ECLI:NL:PHR:2024:729

PROCUREUR-GENERAAL BIJ DE HOGE RAAD DER NEDERLANDEN Nummer 23/03347 Zitting 5 juli 2024 CONCLUSIE T. Hartlief In de zaak [eiser] (hierna: ‘ [eiser] ’) tegen [verweerder] (hierna: ‘ [verweerder] ’) Deze zaak gaat over de vraag of iemand die zijn vrouw om het leven heeft gebracht, aanspraak kan maken op haar erfenis. Ingevolge art. 4:3 lid 1 aanhef en onder a BW is degene die onherroepelijk veroordeeld is ter zake dat hij de overledene heeft omgebracht onwaardig om te erven. In deze zaak is het niet van een strafrechtelijke veroordeling gekomen, omdat de betrokkene is ontslagen van alle rechtsvervolging wegens volledige ontoerekeningsvatbaarheid. De vraag die in deze zaak aan de orde is, is of gelet op de bijzondere omstandigheden van deze zaak, de eis van een strafrechtelijke veroordeling buiten toepassing moet blijven. In deze zaak, die ook tot Kamervragen heeft geleid, heeft de strafrechter geoordeeld dat [eiser] zijn vrouw onder gruwelijke omstandigheden met opzet van het leven heeft beroofd. [eiser] is echter ontslagen van alle rechtsvervolging omdat hij ten tijde van het begaan van deze daad in een psychose verkeerde en daardoor volledig ontoerekeningsvatbaar was. De strafrechter heeft hem wel de maatregel van tbs opgelegd. Na de dood van de vrouw heeft [verweerder] (de broer van de vrouw) de erfenis van zijn zus beneficiair aanvaard, waarna [eiser] zich op enig moment heeft gemeld en aanspraak heeft gemaakt op de erfenis. [verweerder] is vervolgens een procedure gestart waarin hij heeft gevorderd dat de rechtbank voor recht verklaart dat [eiser] op grond van art. 4:3 BW onwaardig is om te erven, omdat hij zijn vrouw opzettelijk om het leven heeft gebracht. Volgens [eiser] is hij niet onwaardig om te erven omdat hij is ontslagen van alle rechtsvervolging, zodat de voor onwaardigheid om te erven vereiste strafrechtelijke veroordeling ontbreekt. De rechtbank heeft geoordeeld dat [eiser] niet op grond van art. 4:3 lid 1 onder a BW onwaardig is om te erven omdat een strafrechtelijke veroordeling ontbreekt. De rechtbank zag ook geen ruimte voor toepassing van de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid. In hoger beroep zit het hof op een ander spoor. Het hof heeft het vonnis van de rechtbank vernietigd en geoordeeld dat, gezien art. 8 lid 1 EVRM (waarin onder meer family life bescherming geniet) en gezien de bijzondere omstandigheden van deze zaak, een redelijke wetstoepassing van art. 4:3 lid 1 onder a BW meebrengt dat de eis van een strafrechtelijke veroordeling in dit geval buiten toepassing moet blijven zodat [eiser] onwaardig is om uit de nalatenschap van zijn vrouw voordeel te trekken. Tegen dit oordeel komt [eiser] op in cassatie. 1Feiten 1.1 De volgende feiten zijn in cassatie van belang. 1.2 [verweerder] is de broer van [betrokkene 1] (hierna: ‘ [betrokkene 1] ’). Hun moeder is in 2003 overleden en hun vader in

1. Moeder en vader waren in gemeenschap van goederen gehuwd. Noch moeder noch vader is afgeweken van de wettelijke regeling van de vererving. Moeder heeft een ouderlijke boedelverdeling gemaakt, zodat alle goederen en schulden van de huwelijksgemeenschap bij haar overlijden op vader zijn overgegaan. Beide ouders hebben in hun testament een uitsluitingsclausule opgenomen. [verweerder] en [betrokkene 1] zijn door erfopvolging gerechtigd tot het vermogen van hun ouders, waartoe onder meer een boerderij met gebouwen en landerijen behoorden. 1.3 [betrokkene 1] is op 20 maart 2013 in gemeenschap van goederen gehuwd met [eiser] . Uit dit huwelijk zijn geen kinderen geboren. Vanwege de uitsluitingsclausule is wat [betrokkene 1] had geërfd van haar ouders niet in die huwelijksgemeenschap gevallen. [eiser] had op dat moment geen vermogen, alleen hoge schulden. [betrokkene 1] was achttien jaar ouder dan [eiser] . Toen zij trouwden was [betrokkene 1] 58 en [eiser] 40 jaar oud. 1.4 [betrokkene 1] is op 31 maart 2015 overleden doordat [eiser] haar om het leven heeft gebracht. Zij heeft niet bij testament over haar nalatenschap beschikt. [eiser] is strafrechtelijk vervolgd voor moord en opzettelijke doodslag. De rechtbank Gelderland (hierna: ‘de strafrechter’) heeft op 10 februari 2016 uitspraak gedaan in de strafzaak (hierna: ‘het strafvonnis’). Het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden heeft het strafvonnis op 10 november 2016 bevestigd. 1.5 De strafrechter heeft in het strafvonnis bewezen geacht dat [eiser] in de periode van 19 maart 2015 tot en met 31 maart 2015 [betrokkene 1] opzettelijk van het leven heeft beroofd, het bewezenverklaarde gekwalificeerd als doodslag (art. 287 Sr) en dit feit strafbaar geoordeeld. De strafrechter heeft vervolgens geoordeeld dat [eiser] zelf niet strafbaar is omdat de doodslag hem vanwege een ziekelijke stoornis niet kon worden toegerekend, zodat hij moet worden ontslagen van alle rechtsvervolging. De strafrechter heeft ten slotte maatregelen opgelegd en gelast dat [eiser] ter beschikking wordt gesteld (art. 37a Sr) en bevolen dat hij van overheidswege zal worden verpleegd (art. 37b Sr). 1.6 De strafrechter heeft in het strafvonnis geoordeeld dat [eiser] [betrokkene 1] voor een langere periode (in ieder geval van 19 maart 2015 tot en met 31 maart 2015) geweld heeft aangedaan en uiteindelijk met opzet om het leven heeft gebracht: “Letsel en doodsoorzaak Tijdens de sectie op het lichaam zijn onder meer tekenen van veelvuldig en heftig ‘mechanisch botsend geweld’ aangetroffen. Daarbij gaat het om onder meer diverse breuken aan de ribben, het sleutelbeen en het neusbeen. Er zijn verder zeer veel bloeduitstortingen in vrijwel het gehele gezicht (paars tot paarszwart) en (rood tot paars) op en in haar hoofd waargenomen. Daarbij was er ook sprake van loslating van de hoofdhuid en deels van het botvlies van de schedel en de slaapspier. Vervolgens bevonden zich onder meer bloeduitstortingen op de benen, voor- en achterzijde van haar romp, billen, in de flanken en op haar rug. Op de rug en het linkerbeen was daarbij een ‘tramspoor patroon’ te zien, welk patroon past bij het slaan met een hard, staafvormig voorwerp zoals een pijp of stok. Verder zijn er scherprandige letsels in het gezicht/op het hoofd aangetroffen. Dit past bij snijletsel zoals kan worden veroorzaakt door bijvoorbeeld een mes of scherf. Daarnaast zijn er huidklievingen waargenomen, wat veroorzaakt kan zijn door een smal, hard en scherp voorwerp zoals een mes. Daarbij zijn de huidklievingen aan de romp, het hoofd en de benen volgens de patholoog kort voor het overlijden ontstaan. Het letsel aan de linkerhand kan passen bij een afweerletsel. Verder is ook het letsel aan de knie – de knieschijf is doorgesneden – mogelijk veroorzaakt door een mes. Naast de voorgaande letsels is verder geconstateerd dat het strottenhoofd van [slachtoffer] [ [betrokkene 1] , A-G] in de middellijn was gespleten. Dit is veroorzaakt door bij leven uitgeoefend fors geweld op de hals. Gezien het ontbreken van uitgebreide bloeduitstortingen in de halsspieren acht de patholoog het ‘iets waarschijnlijker’ dat het letsel is ontstaan door een slag op de hals (‘uitwendig mechanisch botsend geweld’) dan door een wurghandeling (‘mechanisch omsnoerend/samendrukkend geweld’). Bij de sectie zijn tot slot letsels om en in de mond geconstateerd. Dit kan door botsend geweld dan wel door het afdekken van/drukken op de mond/smoren zijn ontstaan. Indien er sprake is geweest van het afdekken/smoren kan dit in combinatie met letsels aan de neus – zoals hiervoor overwogen – en de daardoor opgetreden zwelling hebben bijgedragen of hebben geleid tot verstikking. De aangetroffen letsels hebben kenmerken van oude(re) letsels. De patholoog concludeert dan ook dat het geweld gedurende een langere periode voorafgaand aan het overlijden heeft plaatsgevonden. Dit betreft zowel weken, dagen, uren als minuten voor het overlijden. Daarbij hebben de letsels (met name die niet ouder waren dan maximaal uren) tot ernstig bloedverlies geleid. Dit past ook bij het feit dat er vrijwel geen lijkvlekken zijn aangetroffen. Concluderend kan het overlijden van [slachtoffer] volgens de bevindingen van de patholoog worden verklaard door zeer ernstig bloedverlies, verstikking door belemmering van neus- en mondademhaling door neusletsels en afdekken van de mond, verstikking ten gevolge van geweld op de hals dan wel een combinatie hiervan. De rechtbank is van oordeel dat dit dodelijk letsel door verdachte is toegebracht. (…) (…) Concluderend Gelet op het voorgaande en in het bijzonder dat: - het geweld gedurende een langere periode heeft plaatsgevonden; - in de woning geen sporen van derden zijn aangetroffen; - er verder ook geen aanwijzingen richting derden zijn gevonden; - in de woning voorwerpen met bloed zijn aangetroffen, welke voorwerpen het letsel zouden kunnen hebben veroorzaakt; - er bebloede kleding en voorwerpen in vuilniszakken [zijn, A-G] gevonden; - er bloed van [slachtoffer] op het gezicht en de telefoon van verdachte is aangetroffen; - de schoenafdruk van verdachte op onder meer de overloop en in de slaapkamer – waar [slachtoffer] is aangetroffen – in het bloed staat; - de omstandigheid dat op en onder de nagels aan de rechterhand en op de nagels aan de linkerhand van [slachtoffer] DNA is aangetroffen dat 100 tot 10.000 keer waarschijnlijker van verdachte is en dit past bij een eventueel verzet tegen geweld; - de omstandigheid dat verdachte in de periode voorafgaand aan het overlijden van [slachtoffer] ernstig in de war is geweest; acht de rechtbank bewezen dat verdachte het letsel – waarvan een deel dodelijk is geweest – aan [slachtoffer] in de periode van 19 maart 2015 tot en met 31 maart 2015 heeft toegebracht. Voorbedachte raad en opzet Naar het oordeel van de rechtbank zijn er geen aanknopingspunten dat verdachte [slachtoffer] met voorbedachte raad heeft gedood. Zij zal verdachte dan ook vrijspreken van moord. Vervolgens moet de rechtbank de vraag beantwoorden of de psychische toestand van verdachte ertoe leidt dat niet langer kan worden bewezen dat hij met opzet heeft gehandeld. Daarbij is van belang dat volledige ontoerekeningsvatbaarheid – waarvan in deze zaak volgens de psychiater en psycholoog sprake is – niet hoeft uit te sluiten dat er sprake is geweest van opzettelijk handelen. Dit is alleen anders als bij verdachte ten tijde van zijn handelen ieder inzicht in de draagwijdte van zijn gedragingen en de mogelijke gevolgen daarvan heeft ontbroken. Hiervan is volgens vaste rechtspraak alleen bij hoge uitzondering sprake. Verdachte heeft verklaard dat [slachtoffer] in de week voordat zij is overleden verwondingen had en wilde bijkomen. Het ging niet goed met [slachtoffer]. Op 30 maart 2015 heeft hij twee washandjes en een kruk voor haar in de badkamer klaargezet dan wel gelegd in de badkamer en is vervolgens boodschappen gaan doen. Voordat hij later op 30 maart 2015 naar de stad ging, vroeg hij aan [slachtoffer] of hij wel kon gaan. Ze kon zelf lopen en vond het goed. Verder had [slachtoffer] op 30 maart 2015 allemaal knopen in haar [haar, A-G]. Verdachte heeft daarop een stuk uit het haar geknipt en weggegooid. Toen hij op 31 maart 2015 naast [slachtoffer] wakker werd, voelde zij koud aan. Toen de telefoon niet werkte, besloot hij om naar zijn broer en moeder te fietsen. Tot slot heeft verdachte verklaard dat hij op 29 of 30 maart 2015 bloedsporen op de muur heeft gezien. Uit het voorgaande blijkt dat verdachte zich ervan bewust was dat het in de laatste dagen voor haar overlijden niet goed ging met [slachtoffer] en dat hij zich op deze momenten ook om haar heeft bekommerd. Daarnaast verrichtte verdachte tot op zekere hoogte ook nog normale handelingen. Zo was hij in staat boodschappen te doen. Gelet op al dit voorgaande is de rechtbank van oordeel dat verdachte enig besef van handelen moet hebben gehad. Daarmee heeft bij hem ten tijde van zijn handelen niet ieder inzicht in de draagwijdte van zijn gedragingen en de gevolgen ontbroken. Zijn psychische toestand staat daarmee niet aan een bewezenverklaring van opzet in de weg. De vraag die de rechtbank tot slot dient te beantwoorden is of verdachte door zijn handelen opzet heeft gehad op de dood van [slachtoffer]. Gelet op de hoeveelheid en aard van het letsel, de diverse wijzen waarop dit is toegebracht, de kracht die daarbij (met voorwerpen) op kwetsbare delen van het lichaam is gebruikt in samenhang met de langere periode waarin het geweld heeft plaatsgevonden, acht de rechtbank bewezen dat verdachte opzet, al dan niet in voorwaardelijke zin, heeft gehad op de dood. Daarmee acht zij bewezen dat verdachte zich schuldig heeft gemaakt aan doodslag.” 1.7 De strafrechter heeft het bewezenverklaarde als doodslag gekwalificeerd en geoordeeld dat dit feit strafbaar is. Vervolgens heeft de strafrechter over de strafbaarheid van [eiser] geoordeeld: “De rechtbank heeft hiervoor al geoordeeld dat verdachte het feit heeft begaan. De vraag is in hoeverre het feit aan verdachte kan worden toegerekend. In dat kader is verdachte door een psychiater en een klinisch psycholoog onderzocht. Zij hebben beiden rapportages opgesteld. Uit de rapportages volgt dat verdachte lijdt aan een waanstoornis van het achtervolgingstype. De wanen waaraan verdachte lijdt hebben betrekking op situaties die zich in het leven werkelijk zouden kunnen voordoen (niet-bizar karakter). Verder lijdt verdachte aan afhankelijkheid van alcohol en een persoonlijkheidsstoornis (nao) met narcistische trekken. Verdachte heeft vanaf jonge leeftijd sterk de neiging tot externaliseren, hij heeft een gebrekkig inlevingsvermogen en hij is krenkbaar. Er is bij hem sprake van een duurzaam patroon van disfunctioneren op sociaal en maatschappelijk gebied, in wijze van interpreteren van zichzelf en anderen, en in de beheersing van zijn impulsen. Uit de rapportages volgt dat de stoornissen aanwezig waren ten tijde van het plegen van het feit. Dan doen zich, volgens de psychiater, drie mogelijke scenario’s voor. Het eerste scenario, dat verdachte onschuldig is, valt gelet op de bewezenverklaring af. Dan blijft over dat verdachte er doelbewust voor kiest te ontkennen dat hij [slachtoffer] heeft gedood, dan wel dat hij ten tijde van het plegen van het feit zodanig psychotisch is geweest dat hij zich niet meer kan herinneren dat hij [slachtoffer] heeft gedood. Dit laatste scenario wordt door de rapporteurs het meest waarschijnlijk geacht. Gelet op alles wat hiervoor al over de psychische toestand van verdachte is overwogen, neemt de rechtbank deze conclusie over en neemt zij tot uitgangspunt dat het feit onder invloed van een psychose is gepleegd. Dat betekent dat verdachte ten tijde van het plegen van het feit volledig losstond van de hem omringende realiteit en verkeerde in een waanwereld. Hij kon zijn gedragingen en gedragskeuzes niet meer in overeenstemming brengen met de realiteit en handelde vanuit zijn eigen, verdraaide wereld. Dat betekent volgens de deskundigen [dat, A-G] moet worden vastgesteld dat zijn gedragingen en gedragskeuzes volledig werden bepaald door deze psychose en verdachte volledig ontoerekeningsvatbaar was. De rechtbank onderschrijft de conclusies van de rapporteurs en komt op basis hiervan tot het oordeel dat de doodslag verdachte wegens een ziekelijke stoornis niet kan worden toegerekend. Verdachte is dan ook niet strafbaar, zodat de rechtbank verdachte voor de doodslag zal ontslaan van alle rechtsvervolging.” 1.8 Ten slotte heeft de strafrechter wel de maatregel van terbeschikkingstelling met verpleging opgelegd: “Gelet op al het voorgaande is de rechtbank van oordeel dat gezien de ernst van het feit, de ernst van de stoornis en het herhalingsgevaar, de veiligheid van anderen, dan wel de algemene veiligheid van personen of goederen het opleggen van de maatregel van terbeschikkingstelling en de verpleging van overheidswege eist. Nu het bovendien gaat om een misdrijf dat een krenking is van de lichamelijke integriteit van een of meer personen zal de duur van de maatregel niet beperkt zijn. Concluderend zal de rechtbank verdachte de maatregel van terbeschikkingstelling met verpleging van overheidswege opleggen.” 1.9 [eiser] verblijft sindsdien in de [tbs-kliniek] . Op 30 juni 2022 heeft het ministerie van Justitie en Veiligheid aan [eiser] de transmurale verlofstatus verleend. Bij transmuraal verlof verblijft de patiënt langere tijd buiten de beveiligde zone van de kliniek, bijvoorbeeld in een zelfstandige woning, een regionale instelling voor beschermd wonen of een forensisch psychiatrische afdeling van een psychiatrische instelling. Het Openbaar Ministerie heeft [verweerder] op 23 juni 2022 met een brief geïnformeerd over het tbs-verloop van [eiser] . In die brief staat: “Transmurale verlofstatus De onbegeleide verloven zijn goed verlopen, waardoor het behandelteam van de kliniek van mening is dat de TBS-gestelde toe is aan een volgende stap. Het ministerie van Veiligheid en Justitie heeft de TBS-gestelde per 30 juni 2022 de transmurale verlofstatus verleend. Transmuraal verlof is een verlofvorm die eigenlijk 2 kanten kent. Enerzijds kan het transmuraal verlof het resultaat zijn van een goed verlopende behandeling en dito verlof, waarna de behandeling in een fase komt tussen klinische behandeling en ambulante behandeling. In deze fase krijgt betrokkene vaak toestemming om buiten de kliniek te gaan wonen. Dit vervolg kan betekenen een plaatsing in een instelling waar betrokkene langere tijd kan verblijven, plaatsing in een tussenvoorziening die past bij de opbouw van vrijheden tot aan het wonen in een zelfstandige woning met begeleiding vanuit de kliniek. Anderzijds kan transmuraal verlof nodig zijn om een TBS gestelde over te plaatsen naar een voorziening waar voor hem/haar de beste zorg kan worden gewaarborgd. Binnen het transmuraal verlof bestaan er dan verschillende gradaties van vrijheden; van geen vrijheden tot en met onbegeleide vrijheden al dan niet beperkt tot het terrein. De TBS gestelde valt in deze fase nog geheel onder de verantwoordelijkheid van de kliniek.” 1.10 In zijn processtukken (dagvaarding eerste aanleg en memorie van grieven) heeft [verweerder] een beschrijving gegeven van de relatie van [betrokkene 1] en [eiser] en van de contacten van [eiser] met [verweerder] en zijn familie. [verweerder] heeft [betrokkene 1] kwetsbaar genoemd en een makkelijke prooi voor [eiser] . In het verleden was zij wegens een geestelijke stoornis gesloten opgenomen in een [psychiatrische instelling] . [verweerder] heeft [eiser] verweten dat hij [betrokkene 1] heeft geïsoleerd van haar familie en vrienden en dat hij haar psychisch en fysiek heeft mishandeld, terwijl hij haar als zijn echtgenote op grond van art. 1:81 BW hulp, getrouwheid en bijstand was verschuldigd. [verweerder] heeft [eiser] verder verweten dat hij zich op agressieve wijze heeft bemoeid met de afwikkeling van de nalatenschap van de ouders van [betrokkene 1] en [verweerder] en dat hij familie en vrienden van [betrokkene 1] heeft bedreigd, in augustus 2013 bij hen heeft ingebroken en goederen van hen heeft vernield. [eiser] is daarvoor strafrechtelijk veroordeeld bij vonnis van de rechtbank Zutphen van 2 december
2. [eiser] was ten aanzien van al deze gedragingen niet ontoerekeningsvatbaar. Nadat [eiser] [betrokkene 1] om het leven had gebracht heeft hij [verweerder] ervan beschuldigd haar gedood te hebben. [verweerder] is zeventien uur lang vastgehouden en verhoord als verdachte. [eiser] heeft nooit wroeging gehad over wat hij heeft gedaan en ook nooit zijn spijt daarover betuigd aan [verweerder] . [verweerder] vindt het moeilijk te aanvaarden dat [eiser] zo kort na zijn veroordeling al de transmurale verlofstatus heeft gekregen. [verweerder] vindt het onverteerbaar dat de 47 dagboeken van [betrokkene 1] , waarin zij onder meer heeft geschreven dat zij [eiser] wil verlaten, nu aan [eiser] toekomen en aan de moeder van [eiser] zijn afgegeven. 1.11 De verwijten die [verweerder] aan het adres van [eiser] heeft gemaakt, worden ondersteund door verklaringen van vrienden en familieleden die zijn overgelegd. Die verklaringen worden hierna samengevat weergegeven. 1.12 [betrokkene 2] , dochter van [verweerder] en peetdochter van [betrokkene 1] , heeft als volgt verklaard. [betrokkene 2] en [betrokkene 1] hadden een hechte relatie. [betrokkene 2] heeft [betrokkene 1] voor het laatst gezien in 2011 (bruiloft [betrokkene 2] ). [betrokkene 1] heeft in september 2012 een relatie gekregen met [eiser] . In december 2012 is [betrokkene 1] gestopt met werken. Communicatie met [betrokkene 1] is dan nagenoeg onmogelijk geworden; zij reageerde niet op mails, telefoontjes of sms-berichten. [betrokkene 1] is in maart 2013 in het geheim getrouwd met [eiser] en is verhuisd naar een voor [betrokkene 2] onbekende plek. [betrokkene 2] heeft in haar verklaring geschetst dat [eiser] zich met de nalatenschap van haar grootouders ging bemoeien en haar vader en zijn oom (oom [verweerder] ) voortdurend bedreigde, ook met nachtelijke telefoontjes. Het was onmogelijk nog met [betrokkene 1] te praten en al helemaal niet buiten aanwezigheid van [eiser] . [betrokkene 2] heeft verteld dat haar vader steeds banger werd voor [eiser] . Op een nacht in 2013 heeft [eiser] ingebroken in een huisje waar tijdelijk een vriend van [verweerder] woonde en heeft hij deze vriend bedreigd en spullen vernietigd. De rechtbank heeft [eiser] daarvoor veroordeeld en hem een taakstraf gegeven en hem verplicht de schade te vergoeden. In maart 2015 heeft [eiser] de broer van [betrokkene 2] ( [betrokkene 3] ) gebeld en gedreigd hem te vermoorden. Ook [betrokkene 1] heeft in maart 2015 onder anderen de moeder en zus van [betrokkene 2] gebeld, die deze telefoontjes als bizar beschreven en als een vraag om hulp. Zij hoorden dat [eiser] op de achtergrond heftig schreeuwde. 1.13 [betrokkene 3] , een zoon van [verweerder] , heeft als volgt verklaard. Hij heeft verteld over een ontmoeting in [plaats 1] met zijn vader, [betrokkene 1] en [eiser] . Onderwerp van gesprek was de afwikkeling van de nalatenschap van de ouders van [betrokkene 1] en [verweerder] . Zijn vader had [betrokkene 3] vooraf verteld dat hij bang was voor [eiser] . [betrokkene 3] heeft over dat gesprek geschreven: “Toen ik in [plaats 1] aankwam, werd ik door [verweerder] [ [verweerder] , A-G], [betrokkene 1] en [eiser] [ [eiser] , A-G] ontvangen. Hoewel ik [eiser] nog nooit van tevoren ontmoet had, kwamen ze direct ter zake en gingen meteen de discussie over de erfenis aan. [eiser] was de enige die met mijn vader praatte. Al gauw ging hij steeds meer tekeer en had hij het aldoor over “zijn” erfenis. [betrokkene 1] zat er zwijgend naast. Toen [eiser] begon te schreeuwen, begon [betrokkene 1] te huilen, maar ook hierdoor was [eiser] niet te stoppen. Toen [eiser] steeds razender werd en begon te schreeuwen, begon [betrokkene 1] te huilen. [eiser] negeerde dat en ging verder met zijn eisen. Om [betrokkene 1] te troosten en haar probleem beter te begrijpen, nam ik haar apart en praatte ik rustig met haar. Ik vroeg haar waarom ze per se nu de erfenis wilde verdelen, nadat er jarenlang geen beslissing genomen had kunnen worden. En of het misschien in verband kon staan met geldzorgen. Ze ontkende dat en antwoordde dat ze de erfenis graag geregeld wilde hebben. Ik zei haar dat ik daar in principe begrip voor had, maar dat men dat niet op een toon zou moeten bespreken zoals [eiser] vandaag had gedaan. Wij braken hier de discussie af, deze avond werd er verder niet meer over de erfenis gesproken.” [betrokkene 3] heeft verder geschreven over zijn bruiloft in mei
3. Aanvankelijk had hij ook [betrokkene 1] en [eiser] daarvoor uitgenodigd, maar zijn vrouw en hij annuleerden de uitnodiging toen [verweerder] aan [betrokkene 3] en zijn vrouw een video van [eiser] stuurde waarop te zien was dat hij zijn penis liet zien. [betrokkene 3] vervolgt dan: “Nadat we het hadden afgezegd begon de terreur pas echt goed. Ik werd regelmatig gebeld door [betrokkene 1] en [eiser] . [eiser] eiste geld van mij en dreigde met geweld. Dit alles kwam tot een hoogtepunt in een telefoongesprek, waarin hij dreigde om mij en mijn gezin iets aan te doen. Dat was ca. 1-2 weken voor [betrokkene 1] ’s dood. Door deze gebeurtenissen kreeg ik een onzeker gevoel van angst, maar aangezien ik met mijn gezin aan het einde van 2013 naar [plaats 2] verhuisd was, was ik er tamelijk zeker van dat hij ons niet zou vinden.” 1.14 De ex-echtgenote van [verweerder] , [betrokkene 4] , heeft als volgt verklaard. Zij heeft verteld dat zij sinds 1975 een vriendschappelijke relatie had met [betrokkene 1] en ook na haar scheiding met [verweerder] vriendschappelijk contact behield. Zij heeft geschreven: “Ze had ook een hechte band met mijn kinderen en was altijd blij ze te zien. Omdat ze zelf geen kinderen had, was het voor haar erg belangrijk om met hen in contact te blijven. We keken er altijd naar uit om elkaar weer te zien. Haar partners waren zoals gebruikelijk hartelijk welkom en werden geaccepteerd zoals ze waren. Ik zag [betrokkene 1] voor het laatst voor de bruiloft van mijn dochter in december
4. Ze was daarvoor naar Hannover gekomen en woonde bij mij thuis. Daarna brak het contact volledig af. Telefonisch kon ik haar niet meer bereiken. Ik hoorde van mijn ex-man [verweerder] dat [betrokkene 1] getrouwd was en dat sindsdien direct contact met [betrokkene 1] niet meer mogelijk was. Hij vertelde me dat ieder contact met zijn zus afgebroken was en dat hij alleen maar met [betrokkene 1] 's echtgenoot [eiser] – zijn achternaam [eiser] kende hij niet eens – moest communiceren. Hij vertelde me ook over een aantal zeer onaangename situaties met [eiser] , die me zelfs, alleen als ik [er, A-G] maar aan denk, bang maakten dat er iets met [verweerder] zou gebeuren.” De ex-echtgenote van [verweerder] heeft daarna een telefoongesprek uit maart 2015 beschreven. Zij werd gebeld door [betrokkene 1] die niet reageerde op de vraag hoe het met haar ging en alleen maar wilde weten hoe ze [verweerder] kon bereiken. [betrokkene 1] vertelde in dat telefoongesprek dat haar man eindelijk geld wilde zien. Op de achtergrond hoorde de ex-echtgenote van [verweerder] een mannenstem die ertussendoor schreeuwde. Enkele dagen later heeft [betrokkene 1] gebeld en ingesproken op het antwoordapparaat. [betrokkene 1] ’s stem klonk bang, het ging over geld en op de achtergrond klonken luide, niet verstaanbare instructies. 1.15 Op 8 november 2016 heeft [verweerder] de nalatenschap van [betrokkene 1] onder het voorrecht van een boedelbeschrijving aanvaard. 1.16 Op 5 september 2017 is door [de notaris] (hierna: ‘de notaris’) op verzoek van [verweerder] een verklaring van erfrecht met betrekking tot de nalatenschap van [betrokkene 1] afgegeven, waarin onder andere is vermeld dat [eiser] op grond van art. 4:3 BW van rechtswege onwaardig is te erven. 1.17 In een uitspraak van 14 november 2019 heeft de Kamer voor het Notariaat in Amsterdam geoordeeld dat de notaris tuchtrechtelijk verwijtbaar heeft gehandeld door het afgeven van de verklaring van erfrecht, omdat het oordeel over de vraag of [eiser] onwaardig is, voorbehouden is aan de civiele rechter. 1.18 Bij brief van 6 maart 2020 heeft de advocaat van [eiser] [verweerder] onder meer meegedeeld dat [eiser] aanspraak maakt op de volledige nalatenschap van [betrokkene 1] . 2Procesverloop Eerste aanleg 2.1 Bij dagvaarding van 15 april 2021 is [verweerder] bij de rechtbank Gelderland (hierna: ‘de rechtbank’) een procedure gestart. Hij heeft, samengevat en voor zover in cassatie relevant, gevorderd: - primair: een verklaring voor recht dat [eiser] op grond van art. 4:3 BW onwaardig is om van [betrokkene 1] te erven; - subsidiair: een verklaring voor recht dat de algemene rechtsbeginselen, de beginselen van openbare orde en/of de redelijkheid en billijkheid zich verzetten dat aan [eiser] enige aanspraak toekomt op de erfenis van [betrokkene 1] en dat, indien [eiser] op grond van een letterlijke toepassing van de wet niet onwaardig zou zijn, hij op grond van de redelijkheid en billijkheid onwaardig dient te worden geacht. 2.2 Zijn primaire vordering heeft [verweerder] gebaseerd op art. 4:3 lid 1 BW. Deze bepaling moet volgens hem ruim worden uitgelegd. Volgens [verweerder] staat vast dat [eiser] onherroepelijk is veroordeeld ter zake van het feit dat hij [betrokkene 1] met opzet om het leven heeft gebracht. Daarom is hij onwaardig om te erven. Volgens [verweerder] vindt deze opvatting steun in de parlementaire geschiedenis en leidt een enge uitleg van art. 4:3 lid 1 BW tot het maatschappelijk onaanvaardbare resultaat dat een voordeel kan worden behaald met het opzettelijk beroven van iemands leven. Zijn subsidiaire vordering heeft [verweerder] , samengevat, gebaseerd op het feit dat als [eiser] niet onwaardig zou zijn om te erven op grond van art. 4:3 lid 1 BW, de vererving door [eiser] zo stuitend is dat het onaanvaardbaar is voor het rechtsgevoel om hem als erfgenaam van de door hem omgebrachte [betrokkene 1] toe te laten, althans dat dit zou leiden tot een situatie die naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is. 2.3 [eiser] heeft betwist dat hij onwaardig is om te erven. [eiser] is door de strafrechter volledig ontoerekeningsvatbaar verklaard en is voor het van het leven beroven van [betrokkene 1] ontslagen van alle rechtsvervolging. Aan hem is de maatregel van tbs opgelegd, maar hij is niet strafrechtelijk veroordeeld in de zin van art. 4:3 lid 1 BW. Daarnaast doen zich volgens [eiser] niet dermate bijzondere omstandigheden voor dat afwijking van art. 4:3 lid 1 BW op grond van de redelijkheid en billijkheid gerechtvaardigd is. Vast staat immers dat hij in de periode dat hij [betrokkene 1] om het leven bracht, onder invloed was van een psychose en volledig ontoerekeningsvatbaar was. 2.4 In reconventie heeft [eiser] , samengevat en voor zover in cassatie van belang, een verklaring voor recht gevorderd dat hij niet onwaardig is te erven van zijn overleden echtgenote [betrokkene 1] en hij gerechtigd is tot haar nalatenschap. 2.5 Bij vonnis van 26 januari 2022 heeft de rechtbank de vordering van [verweerder] afgewezen. 2.6 De rechtbank heeft eerst overwogen dat in de procedure in conventie de vraag centraal staat of [eiser] aanspraak kan maken op de nalatenschap van [betrokkene 1] . Om deze vraag te kunnen beantwoorden is het vervolgens van belang of ontslag van alle rechtsvervolging met het opleggen van de maatregel van tbs ook onder het begrip ‘veroordeling’ in de zin van art. 4:3 lid 1 BW valt: “Artikel 4:3 lid 1 BW 5.
5. Tussen partijen is in geschil of [eiser] – die op grond van artikel 4:10 lid 1 sub a BW enig erfgenaam van [betrokkene 1] is – aanspraak kan maken op de nalatenschap van [betrokkene 1] . Volgens [verweerder] is dit niet het geval omdat [eiser] op grond van artikel 4:3 lid 1 BW onwaardig is om uit de nalatenschap van [betrokkene 1] voordeel te trekken. [eiser] heeft deze stelling gemotiveerd weersproken. 5.
6. De rechtbank overweegt hieromtrent het volgende. In artikel 4:3 lid 1 BW is bepaald dat men in een aantal, limitatief opgesomde gevallen van rechtswege onwaardig is om uit een nalatenschap voordeel te trekken. In het onderhavige geval is relevant de onder a genoemde grond, inhoudende dat hij die onherroepelijk is veroordeeld ter zake dat hij de overledene heeft omgebracht, heeft getracht hem om te brengen, dat feit heeft voorbereid of daaraan heeft deelgenomen, van rechtswege onwaardig is om uit een nalatenschap voordeel te trekken. De bewoordingen van deze wettelijke bepaling zijn duidelijk: er is een onherroepelijke veroordeling nodig om tot onwaardigheid te kunnen concluderen. 5.
7. De strafrechter heeft bewezen verklaard dat [eiser] [betrokkene 1] opzettelijk van het leven heeft beroofd. Het strafrechtelijk vonnis, dat gezag van gewijsde heeft, levert op grond van artikel 161 van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering dwingend bewijs op van dit strafbare feit. [eiser] heeft ook niet betwist dat hij [betrokkene 1] opzettelijk van het leven heeft beroofd. Hij is evenwel niet strafrechtelijk veroordeeld voor dit strafbare feit. De strafrechter spreekt alleen een veroordeling uit indien hij het te[n] laste gelegde bewezen en strafbaar acht, alsmede de verdachte strafbaar. Geoordeeld is dat [eiser] niet strafbaar is, omdat de doodslag hem wegens een ziekelijke stoornis niet kan worden toegerekend. Op grond hiervan is [eiser] ontslagen van alle rechtsvervolging, onder oplegging van de maatregel van tbs. Gelet op hetgeen door [verweerder] is aangevoerd staat de vraag centraal of ontslag van alle rechtsvervolging met het opleggen van de maatregel van tbs ook onder het begrip “veroordeling” van artikel 4:3 lid 1 BW valt.” 2.7 De rechtbank heeft vervolgens overwogen dat zij [verweerder] niet volgt in zijn standpunt dat art. 4:3 lid 1 BW ruim moet worden opgevat in die zin dat ook een geval als het onderhavige daaronder valt: “5.
8. De rechtbank gaat niet mee in het standpunt van [verweerder] dat artikel 4:3 lid 1 BW ruim dient te worden opgevat, in die zin dat daaronder ook is te begrijpen een geval als het onderhavige, waarin de dader van alle rechtsvervolging is ontslagen omdat het strafbare feit hem wegens ontoerekeningsvatbaarheid niet kan worden toegerekend. [verweerder] heeft een beroep gedaan op de parlementaire geschiedenis, maar daarin zijn geen argumenten te vinden die zijn standpunt ondersteunen. In de wetsgeschiedenis van artikel 4:3 BW is nergens expliciet gesproken over de situatie dat een verdachte van alle rechtsvervolging wordt ontslagen omdat het strafbare feit vanwege een geestelijke stoornis niet aan hem kan worden toegerekend. Wel is bij de totstandkoming van het nieuwe erfrecht diverse malen benadrukt dat voor onwaardigheid een (onherroepelijke) veroordeling vereist is. Zo heeft de Minister van Justitie op vragen die in verband met onwaardigheid werden gesteld over de situatie dat een arts euthanasie verrichtte op zijn eigen ouders, onder meer geantwoord dat “het dan zou gaan om een arts die zijn eigen ouders heeft geëuthanaseerd en bovendien voor strafvervolging in aanmerking komt. Als dat niet zo is, komt dit geval helemaal niet bij een veroordeling terecht. Het moet dus iemand zijn die vervolgd wordt wegens euthanasie en die bovendien als schuldig wordt veroordeeld maar alleen geen straf krijgt.” (verslag van een wetgevingsoverleg van de vaste commissie voor Justitie met de minister van Justitie van 11 december 1997, Tweede Kamer, vergaderjaar 1997-1998, 17 141, nr. 27, pagina 20).” 2.8 Hierna heeft de rechtbank verschillende argumenten die [verweerder] had aangedragen voor de door hem bepleite ruime opvatting van art. 4:3 lid 1 BW gewogen en te licht bevonden. Het gaat daarbij om verschillende passages uit de parlementaire geschiedenis van dit wetsartikel, een arrest van het hof Amsterdam van 13 mei 1976 en een artikel van mr. M. de Vries in Tijdschrift Erfrecht: “5.
9. Naar ditzelfde verslag heeft [eiser] [ [verweerder] , A-G] verwezen ter onderbouwing van zijn stelling dat de uitbreiding van onwaardigheidsgronden in artikel 4:3 BW ten opzichte van het oude recht is gebaseerd op de algemene rechtsbeginselen en de beginselen van openbare orde die inhouden dat wie opzettelijk de dood van een ander die hem begunstigt heeft veroorzaakt, uit die begunstiging als begunstigde geen voordeel behoort te trekken, en dat wie opzettelijk de erflater om het leven heeft gebracht, onwaardig is om van erflater te erven. In dit verslag vindt de rechtbank evenwel niet terug dat de wetgever de uitbreiding van de onwaardigheidsgronden in het huidige BW heeft gebaseerd op de door [eiser] [ [verweerder] , A-G] geformuleerde rechtsbeginselen en dat daaruit dan zou voortvloeien dat – in tegenspraak met de duidelijke tekst van de wet – een veroordeling niet vereist is. Uit de kamerstukken blijkt wel dat een kamerlid melding heeft gemaakt van een juridisch tijdschriftartikel waarin deze beginselen zijn genoemd. Ook onder het oude recht (artikel 4:885 (oud) BW) was een veroordeling voor het strafbare feit voorwaarde voor onwaardigheid. Ook toen gold in het geval dat de dader werd ontslagen van alle rechtsvervolging met oplegging van de maatregel van opneming in een krankzinnigengezicht, thans psychiatrisch ziekenhuis genaamd, dat onwaardigheid niet intrad (vgl. gerechtshof Amsterdam 13 mei 1976, ECLI:NL:[H]GHAMS:1976:AC3027). Nergens blijkt uit dat de wetgever heeft beoogd hiervan af te wijken bij de invoering van het huidige erfrecht in
10. Het klopt dat de onwaardigheidsgronden ten opzichte van het oude recht zijn uitgebreid, maar er is geen reden te veronderstellen dat deze uitbreiding verband houdt met een gewijzigde opvatting over de toepassing van de in artikel 4:3 lid 1 sub a opgenomen onwaardigheidsgrond en de in dat verband geëiste (onherroepelijke) veroordeling. 5.
11. [verweerder] heeft verder – wederom onder verwijzing naar de parlementaire geschiedenis – betoogd dat de onherroepelijke strafveroordeling als vereiste in de wet is opgenomen om bewijsproblemen voor het slachtoffer of diens erfgenamen te voorkomen en dat het bestrafte feit jegens de erflater behalve uit het strafvonnis ook uit andere gegevens kan blijken. Ook dit betoog kan [verweerder] niet baten. Uit de parlementaire geschiedenis blijkt dat de (eventuele) bewijsproblemen waarover gesproken is betrekking hadden op de in artikel 4:3 lid 1 sub b bedoelde onwaardigheidsgrond. Deze grond houdt – kort samengevat – in dat onwaardig is hij die onherroepelijk veroordeeld is wegens een opzettelijk tegen de erflater gepleegd misdrijf waarop naar de Nederlandse wettelijke omschrijving een vrijheidsstraf met een maximum van ten minste vier jaren is gesteld. In dit verband is aan de orde gesteld het belang van het slachtoffer of diens erfgenamen om te kunnen beschikken over gegevens waaruit zou kunnen blijken dat het bestrafte feit tegen erflater was gericht (Tweede Kamer, vergaderjaar 1997-1998, 17 141, nr. 27, pagina 9). 5.
12. Verder is verwezen naar een artikel van mr. M. de Vries (Tijdschrift Erfrecht 2020, nummer 6), waarin volgens [verweerder] op basis van de parlementaire geschiedenis wordt geconcludeerd dat het delict de reden voor de onwaardigheid is en dat daarvoor een veroordeling niet vereist is. De opmerking in bedoeld artikel dat het delict de reden is voor onwaardigheid en een veroordeling niet vereist is voor onwaardigheid dient evenwel te worden bezien in de context waarin die opmerking is geplaatst. In het artikel is verdedigd dat een strafbeschikking van de officier van justitie – welke wijze van strafafdoening is ingevoerd nadat artikel 4:3 BW in werking is getreden – gelijkgesteld dient te worden met een veroordeling als bedoeld in artikel 4:3 lid 1 BW. Om tot onwaardigheid te concluderen is volgens de auteur nodig een strafrechtelijke afdoening in de vorm van ofwel een veroordeling ofwel een strafbeschikking van de officier van justitie. In beide gevallen wordt beoordeeld of het strafbare feit aan de verdachte kan worden toegerekend. In de jurisprudentie is weliswaar uitgemaakt dat een strafrechtelijke veroordeling niet altijd een vereiste voor onwaardigheid is, maar dan gaat het om het specifieke geval waarin geen strafrechtelijke veroordeling kon plaatsvinden omdat degene die de erflater had omgebracht zichzelf van het leven had beroofd en er geen twijfel bestond over zijn schuld (Europese Hof voor de Rechten van de Mens 1 december 2009, ECLI:CE:ECHR:2009:1201JUD006430101).” 2.9 Ten aanzien van de primaire vordering van [verweerder] is de rechtbank tot de volgende conclusie gekomen: “5.
13. Op grond van de tekst van artikel 4:3 BW en de parlementaire geschiedenis zoals hiervoor aangehaald moet worden geconcludeerd dat de wetgever ervoor heeft gekozen geen onwaardigheid te laten intreden in het geval dat een strafbaar feit niet aan de dader kan worden toegerekend vanwege een gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van zijn geestvermogens (artikel 39 Wetboek van Strafrecht). Rechtvaardiging hiervoor kan worden gevonden in het feit dat de dader alsdan geen verwijt kan worden gemaakt van het plegen van het strafbare feit en dus niet verantwoordelijk kan worden gehouden voor zijn daad. De onwaardigheid kan niet – zoals [verweerder] heeft gesteld – worden gebaseerd op het feit dat de strafrechter opzet heeft vastgesteld en het strafbare feit dus bewust is gepleegd. Onderscheid dient te worden gemaakt tussen opzet en toerekenbaarheid. Opzet vereist een willens en wetens handelen. Er bestaa[n] verschillende opzetgradaties, met voorwaardelijk opzet (het bewust aanvaarden van de aanmerkelijke kans dat een gevolg of toestand zou intreden) als ondergrens. Bij de beantwoording van de vraag of sprake is geweest van opzet kunnen bepaalde gedragingen worden aangemerkt als zozeer gericht op een bepaald gevolg, dat het niet anders kan zijn dan dat de verdachte doelbewust, dan wel de aanmerkelijke kans op het betreffende gevolg van zijn gedraging heeft aanvaard en daarmee met (voorwaardelijke) opzet heeft gehandeld. Bij opzet gaat het in beginsel niet om de psychische gesteldheid van de dader, die aan de orde komt bij de strafuitsluitingsgrond ontoerekeningsvatbaarheid. Indien een strafbaar feit werd gepleegd onder invloed van een psychose betekent dit dat het handelen van de dader door die psychose niet gecontroleerd of geremd kon worden. Dit staat niet in de weg aan het aannemen van opzet, omdat de dader kan hebben beseft wat hij deed en dat dit zeer ernstige gevolgen, zoals het verlies van leven, kon hebben.” 2.10 Hierna is de rechtbank toegekomen aan een beoordeling van de subsidiaire vordering van [verweerder] . Daarbij staat centraal, aldus de rechtbank, de vraag of de eisen van redelijkheid en billijkheid eraan in de weg staan dat [eiser] de rechten uitoefent die hem als erfgenaam toekomen. In dat verband heeft de rechtbank eerst het relevante kader weergegeven: “Redelijkheid en billijkheid 5.
14. Vraag is vervolgens of de eisen van redelijkheid en billijkheid eraan in de weg staan dat [eiser] de rechten uitoefent die hem als erfgenaam toekomen. 5.
15. Bij de beantwoording van deze vraag dient in aanmerking te worden genomen dat de derogerende werking van de redelijkheid en billijkheid in de weg kan staan aan de uitoefening van de rechten die iemand op grond van de wet als erfgenaam toekomen, indien toepassing van de wet zou resulteren in een onaanvaardbaar rechtsgevolg. Hiervan is slechts in zeer uitzonderlijke omstandigheden sprake.Omdat [verweerder] zich beroept op de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid, rust op hem de stelplicht en de bewijslast van de feiten en omstandigheden die dat beroep rechtvaardigen.” 2.11 Daarop heeft de rechtbank weergegeven welke feiten en omstandigheden [verweerder] in dit verband ter onderbouwing heeft aangevoerd: “5.
16. [verweerder] heeft ter onderbouwing – samengevat – het volgende aangevoerd: - [eiser] heeft [betrokkene 1] om het leven gebracht na een langdurige fysieke en mentale mishandeling, - nadat [betrokkene 1] met [eiser] getrouwd was, heeft [eiser] haar het leven meer en meer onmogelijk gemaakt, onder meer door haar te isoleren van vrienden, - [eiser] heeft altijd over de nalatenschap van de ouders willen beschikken en heeft zich onmogelijk opgesteld en de vereffening en verdeling van de nalatenschap van de ouders van [verweerder] en [betrokkene 1] gefrustreerd, - als gevolg van de doodslag zou [eiser] indirect van de ouders van [verweerder] en [betrokkene 1] erven, terwijl de ouders dat niet wilden, - [eiser] heeft [verweerder] en zijn familie ernstig mishandeld en bedreigd met de dood, - [eiser] heeft ingebroken in de woning van de ouders van [verweerder] en [betrokkene 1] en goederen uit de nalatenschap kapot gemaakt, - hij heeft tevens het geld op de ervenrekeningen geblokkeerd.” 2.12 De door [verweerder] aangedragen feiten en omstandigheden zijn door de rechtbank onvoldoende gevonden voor een succesvol beroep op de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid. Daarom heeft zij ook de subsidiaire vordering van [verweerder] afgewezen: “5.
17. Hoe ernstig deze feiten en omstandigheden – waarvan de juistheid niet gemotiveerd is betwist – ook zijn, zij zijn onvoldoende om te kunnen concluderen dat in het onderhavige geval sprake is van zodanig uitzonderlijke feiten en omstandigheden dat het naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is dat [eiser] de rechten uitoefent die hem als erfgenaam op grond van de wet toekomen. Hiervoor is allereerst van belang dat de feiten en omstandigheden die betrekking hebben op de doodslag geen rol kunnen spelen bij de vraag naar de toepasselijkheid van de redelijkheid en billijkheid, nu [eiser] met betrekking tot die feiten en omstandigheden is ontslagen van alle rechtsvervolging en deze hem dus niet zijn toe te rekenen in strafrechtelijke zin, waardoor niet is voldaan aan de door de wet gestelde vereisten voor onwaardigheid. Overwogen wordt voorts dat de wetgever ook voor tegen de erflater gepleegde misdrijven waarop een vrijheidsstraf is gesteld met een maximum van ten minste vier jaren (zoals bepaalde vormen van mishandeling) een onherroepelijke veroordeling als voorwaarde voor onwaardigheid heeft gesteld (artikel 4:3 lid 1, aanhef en onder b BW). Voor zover de overige gestelde gedragingen van [eiser] ten opzichte van [betrokkene 1] strafbare feiten zouden kunnen zijn, hebben zij niet geleid tot een strafrechtelijke veroordeling. Voor zover de gestelde omstandigheden geen betrekking hebben op gedragingen van [eiser] ten opzichte van [betrokkene 1] persoonlijk kunnen zij geen rol spelen bij de vraag of het naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is om [eiser] zijn rechten als erfgenaam van [betrokkene 1] te ontzeggen. 5.
18. Het beroep op de derogerende werking van redelijkheid en billijkheid wordt derhalve verworpen. Dat betekent dat ook de subsidiaire vordering van [verweerder] zal worden afgewezen.” 2.13 De rechtbank is tot de volgende tussenconclusie gekomen: “5.
19. Slotsom is dan ook dat [eiser] niet onwaardig is. De psychose die is vastgesteld leidt niet tot een strafrechtelijke veroordeling en deze geestestoestand blokkeert ook de toepassing van de redelijkheid en billijkheid voor zover het dezelfde feiten en omstandigheden betreft. Ook voor het overige zijn onvoldoende feiten en omstandigheden gesteld om het beroep op de derogerende werking van de redelijkheid en billijkheid te honoreren. 5.
20. [eiser] is dus erfgenaam van [betrokkene 1] . De in de testamenten van de ouders van [verweerder] en [betrokkene 1] opgenomen uitsluitingsclausules zijn niet van toepassing, nu deze betrekking hebben op het huwelijksvermogen en niet op de overgang van het vermogen van [betrokkene 1] op [eiser] .” 2.14 Vervolgens heeft de rechtbank ook de meer subsidiaire (affectie- en shockschade)vorderingen van [verweerder] afgewezen (rov. 5.16.-5.18.), net als de met de primaire vordering samenhangende vordering tot verwijzing naar de schadestaatprocedure (rov. 5.19.). Omdat de meer subsidiaire vorderingen geen rol spelen in cassatie, heb ik ze in randnummer 2.1 hiervoor niet genoemd en laat ik ze ook hier verder buiten beschouwing. Hetzelfde geldt voor het oordeel van de rechtbank in de procedure in reconventie (rov. 5.21.-5.28.). In dit verband volsta ik met de opmerking dat de rechtbank in rov. 5.
21. de primaire vordering in reconventie (een verklaring voor recht dat [eiser] niet onwaardig is om van [betrokkene 1] te erven en gerechtigd is tot haar nalatenschap), onder verwijzing naar haar oordeel in de procedure in conventie, heeft toegewezen. Hoger beroep 2.15 Bij dagvaarding van 16 maart 2022 heeft [verweerder] bij het hof Arnhem-Leeuwarden (hierna: ‘het hof’) hoger beroep ingesteld tegen het vonnis van de rechtbank van 26 januari
22. In zijn memorie van grieven heeft [verweerder] zijn vorderingen uit de eerste aanleg gehandhaafd en de grondslag van zijn vorderingen aangevuld met een beroep op de aanvullende en de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid van art. 6:2 BW. Ook heeft [verweerder] expliciet een beroep gedaan op art. 2 en 8 EVRM. 2.16 Het hof heeft in zijn arrest van 30 mei 2023 het vonnis van de rechtbank van 26 januari 2022 vernietigd en voor recht verklaard dat [eiser] onwaardig is om uit de nalatenschap van [betrokkene 1] voordeel te trekken en dat hem geen aanspraak toekomt op haar nalatenschap. Hiermee heeft het hof de primaire vordering van [verweerder] toegewezen en is het niet toegekomen aan een beoordeling (van de grieven over het oordeel van de rechtbank) over [verweerder] subsidiaire vordering die was gebaseerd op de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid. Het hof is als volgt tot zijn oordeel gekomen. 2.17 Omdat [eiser] de in randnummers 1.10-1.14 hiervoor weergegeven verwijten en verklaringen slechts in algemene zin heeft ontkend, is het hof ervan uitgegaan dat de verwijten terecht en de verklaringen feitelijk juist waren (rov. 3.12.): “3.
23. [eiser] heeft deze verwijten en verklaringen in dit geding slechts in algemene zin ontkend en daarop geen verdere toelichting gegeven. Het hof gaat ervan uit dat de in rov. 3.7 genoemde verwijten van [verweerder] terecht zijn en dat hetgeen de kinderen en ex-echtgenote van [verweerder] hebben verklaard feitelijk juist is.” 2.18 Voordat het hof is toegekomen aan de beoordeling van de primaire vordering van [verweerder] (een verklaring voor recht dat [eiser] op grond van art. 4:3 lid 1 onder a BW van rechtswege onwaardig is om voordeel te trekken uit de nalatenschap van [betrokkene 1] (rov. 3.13.)) heeft het hof een gedeelte van de tekst van art. 4:3 lid 1 onder a BW geciteerd en heeft het ook oog gehad voor de tekst van de voorgangers van deze bepaling: “3.
24. Daarvoor is volgens de letterlijke tekst van deze wetsbepaling nodig dat [eiser] : “onherroepelijk veroordeeld is ter zake dat hij de overledene heeft omgebracht (...) ”. Artikel 4:3 lid 1 onder a BW is ingevoerd op 1 januari 2003 en is de opvolger van het grotendeels gelijkluidende artikel 4:885 BW (oud) dat bepaalt dat onwaardig is “1° Hij, die veroordeeld is, ter zake dat hij den overleden[e, A-G] heeft omgebracht (...)”. Het enige verschil is dat in de nieuwe versie (bij de Invoeringswet Boek 4 BW) voor “veroordeeld” is toegevoegd “onherroepelijk”. De aangehaalde zinsnede van artikel 4:885 BW (oud) is ontleend aan artikel 727 van de Franse Code Civil, dat tot 2001 luidde: “Sont indignes de succéder, et, comme tels, exclus des successions: 1 ° Celui qui sera condarnné pour avoir donné ou tenté de donner la mort au défunt;”” 2.19 Volgens het hof vereist art. 4:3 lid 1 onder a BW een strafrechtelijke veroordeling: “3.
25. Van belang is dan wat “veroordeeld” hier betekent. Duidelijk is dat het daarbij gaat om een strafrechtelijke veroordeling, zoals ook kan worden opgemaakt uit de hierna aangehaalde passage uit de wetsgeschiedenis (Parl. Gesch. Boek 4 BW (Inv.wet), p. 1169). Voor een strafrechtelijke veroordeling is nodig een