ECLI:NL:PHR:2022:346

PROCUREUR-GENERAAL BIJ DE HOGE RAAD DER NEDERLANDEN Nummer 21/01249 Zitting 1 april 2022 CONCLUSIE B.J. Drijber In de zaak van De Staat der Nederlanden (Ministerie van Financiën, Directoraat-Generaal Belastingdienst), eiser tot cassatie, verweerder in het incidentele cassatieberoep, advocaat: mr. M.W. Scheltema, tegen De vereniging met volledige rechtsbevoegdheid De Nederlandse Woonbond, verweerder in cassatie, eiser in het incidentele cassatieberoep, advocaat: mr. P.A. Fruytier. INHOUDSOPGAVE 1Inleiding en samenvatting 2Feiten en vaststaande uitgangspunten 3Procesverloop 4Juridisch kader ontvankelijkheid A. Plan van behandeling B. Het procesrechtelijke beoordelingskader Taakverdeling civiele rechter en bestuursrechter bij toetsing algemeen verbindende voorschriften Taakverdeling civiele rechter en bestuursrechter in collectieve acties C. Het privacyrechtelijke stelsel van rechtsbescherming Gegevensbescherming op grond van de Wbp en de AVG De verwerkingsgronden (art. 8 Wbp en 6 lid 1 AVG) Bestuursrechtelijke rechtsbescherming tegen gegevensbescherming Het recht van verzet en bezwaar (art. 40 Wbp en art. 21 AVG) Het recht op gegevenswissing en vergetelheid (art. 36 Wbp en art. 17 AVG) 5Juridisch kader onrechtmatigheid A. Fiscaalrechtelijk beoordelingskader De fiscale geheimhoudingsplicht (art. 67 Awr) De Basisregistratie inkomen (art. 21 e.v. Awr) en het doorleveringsverbod (art. 21f Awr) Privacyrechtelijk beoordelingskader: doelbindingsbeginsel en verdere verwerking 6Juridisch kader gegevensverstrekking A. Wet inkomensafhankelijke huurverhoging en Reparatiewet B. Totstandkomingsgeschiedenis Wet inkomensafhankelijke huurverhoging Achtergrond en doelstelling: doorstroming op de huurmarkt Discussie over doelmatigheid, legaliteit en proportionaliteit/subsidiariteit Discussie in Eerste Kamer over privacy en geheimhoudingsplicht Doorbreking geheimhoudingsplicht nader beschouwd n.a.v. Cbp-advies C. Totstandkomingsgeschiedenis Reparatiewet D. De ABRvS-uitspraak en daaropvolgende rechtspraak De ABRvS-uitspraak Bestuursrechtelijk vervolg op ABRvS-uitspraak Civielrechtelijke rechtspraak over verstrekking inkomensverklaringen 7Bespreking van het principale cassatiemiddel Onderdeel 2.2: ontvankelijkheid (rov. 5.7-5.11) Onderdeel 2.4: onrechtmatigheid (rov. 5.12) 8Bespreking van het incidentele cassatiemiddel Onderdeel 1: maatstaf voor ontvankelijkheid (rov. 5.4) Onderdeel 2: doelbindingsbeginsel (rov. 5.16) 9Conclusie 1. Inleiding en samenvatting 1.1 Deze zaak ziet op het spanningsveld binnen de driehoek huurwoningmarktbeleid van de overheid, geheimhoudingsplicht van de Belastingdienst en privacybescherming van de huurders van sociale woonruimte. Aanleiding is een wettelijke regeling waarmee is beoogd het zogenoemde ‘scheefwonen’ tegen te gaan. Deze regeling bepaalt dat een inkomensafhankelijke huurverhoging mag worden toegepast indien een huurder een bepaald inkomensniveau heeft. De verhuurder dient daartoe over een inkomensverklaring van de Belastingdienst te beschikken. Verhuurders krijgen van de Belastingdienst dus inzicht in de inkomenssituatie van huurders. Verweerder in cassatie (hierna: de Woonbond) spreekt op zijn website daarom van ‘gluurverhogingen’. 1.2 De Woonbond behartigt in dit geding de gebundelde belangen van ‘scheefwoners’. In een collectieve actie als bedoeld in art. 3:305a BW worden verklaringen voor recht gevorderd die ertoe strekken dat de afgifte van inkomensverklaringen onrechtmatig is (geweest). Op grond van art. 67 lid 1 Algemene wet inzake rijksbelastingen (Awr) is de Belastingdienst verplicht tot geheimhouding van fiscale gegevens. Art. 67 lid 2, onder a, Awr bevat op die regel een uitzondering, indien een wettelijk voorschrift de Belastingdienst verplicht tot het verstrekken van informatie aan derden. Volgens de Woonbond was er in de periode van 16 maart 2013 tot 1 april 2016 geen sprake van een wettelijke verplichting voor de Belastingdienst om fiscale gegevens te verstrekken. De Woonbond beroept zich daartoe op een uitspraak van de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State van 3 februari 2016 (hierna: de ABRvS-uitspraak). Met ingang van 1 april 2016 is reparatiewetgeving in werking getreden. 1.3 Het hof heeft, zich aansluitend bij de ABRvS-uitspraak, voor recht verklaard dat de verstrekking van inkomensverklaringen in de periode vanaf 1 maart 2013 tot 1 april 2016 onrechtmatig is geweest jegens huurders in de sociale huursector. Het geschil in cassatie spitst zich met betrekking tot die periode toe op de juistheid van de ABRvS-uitspraak: ontbrak inderdaad een wettelijke grondslag voor de verplichting van de Belastingdienst om aan verhuurders van sociale huurwoningen op hun verzoek een verklaring omtrent het inkomen van huurders te verstrekken? Met betrekking tot de periode vanaf 1 april 2016 spitst het geschil zich toe op de vraag of genoemde gegevensverstrekking onrechtmatig is wegens strijd met het privacyrechtelijke doelbindingsbeginsel. Die vraag is op zichzelf evenzeer relevant voor de periode daarvóór, maar het hof is daar niet aan toegekomen in het licht van zijn oordeel dat een voldoende wettelijke grondslag voor de gegevensverstrekking ontbrak. 1.4 De ingestelde cassatieberoepen stellen behalve de onrechtmatigheidsvraag ook de ontvankelijkheid van de Woonbond aan de orde. De discussie spitst zich toe op de vraag of de mogelijkheid voor individuele huurders om langs bestuursrechtelijke weg de rechtmatigheid van de gegevensverstrekking ter discussie te stellen – in het kader van een verzoek om gegevenswissing dan wel een verzet of bezwaar tegen de gegevensverwerking door de Belastingdienst – in de weg staat aan ontvankelijkheid van een collectieve actie als de onderhavige. De Woonbond pleit voor een minder strikte ontvankelijkheidstoets voor belangenorganisaties. Voor ontvankelijkheid zou niet zijn vereist dat zij opkomen voor de gebundelde belangen van individuele personen voor wie geen met voldoende waarborgen omklede rechtsgang openstaat. 1.5 Op het punt van de ontvankelijkheid acht ik het bestreden arrest juist. De vorderingen strekken ertoe een oordeel te verkrijgen over de rechtmatigheid van een zuiver feitelijk handelen van de Staat (de verstrekking van inkomensverklaringen). Dat feitelijk handelen berust op een wettelijke regeling waarvan huurders de gevolgen (kennisneming van hun inkomensgegevens door verhuurders) rechtstreeks ondervinden, zonder dat daaraan een besluit van een bestuursorgaan ten grondslag ligt. Bij die stand van zaken is de Woonbond ontvankelijk te achten in haar vorderingen. Bezwaarlijk kan worden geëist dat huurders zelf in actie komen, bijvoorbeeld de Belastingdienst verzoeken om hun gegevens af te schermen van verhuurders en aldus daaromtrent een besluit uit te lokken. Dat de Afdeling op verzoek van een individuele huurder over een zelfde kwestie heeft geoordeeld (in de ABRvS-uitspraak) lijkt mij niet aan te tonen dat er in zijn algemeenheid voor huurders een met voldoende waarborgen omklede rechtsgang bij de bestuursrechter openstaat. 1.6 Ook ten gronde acht ik het bestreden arrest juist. Het hof heeft terecht geoordeeld dat de gegevensverstrekking in de periode vóór 1 april 2016 onrechtmatig was omdat niet uitdrukkelijk was bepaald dat de Belastingdienst in afwijking van de hoofdregel van geheimhouding verplicht was om een inkomensverklaring te verstrekken. Vanaf 1 april 2016 is de gegevensverstrekking in beginsel wel rechtmatig te achten, ook in het licht van het doelbindingsbeginsel, nu de uitvoering van een inkomensafhankelijke huurprijsregeling niet onverenigbaar is met de doeleinden van de fiscale wetgeving. 1.7 Indien uw Raad het beroep van de Staat verwerpt, wil dat nog niet zeggen dat de Staat over de periode van 1 maart 2013 tot 1 april 2016 schadeplichtig is jegens de betrokken groep scheefwoners. Ook het hof heeft daar op gewezen. In deze procedure, die wordt beheerst door art. 3:305a (oud) BW, vordert de Woonbond geen schadevergoeding. 2Feiten en vaststaande uitgangspunten 2.1 In cassatie kan van de volgende feiten (en vaststaande juridische uitgangspunten) worden uitgegaan. (

1. i)De Woonbond is een belangenorganisatie voor huurders die opkomt voor betaalbare huren en goede woningen in leefbare wijken. Hij behartigt de belangen van huurders en woningzoekenden in het algemeen en van zijn leden in het bijzonder. (
2. ii)De maximaal toegestane huur voor gereguleerd verhuurde woningen (hierna: sociale huurwoningen) wordt op basis van het woningwaarderingsstelsel bepaald. De huurprijs van sociale huurwoningen mag jaarlijks met niet meer dan een vastgesteld percentage worden verhoogd. (iii) Op 16 maart 2013 is wetgeving tegen scheefwonen in werking getreden: de Wet huurverhoging op grond van inkomen en de Wet huurverhoging op grond van een tweede categorie huishoudinkomens (tezamen: Wet inkomensonafhankelijke huurverhoging). Deze wet heeft onder meer geleid tot de invoering van art. 7:252a BW en art. 19b Uitvoeringswet huurprijzen woonruimte (Uhw). (
3. iv)De Wet inkomensafhankelijke huurverhoging geeft verhuurders van sociale huurwoningen de mogelijkheid om de huurprijs jaarlijks extra te verhogen ten opzichte van het reguliere basishuurverhogingspercentage. Daarbij worden verschillende inkomenscategorieën gehanteerd. Per categorie geldt een maximaal huurverhogingspercentage. (
4. v)In de periode van 16 maart 2013 tot 1 april 2016 bepaalde art. 7:252a lid 3 BW: “Indien een voorstel als bedoeld in lid 1 [een voorstel tot inkomensafhankelijke huurverhoging] wordt gedaan, wordt bij het voorstel een door de inspecteur op verzoek van die verhuurder aan deze afgegeven verklaring gevoegd.” De in art. 7:252a lid 3 (thans lid 4) BW bedoelde verklaring wordt inkomensverklaring genoemd. (
5. vi)Een verhuurder kan via het ‘Portaal voor Inkomensafhankelijke Huurverhoging’ van de Belastingdienst een inkomensverklaring opvragen. De inkomensverklaring bevat geen exacte inkomensgegevens, maar vermeldt in welke inkomenscategorie het huishoudinkomen van de huurder valt. De verhuurder ontvangt een bestand met de door hem opgegeven adressen en (indien het huishoudinkomen bekend
6. is)een vermelding van de categorie waarin het desbetreffende adres valt. (vii) De huurder ontvangt een kennisgeving van de Belastingdienst dat de inkomensverklaring aan zijn verhuurder is verstrekt. (viii) Op 25 mei 2018 is de Algemene verordening gegevensbescherming (hierna: AVG) van toepassing geworden en is de Wet bescherming persoonsgegevens (hierna: Wbp), die strekte ter implementatie van Richtlijn 95/46/EG (hierna: de Privacyrichtlijn), ingetrokken. Verwerkingen van inkomensverklaringen tot die datum dienen nog te worden getoetst aan de Wbp. (
7. ix)Naar aanleiding van een door een huurder op de voet van art. 40 Wbp ingesteld verzet tegen de verstrekking van een inkomensverklaring, is op 3 februari 2016 in de ABRvS-uitspraak geoordeeld dat art. 7:252a BW en art. 19b Uhw, zoals ingevoerd bij de Wet inkomensafhankelijke huurverhoging, geen (toereikende) wettelijke grondslag boden om de in art. 67 Awr neergelegde geheimhoudingsplicht te doorbreken, zodat de verstrekking van de inkomensgegevens had plaatsgevonden in strijd met art. 67 Awr. (
8. x)Hangende de procedure die tot de ABRvS-uitspraak leidde, is het Wetsvoorstel gegevensverstrekking Belastingdienst ingediend. Dat heeft geleid tot de al in de inleiding genoemde wetswijziging (hierna: de Reparatiewet). Met ingang van 1 april 2016 kwam art. 7:252a lid 3 BW daardoor als volgt te luiden: “Indien een voorstel als bedoeld in lid 1 wordt gedaan, wordt bij het voorstel een verklaring gevoegd omtrent het huishoudinkomen. De inspecteur verstrekt op verzoek van een verhuurder een verklaring omtrent het huishoudinkomen aan de verhuurder.” (
9. xi)Met ingang van 1 januari 2017 is de tweede volzin (‘De inspecteur verstrekt…’) in gewijzigd. Art. 7:252a lid 4, eerste volzin, BW luidt sindsdien: “De inspecteur verstrekt desgevraagd aan de verhuurder een huishoudverklaring.” 2.2 De tekst geldend vanaf 1 april 2016 bevat expliciet een verplichting voor de Inspecteur om op verzoek aan de verhuurder de genoemde verklaring te verstrekken. In de voordien geldende versie lag die verplichting niet expliciet vast. 3Procesverloop 3.1 Bij inleidende dagvaarding van 21 juli 2016 heeft de Woonbond de onderhavige procedure geëntameerd bij de rechtbank Den Haag. In eerste aanleg waren behalve de Staat ook een belangenbehartiger van woningcorporaties (vereniging Aedes), twee belangenbehartigers van vastgoedbeleggers (verenigingen IVBN en VB) en een woningcorporatie (stichting Lieven de Key) gedagvaard. 3.2 De Woonbond acht de verstrekking van inkomensverklaringen een verwerking van persoonsgegevens. De verwerking door de inspecteur en door de verhuurders is volgens hem onrechtmatig. In de procedure tegen de Staat heeft de Woonbond in eerste aanleg, voor zover in cassatie van belang, een drietal verklaringen voor recht gevorderd, die ertoe strekten dat de Staat sinds 1 maart 2013, althans vanaf 1 maart 2013 tot en met 31 maart 2016 (daags voor invoering van de Reparatiewet), onrechtmatig jegens huurders heeft gehandeld door de verstrekking van inkomensverklaringen aan verhuurders (vorderingen i en
10. ii)en dat de dientengevolge door de huurders geleden schade bestaat uit het inkomensafhankelijke deel van de door hen in die periode betaalde huursommen (vordering iii). 3.3 Ten aanzien van de overige gedaagden (die niet in deze cassatieprocedure betrokken zijn) heeft de Woonbond verklaringen voor recht gevorderd die ertoe strekten dat de in voornoemde periode gedane huurverhogingsvoorstellen nietig of vernietigbaar zijn (vordering v), dat de verhuurders in die periode onrechtmatig jegens huurders hebben gehandeld door het gebruik van de inkomensverklaringen (vordering
11. vi)en dat de huurders het inkomensafhankelijke deel van de in die periode voldane huursommen onverschuldigd hebben betaald (vordering vii). 3.4 Aan zijn vorderingen tegen de Staat heeft de Woonbond primair, onder verwijzing naar de ABRvS-uitspraak, ten grondslag gelegd dat de Staat door het verstrekken van de inkomensverklaringen in strijd heeft gehandeld met de geheimhoudingsplicht die is opgenomen in art. 67 Awr. In het verlengde hiervan heeft de Woonbond zich beroepen op schending van art. 21f Awr, het verbod op doorlevering van inkomensgegevens uit de basisregistratie inkomen (hierna: BRI). Verder heeft de Woonbond aangevoerd dat de verstrekking van inkomensverklaringen aan verhuurders onrechtmatig is wegens strijd met art. 8 Wbp (het grondslagvereiste voor de verwerking van persoonsgegevens) en art. 8 EVRM (meer in het bijzonder de beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit). Ten slotte heeft de Woonbond zich beroepen op onverbindendheid van art. 7:252a BW – ook ná de Reparatiewet van 1 april 2016 – wegens strijd met het in art. 6 lid 1 onder b van de Privacyrichtlijn neergelegde doelbindingsbeginsel. 3.5 De Staat heeft zich primair verweerd met een beroep op niet-ontvankelijkheid van de Woonbond. Daartoe stelt hij dat voor de achterban van de Woonbond een met voldoende waarborgen omklede bestuursrechtelijke rechtsgang open staat of heeft gestaan. De Staat verwijst in dit verband naar de ABRvS-uitspraak, die volgde op een door een huurder op de voet van art. 40 Wbp ingesteld verzet tegen de verstrekking van een inkomensverklaring. Inhoudelijk heeft de Staat zich verweerd met het betoog dat de civiele rechter niet is gebonden aan de ABRvS-uitspraak en dat de verstrekking van de inkomensverklaringen, zowel vóór als ná 1 april 2016, rechtmatig is geweest, namelijk wettelijk is voorgeschreven op grond van art. 7:252a lid 3 (thans lid 4) BW. Die bepaling bevat volgens de Staat (en bevatte ook vóór 1 april 2016) een wettelijk voorschrift dat tot bekendmaking van inkomensgegevens verplicht, zodat op grond van art. 67 lid 2 onder a Awr de fiscale geheimhoudingsplicht niet geldt. 3.6 De Staat heeft niet betwist dát sinds de inwerkingtreding van de Wet inkomensafhankelijke huurverhoging (en tot op heden) inkomensverklaringen betreffende huurders van sociale woonruimte zijn verstrekt aan verhuurders (wat ook een feit van algemene bekendheid is). De frequentie, modaliteit en inhoud van de afzonderlijke gegevensverstrekkingen – inclusief bijvoorbeeld de vraag of de inspecteur in voorkomend geval de afgifte van een inkomensverklaring had moeten weigeren op de voet van art. 19b lid 5 Uhw – staan tussen partijen niet ter discussie. Het geschil spitst zich toe op de rechtmatigheid van het verstrekkingenregime van art. 7:252a BW. 3.7 Bij eindvonnis van 10 januari 2018 heeft de rechtbank Den Haag de Woonbond niet-ontvankelijk verklaard in zijn vorderingen tegen de Staat, echter alleen voor zover betrekking hebbend op de periode vóór 1 april 2016. In dat tijdvak stond volgens de rechtbank voor de huurders van wie de Woonbond de belangen behartigt, een met voldoende waarborgen omklede bestuursrechtelijke rechtsgang open waarmee een vergelijkbaar resultaat kon worden behaald als door de Woonbond voor die periode is beoogd met vorderingen i en ii. De rechtbank verwees in dit verband naar de ABRvS-uitspraak en het daarin gehonoreerde verzet op de voet van art. 40 Wbp. Ook ten aanzien van vordering iii (betreffende de door de huurders geleden schade) heeft de rechtbank de Woonbond niet-ontvankelijk verklaard, voor zover het de periode vóór 1 april 2016 betrof, omdat volgens de rechtbank in zoverre alleen een rol voor de burgerlijke rechter is weggelegd ten aanzien van personen die op de voet van art. 40 Wbp met succes verzet hebben aangetekend (wat ten aanzien van de achterban van de Woonbond niet gebleken was). Met betrekking tot de periode ná 1 april 2016 heeft de rechtbank de Woonbond wél ontvankelijk geacht, omdat sinds die datum tegen de verstrekking van inkomensgegevens niet langer verzet als bedoeld in art. 40 Wbp openstaat. De rechtbank heeft de vorderingen afgewezen, omdat art. 7:252a BW sinds die datum een toereikende grondslag biedt voor de gegevensverstrekking. 3.8 Bij hetzelfde vonnis heeft de rechtbank in de procedure tegen de overige gedaagden de Woonbond gedeeltelijk niet-ontvankelijk verklaard en de vorderingen voor het overige afgewezen. In dat kader oordeelde de rechtbank onder meer dat de onrechtmatigheid van de gegevensverstrekking in de periode tot 1 april 2016 niet in de weg staat aan rechtsgeldigheid van de inkomensafhankelijke huurprijsverhogingen in diezelfde periode. 3.9 De Woonbond is in hoger beroep gekomen van het vonnis, voor zover gewezen tussen hem en de Staat (zaaknummer 200.246.295/02) en tussen hem en woningcorporatie Lieven de Key (zaaknummer 200.239.036/01). 3.10 In de appelprocedure tegen de Staat waarop deze cassatieprocedure betrekking heeft, heeft de Woonbond zes grieven tegen het vonnis gericht en zijn eis gewijzigd. De Woonbond heeft in appel, voor zover in cassatie van belang, gevorderd: (I) een verklaring voor recht dat de Staat vanaf 1 maart 2013 tot 1 april 2016 (hierna ook: tijdvak I) onrechtmatig heeft gehandeld jegens huurders, door inkomensverklaringen over die huurders te verstrekken aan verhuurders; (II) een verklaring voor recht dat de Staat vanaf 1 april 2016 (hierna ook: tijdvak II) onrechtmatig heeft gehandeld jegens huurders, door inkomensverklaringen over die huurders te verstrekken aan verhuurders; en (III) een veroordeling van de Staat om aan (ieder van die) huurders de schade te vergoeden, op te maken bij staat. 3.11 De onder (III) vermelde vordering speelt in cassatie geen rol meer. Met deze vordering liep de Woonbond vooruit op de destijds nog toekomstige inwerkingtreding van de Wet afwikkeling massaschade in collectieve actie (hierna: Wamca). Die wet zou leiden tot schrapping van de regel in art. 3:305a lid 3 (oud) BW, dat een collectieve actie niet kan strekken tot schadevergoeding in geld. De Wamca is uiteindelijk per 1 januari 2020 in werking getreden, ná de pleidooizitting in appel van 26 september 2019. Tegen deze achtergrond heeft de Woonbond tijdens die pleidooizitting vordering III ingetrokken. Bij akte van 29 september 2020 heeft de Woonbond nog gepoogd daarvan terug te komen, maar het hof heeft geoordeeld dat het daarvoor te laat was en dat vordering III hoe dan ook niet toewijsbaar was geweest. Een en ander is in cassatie niet bestreden. 3.12 Bij arrest van 22 december 2020 heeft het hof in de appelprocedure tegen de Staat het bestreden vonnis vernietigd en, opnieuw rechtdoende, de vorderingen van de Woonbond afgewezen. Het hof overwoog daartoe, samengevat en voor zover in cassatie van belang, het volgende. 3.13 Met betrekking tot de ontvankelijkheid overweegt het hof, samengevat, het volgende: - Volgens vaste rechtspraak van de Hoge Raad is de Woonbond alleen ontvankelijk bij de civiele rechter als wordt opgekomen voor de gebundelde belangen van personen voor wie geen met voldoende waarborgen omklede rechtsgang openstaat of heeft opengestaan. Daarbij is niet van belang of exact dezelfde vorderingen kunnen worden ingesteld in die andere procedure. Het gaat erom of in de andere procedure eenzelfde of een vergelijkbaar resultaat kan of kon worden behaald (rov. 5.4). - Op grond van vaste bestuursrechtelijke rechtspraak zijn gegevensverstrekkingen feitelijke handelingen, waartegen als zodanig niet kan worden opgekomen in de bestuursrechtelijke kolom (rov. 5.6). Op zich is het juist dat op grond van art. 36 Wbp (thans art. 17/18 AVG) huurders de Belastingdienst (hadden) kunnen verzoeken om hun gegevens te verwijderen of af te schermen voor de verhuurders, en dat tegen een besluit op een dergelijk verzoek bezwaar en vervolgens beroep bij de bestuursrechter openstond. Een individuele huurder kan dan aanvoeren dat zijn persoonsgegevens in strijd met de wet worden verwerkt, zodat in zoverre langs de weg van art. 36 Wbp een oordeel van de bestuursrechter uitgelokt kan worden over de rechtmatigheid van de gegevensverwerking. De vordering van de Woonbond is echter niet gebaseerd op een onrechtmatig besluit op een verzoek tot verwijdering of afscherming, maar op onrechtmatig feitelijk handelen (rov. 5.7). - Hetzelfde geldt voor een beroep op het recht van verzet in de zin van art. 40 Wbp (thans art. 21 AVG). De vordering van de Woonbond is namelijk ook niet gebaseerd op een onrechtmatig besluit op een beroep op het recht van verzet. Bovendien is het recht van verzet alleen van toepassing als de gegevens het voorwerp zijn van een verwerking op grond van art. 8, aanhef en onder e of f, Wbp en de betrokkene een beroep doet op bijzondere persoonlijke omstandigheden. Die situatie doet zich niet voor in deze zaak (rov. 5.8). - Daar komt bij dat de huurder in de bestuursrechtelijke kolom geen schadevergoeding kan krijgen in een geval als het onderhavige. Dat het de Woonbond in deze zaak (uiteindelijk) te doen is om schadevergoeding voor huurders, blijkt afdoende uit de stukken (rov. 5.9). - Dat de huurders in de bestuursrechtelijke procedure geen schadevergoeding zouden (hebben) kunnen krijgen, volgt uit het recht zoals dat gold voorafgaand aan de inwerkingtreding van de Wet nadeelcompensatie en schadevergoeding bij onrechtmatige besluiten (hierna: Wns). Op grond van dat recht kon tegen een beslissing van de minister op een verzoek om vergoeding van schade als gevolg van het beweerdelijk onrechtmatig verstrekken door de inspecteur van inkomensverklaringen (na bezwaar) geen beroep bij de bestuursrechter worden ingesteld (rov. 5.10). - De conclusie luidt dat de Woonbond ontvankelijk is in de vordering over het eerste tijdvak (vordering I), zodat het hof toekomt aan een inhoudelijke beoordeling (rov. 5.11, eerste volzin). De Staat heeft niet aangevoerd dat de Woonbond niet-ontvankelijk is in zijn vordering over het tweede tijdvak (vordering II). 3.14 Met betrekking tot de inhoudelijke beoordeling overweegt het hof, samengevat, het volgende: - Het hof sluit zich aan bij de in de ABRvS-uitspraak neergelegde overwegingen en conclusie over de strijdigheid met art. 67 Awr. Het hof is met de Afdeling van oordeel dat art. 7:252a lid 3 BW in tijdvak I geen duidelijke wettelijke verplichting voor de inspecteur bevatte tot verstrekking van de inkomensgegevens aan verhuurders, zodat de geheimhoudingsplicht van art. 67 Awr onverkort gold. Daarom is in dat tijdvak de gegevensverstrekking in strijd met art. 67 Awr en daarmee onrechtmatig jegens de huurders, ter bescherming van wie de geheimhoudingsplicht van art. 67 Awr strekt. (rov. 5.12, eerste tot en met zesde volzin). - Het voorgaande brengt niet zonder meer mee dat de huurders ook recht hebben op schadevergoeding over tijdvak I, nu niet is uitgesloten dat één van de overige verweren van de Staat (onder meer een causaliteits- en relativiteitsverweer, in verband met het bepaalde in art. 7:252a lid 5 BW) doel treft (rov. 5.12, zevende volzin). - Op grond van art. 67 lid 2 onder a Awr geldt de geheimhoudingsplicht van het eerste lid niet als de wet tot bekendmaking verplicht. Sinds de wetswijziging van 1 april 2016 bevat artikel 7:252a BW (wel) een duidelijke verplichting voor de inspecteur om de inkomensgegevens te verstrekken aan een verhuurder, als deze daarom verzoekt. Vanaf 1 april 2016 (tijdvak II) handelt de Staat daarom niet meer in strijd met de geheimhoudingsplicht van art. 67 Awr en wordt voldaan aan de in de Wbp (en sinds 25 mei 2018: de AVG) genoemde voorwaarden voor rechtmatige gegevensverstrekking (rov. 5.13). - De stelling van de Woonbond dat de gegevensverstrekking ook na 1 april 2016 in strijd met art. 67 Awr is gebleven, omdat het begrip ‘afnemers’ in art. 21 onder f Awr alleen ziet op bestuursorganen en niet op verhuurders, faalt. De regeling rond de Basisregistratie inkomen (BRI), waarop de artikelen 21a tot en met 21f Awr zien, is niet relevant voor deze zaak. Het feit dat die regeling het verstrekken van inkomensgegevens onder voorwaarden toestaat aan bepaalde bestuursorganen, sluit niet uit dat de wetgever de inspecteur ook kan toestaan en verplichten om inkomensverklaringen te verstrekken aan private partijen, zoals verhuurders (rov. 5.14, eerste tot en met achtste volzin). - Art. 21f Awr is evenmin van toepassing, nu in dit geval de inkomensgegevens door de inspecteur rechtstreeks aan de verhuurder worden verstrekt, zodat de bescherming van inkomensgegevens via (de systematiek van) art. 67 Awr verloopt (rov. 5.14, negende volzin). 3.15 Met betrekking tot de proportionaliteit en subsidiariteit van de gegevensverstrekking overweegt het hof dat eveneens faalt de stelling van de Woonbond dat de gegevensverstrekking in strijd is met art. 8 EVRM omdat niet is voldaan aan de eisen van noodzakelijkheid, proportionaliteit en subsidiariteit. Met de Afdeling is het hof van oordeel dat de wetgever bij de weging van het belang van bescherming van het recht op privéleven van de huurders enerzijds en de belangen van de huurwoningmarkt anderzijds, in redelijkheid tot de gemaakte keuzes heeft kunnen komen (rov. 5.15). 3.16 Met betrekking het privacyrechtelijke doelbindingsbeginsel overweegt het hof: - Het beroep op strijd met het doelbindingsbeginsel in de zin van art. 6 lid 1 onder b Privacyrichtlijn kan niet slagen. Met de invoering van art. 7:252a BW staat vast dat inkomensgegevens mede worden verzameld om voor verhuurders inkomensverklaringen te kunnen opstellen. De gegevens die de inspecteur in dat kader verwerkt, worden dus niet gebruikt voor een ander doel dan waarvoor zij zijn verzameld. Daar komt bij dat die verstrekkingen ook niet onverenigbaar zijn met het in art. 21b Awr genoemde doeleinde van de BRI, te weten afnemers voorzien van inkomensgegevens. Dat doel is breed en verwant aan de hiervoor genoemde doeleinden van de verstrekking van inkomensverklaringen. Ook de aard van de gegevens en de te verwachten gevolgen voor de betrokkene wijzen niet op een schending van het doelbindingsbeginsel (rov. 5.16, derde tot en met tiende volzin). - De AVG brengt op dit punt geen significante wijziging. Voor zover de Woonbond heeft bedoeld te betogen dat de regeling met ingang van 25 mei 2018 in strijd is met de AVG, verwerpt het hof dat betoog dus op dezelfde gronden (rov. 5.16, elfde en twaalfde volzin). - De slotsom is dat sinds 1 april 2016 geen sprake meer is van onrechtmatige gegevensverwerking. De voor dat tijdvak gevraagde verklaring voor recht (vordering II) kan dus niet worden gegeven (rov. 5.17). 3.17 Het hof komt tot de volgende conclusie: - De grieven 1 tot en met 3 (betreffende de ontvankelijkheid in tijdvak I) slagen. De Woonbond is ten onrechte niet-ontvankelijk verklaard en de onder I gevorderde verklaring voor recht is toewijsbaar (rov. 5.18, eerste en tweede volzin). - De grieven 4 tot en met 6 (betreffende de onrechtmatigheid in tijdvak II) falen. De onder II gevorderde verklaring voor recht voor het tijdvak ná 1 april 2016 komt niet voor toewijzing in aanmerking (rov. 5.19, derde en vierde volzin). - Omdat de Woonbond zijn vorderingen in appel (deels) heeft gewijzigd, heeft het hof omwille van de duidelijkheid het bestreden vonnis in de procedure tussen de Woonbond en de Staat vernietigd en, opnieuw rechtdoende, voor recht verklaard dat de Staat vanaf 1 maart 2013 tot 1 april 2016 onrechtmatig heeft gehandeld ten opzichte van huurders, door in het kader van inkomensafhankelijke huurverhogingen inkomensverklaringen over huurders af te geven aan verhuurders. Het meer of anders gevorderde wordt afgewezen (rov. 5.19, zevende en achtste volzin). 3.18 In de appelprocedure tegen woningcorporatie Lieven de Key heeft het hof het afwijzende vonnis van de rechtbank bekrachtigd. In dat kader oordeelde het hof onder meer dat de onrechtmatigheid van de gegevensverstrekking in de periode tot 1 april 2016 niet in de weg staat aan rechtsgeldigheid van de inkomensafhankelijke huurprijsverhogingen in diezelfde periode (rov. 5.24-5.25). Het hof overweegt dat ‘niet in geschil is dat de huurverhogingen op zichzelf juist zijn berekend en dat (…) uit de wetsgeschiedenis en de snelle reparatiewetgeving per 1 april 2016 blijkt dat het van meet af aan de bedoeling van de wetgever is geweest om inkomensafhankelijke huurverhogingen mogelijk te maken met gebruikmaking van door de Inspecteur af te geven inkomensverklaringen’ (rov. 5.26, voorlaatste volzin). In de procedure tegen Lieven de Key is geen cassatieberoep ingesteld. 3.19 De Staat heeft tijdig cassatieberoep ingesteld tegen het arrest, voor zover gewezen in de appelprocedure tegen de Staat (zaaknummer 200.246.295/02). De Woonbond heeft incidenteel cassatieberoep ingesteld. Partijen hebben over en weer tot verwerping van elkaars cassatieberoepen geconcludeerd en hebben hun standpunten schriftelijk doen toelichten, voor de Staat mede door mr. M.E.A. Möhring. Van de zijde van de Staat is gerepliceerd. De Woonbond heeft van dupliek afgezien. 4Juridisch kader ontvankelijkheid A. Plan van behandeling 4.1 Het principale cassatiemiddel namens de Staat is gericht tegen rov. 5.7 tot en met 5.11 (het ontvankelijkheidsoordeel over tijdvak I) en tegen rov. 5.12 (het onrechtmatigheidsoordeel over tijdvak I). Het incidentele cassatiemiddel namens de Woonbond is gericht tegen rov. 5.4 (de maatstaf voor het ontvankelijkheidsoordeel) en rov. 5.16 (de verwerping van het beroep op strijd met het doelbindingsbeginsel in tijdvak II). 4.2 Ik bespreek hierna eerst het procesrechtelijke beoordelingskader dat de ontvankelijkheidsvraag beheerst (onder B), gevolgd door het privacyrechtelijke stelsel van rechtsbescherming dat bij de beantwoording van die vraag in acht moet worden genomen (onder C). Onder 5 behandel ik het beoordelingskader voor de onrechtmatigheidstoetsing (voor zover in cassatie van belang): de fiscale geheimhoudingsplicht van art. 67 Awr en het doelbindingsbeginsel van art. 6 lid 1 onder b Privacyrichtlijn. Onder 6 behandel ik het juridisch kader voor de verstrekking van inkomensverklaringen op de voet van art. 7:252a BW: de Wet inkomensafhankelijke huurverhoging en de Reparatiewet, hun totstandkomingsgeschiedenis, de ABRvS-uitspraak en andere relevante rechtspraak. 4.3 Alle onderstrepingen in de hierna opgenomen citaten zijn door mij toegevoegd. B. Het procesrechtelijke beoordelingskader Taakverdeling civiele rechter en bestuursrechter bij toetsing algemeen verbindende voorschriften 4.4 Volgens vaste rechtspraak van de Hoge Raad is de civiele rechter ingevolge art. 112 lid 1 Gw bevoegd om van alle schuldvorderingen kennis te nemen, ook indien deze publiekrechtelijk van aard zijn. Wel dient de eiser of verzoeker door de civiele rechter niet-ontvankelijk te worden verklaard in zijn vordering of verzoek, indien de rechtsgang bij een andere rechter – bijvoorbeeld de strafrechter of de bestuursrechter – ter zake van het geschil ‘voldoende rechtsbescherming’ biedt. In oudere rechtspraak wordt gesproken van een ‘met voldoende waarborgen omklede rechtsgang’. Deze rechtspraak houdt in dat de civiele rechter ‘aanvullende rechtsbescherming’ biedt, voor zover de rechtsgang bij andere rechters tekortschiet. De civiele rechter wordt in dit verband ook wel aangeduid als ‘restrechter’. 4.5 De taakverdeling tussen de civiele rechter en de bestuursrechter is onder meer aan de orde in geschillen die betrekking hebben op de rechtmatigheid of verbindendheid van algemeen verbindende voorschriften, zoals in dit geval art. 7:252a (oud) BW. De wetgevende macht wordt ingevolge art. 1:1 lid 2, aanhef en onder a, Awb niet als bestuursorgaan aangemerkt. Voorts kan ingevolge art. 8:3 lid 1, aanhef en onder a, Awb geen beroep worden ingesteld tegen een besluit inhoudende een algemeen verbindend voorschrift. Een en ander betekent dat de rechtmatigheid en verbindendheid van wet- en regelgeving als zodanig niet ter toetsing aan de bestuursrechter kunnen worden voorgelegd. Wel kan de bestuursrechter bij de beoordeling van de rechtmatigheid van een besluit in de zin van art. 1:3 Awb de rechtmatigheid van het daaraan ten grondslag liggende algemeen verbindende voorschrift toetsen. Dit wordt exceptieve toetsing genoemd, omdat de onrechtmatigheid meestal bij wijze van verweer (‘exceptie’) door de belanghebbende wordt aangevoerd. 4.6 Als de rechtmatigheid van een algemeen verbindend voorschrift bij wege van exceptieve toetsing door de bestuursrechter kan worden beoordeeld, in het kader van een bestuursrechtelijke procedure over de rechtmatigheid van een besluit, moet de eiser volgens vaste rechtspraak van de Hoge Raad in een vordering wegens onrechtmatige wet- of regelgeving bij de civiele rechter niet-ontvankelijk worden verklaard. Deze rechtspraak berust op de gedachte dat het uit een oogpunt van een ‘behoorlijke taakverdeling tussen de burgerlijke rechter en de bestuursrechter’ niet wenselijk is dat tegelijkertijd (of achtereenvolgens) voor beide rechters procedures over de rechtmatigheid en verbindendheid van (dezelfde) algemeen verbindende voorschriften worden gevoerd, met het risico van een verschillende uitkomst. Men spreekt in dat verband ook wel van de specialisatiegedachte. 4.7 De consequentie van deze rechtspraak is dat de belanghebbende in voorkomende gevallen exceptieve toetsing van een algemeen verbindend voorschrift zal moeten uitlokken, door het aanvragen en/of aanvechten van een appellabel besluit, op straffe van niet-ontvankelijkheid van zijn vordering bij de civiele rechter. Op deze grond werd niet-ontvankelijkheid aangenomen in de arresten Staat/Vreemdelingenorganisaties uit 2010 (over de rechtmatigheid van een legesregeling voor de aanvraag van een verblijfsvergunning),Staat/Privacy First uit 2015 (over de rechtmatigheid van een wettelijke verplichting tot het afstaan van vingerafdrukken bij de aanvraag van een paspoort) en SCAU/Universiteiten uit 2016 (over de rechtmatigheid van regelgeving inzake de hoogte van het collegegeld bij inschrijving voor een tweede masterstudie). 4.8 In het arrest SCAU/Universiteiten heeft de Hoge Raad verduidelijkt dat het zojuist bedoelde ‘uitlok-vereiste’ alleen geldt indien het betrokken voorschrift eerst tot toepassing komt door een besluit dat voor bezwaar en beroep vatbaar is en de belanghebbende derhalve de werking van dat voorschrift uitsluitend ondervindt langs de weg van een daarop gebaseerd besluit. Indien de belanghebbende de werking van het betrokken voorschrift rechtstreeks ondervindt, dus zonder tussenkomst van besluitvorming door een bestuursorgaan, is de belanghebbende in beginsel wél ontvankelijk in een vordering bij de burgerlijke rechter die erop is gericht een oordeel over de verbindendheid of de rechtmatigheid van het voorschrift te verkrijgen, ook indien de mogelijkheid bestaat om ter zake een beslissing van de bestuursrechter te verkrijgen door een voor beroep vatbaar besluit uit te lokken. 4.9 Deze uitzonderingssituatie was aan de orde in het arrest Leenders/Ubbergen uit 1996, betreffende een levensmiddelenhandelaar die de rechtmatigheid van een gemeentelijk ventverbod bestreed. Volgens de Hoge Raad kon, met het oog op ‘een doeltreffende, waarborgen tegen misverstanden biedende regeling van rechtsbescherming tegen de overheid’, niet van deze handelaar worden gevergd dat hij de ‘weinig voor de hand liggende weg’ van het bestuursrecht zou bewandelen, oftewel dat hij zich door doelbewuste schending van het gewraakte verbod zou blootstellen aan het risico van bestuursdwang (of zelfs strafvervolging). Denkbaar is verder dat een bij de civiele voorzieningenrechter ingestelde vordering tot buitenwerkingstelling van een ministeriële regeling of ander algemeen verbindend voorschrift ontvankelijk wordt geacht als die vordering is gebaseerd op generieke gronden (zoals het ontbreken van een deugdelijke wettelijke grondslag). 4.10 De taakverdeling tussen de civiele rechter en de bestuursrechter bij de toetsing van algemeen verbindende voorschriften komt er dus op neer dat de bestuursrechtelijke rechtsingang, indien beschikbaar (eventueel na uitlokking van een appellabel besluit), voorrang geniet boven een civiele actie uit onrechtmatige overheidsdaad (de hoofdregel), tenzij de belanghebbende de werking van het desbetreffende voorschrift rechtstreeks ondervindt, in welk geval ook de civiele rechter kan worden geadieerd (de uitzondering). In dat laatste geval wordt dus het risico van tegenstrijdige uitspraken voor lief genomen, omwille van een doeltreffende en waarborgen tegen misverstanden biedende rechtsbescherming als bedoeld in het arrest Leenders/Ubbergen. Overigens wordt in de literatuur gepleit voor inhoudelijke afstemming tussen de bestuursrechtspraak en de civiele rechtspraak over toetsing van algemeen verbindende voorschriften, teneinde mét behoud van een doeltreffende rechtsbescherming toch zoveel mogelijk uitvoering te geven aan de specialisatiegedachte, die aan de hoofdregel ten grondslag ligt. Taakverdeling civiele rechter en bestuursrechter in collectieve acties 4.11 De hiervoor besproken taakverdeling tussen de civiele rechter en de bestuursrechter geldt ook in collectieve acties als bedoeld in art. 3:305a BW (waarop de meeste besproken rechtspraak betrekking heeft). Vaste rechtspraak van de Hoge Raad leert namelijk dat, in gevallen waarin de rechtsbescherming van individuele belanghebbenden is opgedragen aan de bestuursrechter, de enkele bundeling van hun belangen door een rechtspersoon niet ertoe kan leiden dat voor die rechtspersoon de weg naar de burgerlijke rechter komt open te staan. Hetzelfde geldt indien een belangenorganisatie behalve voor de gebundelde belangen van een ‘bepaald of bepaalbaar aantal individuele personen’, tevens opkomt voor het algemeen belang van de bescherming van de rechten van een ‘veel grotere groep van personen, die diffuus en onbepaald is’. Een collectief belang dat uitsluitend is afgeleid van individuele belangen die in een bestuursrechtelijke procedure kunnen worden behartigd, komt dus niet voor behartiging op de voet van art. 3:305a BW in aanmerking. 4.12 Een belangenorganisatie is daarentegen onder meer wél ontvankelijk in een collectieve actie bij de burgerlijke rechter, zo overwoog de Hoge Raad in het arrest Staat/Privacy First, indien zij (
12. i)opkomt voor belangen van personen die terzake geen rechtsingang hebben bij de bestuursrechter (inclusief de uitzonderingsgevallen waarin het bewandelen van de bestuursrechtelijke weg niet van belanghebbenden kan worden gevergd) of voor zover zij (
13. ii)opkomt voor een eigen belang waarvoor zij geen rechtsingang heeft bij de bestuursrechter. De onder (
14. i)bedoelde situatie deed zich voor in het arrest Staat/VAJN en NJCM uit 2004. Daarin is geoordeeld dat de Vereniging voor Asieladvocaten en -Juristen Nederland (VAJN) en het Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten (NJCM) in een civiele procedure konden opkomen tegen vreemdelingenrechtelijke regelgeving en dat de bestuursrechtelijke rechtsingang voor individuele asielzoekers daaraan niet in de weg stond, omdat (zo verduidelijkte de Hoge Raad in Staat/Privacy First) VAJN en NJCM mede opkwamen voor de gebundelde belangen van advocaten die vreemdelingen bijstaan, voor welke belangen geen bestuursrechtelijke rechtsingang bestond. 4.13 De rechtspraak over de taakverdeling tussen de civiele rechter en de bestuursrechter bij de toetsing van algemeen verbindende voorschriften in collectieve acties is in de literatuur bekritiseerd. De kern van de kritiek is dat, waar de civiele rechter slechts beperkt toegang biedt aan belangenorganisaties, de bestuursrechter algemeen verbindende voorschriften slechts marginaal toetst. In verband hiermee wordt gepleit voor versterking van de bestuursrechtelijke rechtsbescherming tegen algemeen verbindende voorschriften. Afgezien van deze bestuursrechtelijk georiënteerde kritiek is er ook kritiek op de manier waarop de Hoge Raad in civiele zaken de ‘uitlok-eis’ heeft toepast. Met name het arrest SCAU/Universiteiten is bekritiseerd. Volgens sommige auteurs heeft de Hoge Raad daarin teveel van studenten gevergd, door de eis te stellen dat zij zich inschrijven voor een tweede studie met verschuldigdheid van het gewraakte collegegeld tot gevolg, op straffe van niet-ontvankelijkheid van een collectieve actie bij de civiele rechter over de rechtmatigheid van die regeling. C. Het privacyrechtelijke stelsel van rechtsbescherming Gegevensbescherming op grond van de Wbp en de AVG 4.14 Het gaat in deze zaak om de vraag of voor de achterban van de Woonbond een bestuursrechtelijke rechtsingang open heeft gestaan die voldoende rechtsbescherming biedt tegen de beweerdelijk onrechtmatige verstrekking van inkomensverklaringen door de Belastingdienst op de voet van art. 7:252a BW. Niet ter discussie staat dat deze inkomensverklaringen persoonsgegevens in de zin van de Wbp en de AVG bevatten (namelijk inkomens- en adresgegevens van huurders). Tegen deze achtergrond zal ik nu het stelsel van rechtsbescherming op grond van de Wbp en de AVG bespreken. 4.15 De privacyrechtelijke discussie heeft in de feitelijke instanties vooral in de sleutel van de Wbp gestaan, aangezien deze procedure vóór het van toepassing worden van de AVG op 25 mei 2018 is aangevangen. Zoals het hof in rov. 1.8 met juistheid (en onbestreden in cassatie) heeft vastgesteld, dienen verwerkingen van persoonsgegevens tot die datum te worden getoetst aan de bepalingen van de Wbp. Dit betekent dat tijdvak I (vóór de Reparatiewet) door de Wbp wordt beheerst en tijdvak II (ná de Reparatiewet) gedeeltelijk door de Wbp (voor verstrekkingen vanaf 1 april 2016 tot en met 24 mei 2018) en gedeeltelijk door de AVG (voor verstrekkingen vanaf 25 mei 2018). 4.16 Het onderscheid tussen de Wbp en de AVG is overigens van geringe betekenis voor deze zaak, omdat de materiële normen voor de verwerking van persoonsgegevens in grote lijnen gelijk zijn gebleven. Wel is de rechtspositie van rechthebbenden op verschillende punten versterkt, onder meer in het kader van het nog te bespreken recht op vergetelheid (art. 17 AVG). In navolging van het hof zal ik de Wbp voorop stellen (met vermelding van de corresponderende AVG-bepalingen tussen haakjes), en waar nodig aandacht besteden aan relevante verschillen tussen het oude en het nieuwe recht. De Privacyrichtlijn zal ik alleen aanstippen voor zover van belang voor een goed begrip van de Wbp-bepalingen (en voor zover onderdeel 2 van het incidentele cassatiemiddel daar een beroep op doet). De verwerkingsgronden (art. 8 Wbp en 6 lid 1 AVG) 4.17 In art. 8 Wbp was limitatief omschreven op welke gronden persoonsgegevens kunnen worden verwerkt. Deze verwerkingsgronden (afkomstig uit art. 7 Privacyrichtlijn) zijn vrijwel ongewijzigd overgenomen in art. 6 lid 1 AVG. Voor deze zaak zijn met name de c-grond (wettelijke verplichting), de e-grond (publiekrechtelijke taak) en de f-grond (behartiging van gerechtvaardigde belangen) van belang. Ik citeer art. 8 Wbp in zijn geheel, met onderstreping van de relevante verwerkingsgronden: “Persoonsgegevens mogen slechts worden verwerkt indien: a. de betrokkene voor de verwerking zijn ondubbelzinnige toestemming heeft verleend; b. de gegevensverwerking noodzakelijk is voor de uitvoering van een overeenkomst waarbij de betrokkene partij is, of voor het nemen van precontractuele maatregelen naar aanleiding van een verzoek van de betrokkene en die noodzakelijk zijn voor het sluiten van een overeenkomst; c. de gegevensverwerking noodzakelijk is om een wettelijke verplichting na te komen waaraan de verantwoordelijke onderworpen is; d. de gegevensverwerking noodzakelijk is ter vrijwaring van een vitaal belang van de betrokkene; e. de gegevensverwerking noodzakelijk is voor de goede vervulling van een publiekrechtelijke taak door het desbetreffende bestuursorgaan dan wel het bestuursorgaan waaraan de gegevens worden verstrekt, of f. de gegevensverwerking noodzakelijk is voor de behartiging van het gerechtvaardigde belang van de verantwoordelijke of van een derde aan wie de gegevens worden verstrekt, tenzij het belang of de fundamentele rechten en vrijheden van de betrokkene, in het bijzonder het recht op bescherming van de persoonlijke levenssfeer, prevaleert.” 4.18 Een wettelijke verplichting in de zin van de c-grond behoefde (en behoeft) geen expliciete opdracht tot de gegevensververwerking te bevatten. Wel werd de eis gesteld dat de wettelijke verplichting voldoende duidelijk is wat de voorgeschreven verwerking van persoonsgegevens betreft, zo blijkt uit de ‘Legitimate interest opinion’ van de zogeheten Artikel 29-Groep van vertegenwoordigers van de nationale privacyautoriteiten, ingesteld op grond van art. 29 van de Privacyrichtlijn. Thans is dit duidelijkheidsvereiste – dat zijn oorsprong vindt in de rechtspraak van het EHRM over art. 8 lid 2 EVRM – uitgewerkt in punt 41 van de considerans van de AVG, dat luidt: “