. 67, BNB 1995/113, met noot Feteris). Een uitzondering geldt slechts in geval van een onvoorziene incidentele toevloed van zaken (zie EHRM 6 mei 1981, Buchholz v. Germany, Series A, no. 42, par. 51); als de toevloed structureel is, moeten tijdig structurele maatregelen genomen worden door de daartoe (politiek) bevoegde autoriteiten. What is at stake 2.
49. Het EHRM acht voorts - meestal in het kader van de toetsing aan het vorige criterium - relevant wat de inzet van het geschil is: wat er voor de belanghebbenden op het spel staat (what is at stake).[19] Indien de verdachte voor de duur van het proces van zijn vrijheid beroofd is doordat hij zich in voorlopige hechtenis bevindt, is dat een gegeven dat niet buiten beschouwing mag worden gelaten bij de beoordeling of aan het vereiste van de redelijke termijn is voldaan (EHRM 25 november 1992, Abdoella v. the Netherlands, Series A, no. 248-A, par. 24, NJ 1993, 24, met noot EAA). En in burgerlijke zaken geldt bijvoorbeeld bij ontslagzaken dat de - zijn inziens ten onrechte - ontslagen werknemer er een persoonlijk belang bij heeft binnen afzienbare tijd duidelijkheid te krijgen over zijn arbeidspositie (EHRM 28 juni 1990, Obermeier v. Austria, Series A, no. 179, par. 72, NJ 1995, 491, met noot EEA). Uit de Spaanse onteigeningszaak Ruiz-Mateos v. Spain (EHRM 23 juni 1993, Series A-262, par. 35, NJ 1995, 397 met noot EJD) blijkt dat het belang van een zaak ook gelegen kan zijn in de sociale en economische gevolgen die een zaak kan hebben voor een samenleving als geheel: het Hof overwoog dat sneller een oplossing bereikt had moeten worden, gezien de grote aantallen mensen die bij de zaak betrokken waren - werknemers, aandeelhouders en derden. Dit criterium brengt mijns inziens voor belastingboetezaken in beginsel geen noodzaak tot bijzondere spoed mee, behoudens situaties zoals die waarin de boete-oplegging faillissement of bedrijfsstaking, althans kredietopzegging door geldschieters tot gevolg heeft of dreigt te hebben en de beboete in zijn levensonderhoud of voortbestaan wordt bedreigd. Voor het overige gaat het om Andere criteria 2.
50. Omdat elk geval individueel beoordeeld moet worden, kunnen ook andere criteria dan die van de standaardopsomming een rol spelen. Uit de zaak Milasi v. Italy (EHRM 25 juni 1987, Series A vol. 119, NJ 1990, 230) blijkt dat het EHRM de politieke en maatschappelijke achtergronden van de zaak weliswaar van belang achtte (volgens de Italiaanse regering hadden de vertragingen tot doel het klimaat van ordeverstoringen te laten bekoelen), maar zij konden niet een vertraging van bijna tien jaar rechtvaardigen, welke periode overigens voor een groot deel lag na het moment waarop de ongeregeldheden een einde hadden genomen. Overzicht van straf(achtige) en bestuurlijke zaken voor het EHRM 2.
51. A.W. Heringa en J.G.C. Schokkenbroek hebben in "Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens: rechtspraak en commentaar," Koninklijke Vermande 1998, een bijlage 'overzicht redelijke-termijnzaken' opgenomen onder 3.6.6.6 waaraan ik het volgende ontleen. De aanduiding van de soort zaak (S, B of F) ziet op strafzaken, bestuursrechtelijke zaken (zonder boete; het gaat om de civil rights categorie van art. 6 EVRM) en fiscale zaken waarin een boete werd opgelegd. (Echt) burgerlijke zaken (tussen burgers) komen in het overzicht dus niet voor. Naam, jaar soort zaak Belangrijkste overweging om tot een oordeel over de redelijke termijn te komen Duur Uitkomst: R(edelijk) of O(verschrijding) Wemhoff, 1968 S Voldoende ijver 3j,5m R Neumeister, 1968 S Vertraging nodig voor bestudering van omvangrijk dossier; buitengewoon complexe zaak >7j R Ringeisen, 1971 S Koppeling met andere strafrechtelijke zaak 5j,2m R Köning, 1981 B Langdurige schorsingen 9j,11m O Eckle, 1982 S Onvoldoende verklaring door Staat 17j/10j O Foti e.a., 1982 S 15 maanden tussen beslissing tot overdracht dossier en de overdracht is excessief ca. 4j O Corigliano, 1982 S Twee perioden van inactiviteit 6j,2m O Deumeland, 1986 B In sociale zekerheid is extra haast geboden 10j,8m O Baggetta, 1987 S Geruime tijd tussen afsluiting vooronderzoek en behandeling 13j,4m O Milasi, 1987 S Zeer lange periode tussen aflsuiting vooronderzoek en behandeling 13j,4m O Baraona, 1987 B Complexe zaak, rechtvaardigt echter tijdsverloop niet 6j O Neves e Silva, 1989 B Geen tijdelijke crisis die het 6 jaar wachten op een beslissing rechtvaardigt 6j,7m O H. v. Frankrijk, 1989 B Geen complexe zaak 7j,7m O B. v. Oostenrijk, 1990 S 33 maanden tussen mondelinge en schriftelijke uitspraak; rechter overbelast; verplichting voor staat om maatregelen te treffen 5j,5m O Moreira de Azevedo, 1990 S Gedurende twee jaar nauwelijks voortgang 7j,6m O Motta, 1991 S Drie jaren tussen cassatieberoep en -uitspraak; zeven maanden tussen uitspraak in cassatie en registratie 7j,6m O Manzoni, 1991 S Slechts geringe complexiteit 7j,1m O Pugliese (I), 1991 S Eenvoudige zaak; langdurig oponthoud 5j,2m O Alimena, 1991 S Eenvoudige zaak; langdurige inactiviteit 7j,4m O Frau, 1991 S Talloze vertragingen 6j,9m O Ficara, 1991 S Langdurig oponthoud 9j,7m O Viezzer, 1991 S Onderzoek alleen duurde lang e was nog niet afgelopen >9j,6m O Angelucci, 1991 S Langdurige inactiviteit 8j,2m O Maj, 1991 S Lang tijdsverloop tussen onderzoek en sepot door OM (4 1/2 jaar) 5j,9m O Girolami, 1991 S Langdurige stagnatie 4j,8m O 7j,8m Ferraro, 1991 S Langdurige inactiviteit 8j,5m O Triggiani, 1991 S Perioden van uitstel door interne organisatorische oorzaken 12j,2m O Mori, 1991 S Eenvoudige zaak 5j,11m O Colacioppo, 1991 S Geen complexe zaak 10j,2m O Andiletta c.a., 1991 S Langdurige perioden van inactiviteit 13j,5m O Kemmache, 1991 S Samenhang met andere zaken in casu niet onoverkomelijk om eerder tot behandeling over te gaan 8j,6m O Andreucci, 1992 S Hoewel perioden van inactiviteit is de totale duur niet excessief 4j,8m R Steffano, 1992 B O.a. 5 jaar alvorens zitting; 6 jaar voor eerste aanleg >9j O Éditions Périscope, 1992 B Geen ongewikkelde zaak 8j,4m O X. v. Frankrijk B scahdevergoedingsclaim van HIV-patiënt vereist extra spoed; procedure van cruciaal belang 2j O Tomasi, 1992 S Vertraging uitsluitend op conto van OM 5j,11m O Boddaert, 1992 S Samenhang met ander misdrijf 6j,2m R Abdoella, 1992 S Bij personen in hechtenis is extra haast geboden; lange periode van inactiviteit (21 mnd.) tussen hoger beroep en cassatie 21m O Fransesco Lombardo, 1992 B Duurde o.m. 8 jaar voor opdracht aan een deskundige 11j,7m O Giancarlo Lombaro, 1992 B Verschillende perioden van inactiviteit; o.m. een schorsing van 6 jaar 18j,4m O Olsson (no. 2),1992 B Noodzaak om snel te beslissen in kinderbeschermingszaken; in casu geen excessieve duur 2j,6m