Rechtbank den haag Team handel - voorzieningenrechter zaak- / rolnummer: C/09/590986 / KG ZA 20-303 Vonnis in kort geding van 10 april 2020 in de zaak van 1Stichting Women on Waves te Amsterdam, 2. Stichting Proefprocessenfonds Bureau Clara Wichmann te Amsterdam, 3. [eiseres sub 3] te [plaats 1] , 4. [eiseres sub 4] te [plaats 2] , eiseressen, advocaat mr. L.-M. Komp te Amsterdam, tegen: de Staat der Nederlanden (het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport) te Den Haag, gedaagde, advocaat mr. W.I. Wisman te Den Haag. Eiseressen worden hierna gezamenlijk aangeduid als ‘Women on Waves c.s.’ en ieder afzonderlijk respectievelijk als ‘eiseres sub 1’, ‘eiseres sub 2’, ‘eiseres sub 3’ en ‘eiseres sub 4’. Gedaagde wordt hierna aangeduid als ‘de Staat’. 1De procedure 1.1. Het verloop van de procedure blijkt uit: - de dagvaarding met daarbij en nadien overgelegde producties; - de door de Staat overgelegde conclusie van antwoord met daarbij en nadien overgelegde producties. 1.2. De mondelinge behandeling heeft plaatsgevonden op 10 april 2020, door middel van een beeldverbinding. Ten behoeve van deze mondelinge behandeling zijn door beide partijen pleitnotities overgelegd, die bij de mondelinge behandeling zijn voorgedragen. 1.3. Op 10 april 2020 is door middel van een verkort vonnis uitspraak gedaan. Het onderstaande vormt daarvan de uitwerking, die is vastgesteld op 20 april 2020. 2De feiten Op grond van de stukken en het verhandelde ter zitting wordt in dit geding van het volgende uitgegaan. 2.1. Eiseres sub 1 is een belangenorganisatie die zich ten doel stelt het verstrekken van diensten met name op het gebied van reproductieve gezondheidszorg (waaronder abortus) om een goede hulpverlening en de rechten daarop te bevorderen. Eiseres sub 2 is een belangenorganisatie die de emancipatie van vrouwen en het bestrijden van hun discriminatie bevordert, in het bijzonder door het nemen van initiatieven die leiden tot grensverleggende jurisprudentie. Eiseres sub 3 is zwanger en wil een abortusbehandeling ondergaan. Eiseres sub 4 is directeur van eiseres sub 1 en tevens arts. Zij wil eiseres sub 3 in staat stellen een medicamenteuze abortusbehandeling thuis te ondergaan. 2.2. Eiseres sub 1 heeft Women on Web opgericht. Women on Web is een Canadese non-profit organisatie. Deze organisatie ondersteunt vrouwen die ongewenst zwanger zijn en die wonen in landen waar toegang tot veilige abortus beperkt is, met informatie en medicamenteuze abortushulpverlening. Women on Web geeft Nederlandse vrouwen die hulp zoeken informatie en verwijst hen naar de abortusklinieken in Nederland. 2.3. Vrouwen in Nederland hebben recht op abortuszorg, zowel op sociale als op medische indicatie. Op grond van artikel 296 lid 1 van het Wetboek van Strafrecht (hierna: ‘Sr’) is een ieder die een vrouw een behandeling geeft terwijl hij weet of redelijkerwijs moet vermoeden dat daardoor een zwangerschap kan worden afgebroken strafbaar, behalve als – zo volgt uit artikel 296 lid 5 Sr – de behandeling door een arts in een ziekenhuis of kliniek die volgens de Wet afbreking zwangerschap (hierna: ‘Waz’) bevoegd is tot dergelijke behandelingen. 2.4. In artikel 2 Waz is bepaald dat een behandeling gericht op het afbreken van een zwangerschap alleen mag worden verricht door een arts in een ziekenhuis of kliniek in het bezit van een daartoe krachtens de Waz verleende vergunning. 2.5. In Nederland zijn momenteel 13 klinieken en 2 ziekenhuizen geopend die abortus op sociale indicatie uitvoeren. Daarnaast beschikken alle (overige) ziekenhuizen over een vergunning als bedoeld in artikel 2 Waz. Een abortuskliniek is verplicht om een samenwerkingsovereenkomst met een ziekenhuis in de nabijheid te sluiten. Dit ziekenhuis moet zich in die samenwerkingsovereenkomst verplichten tot hulpverlening als zich ernstige complicaties voordoen en tot verlening van medisch-specialistische hulp, zoals therapeutische of diagnostische consultatie. 2.6. De afbreking van een zwangerschap vindt plaats door een instrumentale of een medicamenteuze behandeling. De medicamenteuze behandeling kan tot 9 weken amenorroeduur (periode sinds de eerste dag van de laatste menstruatie) worden uitgevoerd, een instrumentale abortus kan gedurende een langere periode (in beginsel tot maximaal 22 weken ammenorroeduur) worden uitgevoerd. Bij de medicamenteuze behandeling dient een vrouw twee geneesmiddelen te gebruiken, waarbij het tweede middel 8 tot 48 uur na het eerste geneesmiddel ingenomen moet worden. Het eerste middel neemt de vrouw in terwijl zij in de abortuskliniek is, het tweede medicijn neemt zij thuis in. Na inname van deze medicatie verliest een vrouw de vrucht op een wijze die vergelijkbaar is met een spontane miskraam. 2.7. Na besmettingen in of omstreeks december 2019 in de regio Wuhan in China met een nieuw coronavirus (SARS-Cov-2) heeft dit virus (‘het coronavirus’) zich wereldwijd verspreid. Het virus kan de ziekte COVID-19 veroorzaken. In Nederland werd op 27 februari 2020 de eerste patiënt met het virus vastgesteld. Op 11 maart 2020 heeft de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) de uitbraak van het coronavirus als pandemie bestempeld. 2.8. Vanwege deze pandemie heeft de Staat diverse maatregelen genomen om de verspreiding van het virus te voorkomen, althans te controleren (hierna: ‘de coronamaatregelen’). De Staat volgt hierbij de adviezen van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). In dit kader wordt – onder andere – geadviseerd zoveel mogelijk thuis te blijven en 1,5 meter afstand tot anderen te bewaren. Mensen met (lichte) klachten die kunnen duiden op besmetting met het Coronavirus wordt geadviseerd thuis te blijven tot 24 uur nadat de klachten zijn verdwenen. Huisgenoten van mensen met klachten (verkoudheidsklachten en koorts (boven 38 graden Celsius) en/of benauwdheid) worden eveneens geadviseerd thuis te blijven tot 24 uur nadat de klachten zijn verdwenen. Ten aanzien van reizen met het openbaar vervoer staat op de website www.rijksoverheid.nl vermeld dat alleen met het openbaar vervoer mag worden gereisd als het gaat om een noodzakelijk reis. Mensen met een kwetsbare gezondheid wordt afgeraden om met het openbaar vervoer te reizen. 2.9. Op de homepage van de verschillende abortusklinieken in Nederland staat het volgende pop-up bericht: “Maatregelen als gevolg van het Coronavirus Het Corona virus heeft grote effecten op het functioneren van onze maatschappij. Zo ook op de verlening van ónze zorg. Ook wij zijn afhankelijk van het landelijke beleid en de adviezen gegeven in het kader van uw en onze veiligheid. Daarnaast zijn uiteraard ook wij afhankelijk van de inzet en beschikbaarheid van onze medewerkers, medicatie en hulpmiddelen. Het advies van het ministerie van VWS is dat wij onze werkzaamheden vooralsnog zoveel mogelijk doorgang laten vinden. De richtlijnen en adviezen van het RIVM zijn hierin leidend. Houd u bij het maken van een afspraak en/of bezoek aan de kliniek rekening met het volgende: Bij het maken van een afspraak zal u gevraagd worden of u of uw begeleider last heeft van keelpijn, hoesten of koorts (<38 °C). Indien dit het geval is kunt u niet naar de kliniek komen en kunt u een nieuwe afspraak maken zodra u 24 uur vrij bent van klachten (indien koorts >38 °C maakt u direct een afspraak bij uw huisarts). Kinderen zijn in onze kliniek niet toegestaan. Neemt u toch kinderen mee dan wordt u heen gezonden. Gedurende het verblijf in de wachtkamer van de kliniek wordt u verzocht om op gepaste afstand van andere patiënten te zitten, zo mogelijk 1,5 meter. Om dit mogelijk te maken mogen patiënten géén begeleiders mee de kliniek in nemen . Tenzij het een ouder/verzorger van een minderjarige betreft. U wordt verzocht om in geval u moet hoesten of niezen dit in de elleboog te doen. Onze medewerkers zullen u geen hand geven. Wij trachten onze hulpverlening voor te zetten zolang als dat toegestaan, verantwoord en mogelijk is. Wij vertrouwen in deze uitzonderlijke situatie op uw begrip.” 2.10. Bij brief van 1 april 2020 hebben Women on Waves c.s. de Minister voor Medische Zorg en Sport (hierna: ‘de minister’) voor zover nu relevant als volgt bericht: “(…) Op grond van de thans geldende corona-maatregelen, geldt voor veel vrouwen op dit moment echter het advies om het huis niet te verlaten om verspreiding van het corona-virus te voorkomen. Dit is het geval als zij zelf ziekteverschijnselen vertonen of als een van de familieleden waar zij mee samen wonen ziekteverschijnselen vertoont. Voor deze vrouwen is het dus niet mogelijk om zich voor een behandeling in een abortuskliniek te begeven. Het afbreken van een zwangerschap is een zeer tijdsgevoelig probleem. Ten eerste geldt dat de behandeling binnen de eerste 12 weken van de zwangerschap dient plaats te vinden. Tevens dient een vrouw minimaal vijf dagen voor de behandeling haar voornemen daartoe te bespreken met een arts. Recentelijk heeft u reeds laten weten het toelaatbaar te achten dat deze bespreking met de arts telefonisch plaatsvindt zo lang de corona-maatregelen van kracht zijn. Voor het verkrijgen en innemen van het medicament Mifepristone moeten vrouwen zich echter nog altijd in een kliniek begeven. Gezien de quarantaine maatregelen die op sommige vrouwen van toepassing zijn, kan dit tot gevolg hebben dat zij het medicament niet voor afloop van het eerste trimester van de zwangerschap kunnen innemen. Aldus wordt hen het recht op zelfbeschikking ontzegd. Daar komt nog bij dat het voor deze vrouwen over het algemeen psychisch zeer belastend is, als zij hebben besloten een zwangerschap af te breken en daar langer op moeten wachten dan de voorgeschreven termijn van 5 dagen. (…) Kortom, door de gelijktijdige toepassing van de corona-maatregelen en het verbod op een behandeling om een zwangerschap af te breken buiten een abortuskliniek blijven vrouwen verstoken van de medische zorg waar zij recht op hebben of riskeren behandelend artsen strafrechtelijke vervolging als zij hun patienten toch helpen. Dit is in strijd met het recht op zelfbeschikking van de betrokken vrouwen en artikel 8 EVRM. (…) Namens mijn cliënten verzoek ik u dan ook dringend om een oplossing te bieden voor het probleem waarin de betrokken vrouwen en artsen zijn komen te verkeren door de gelijktijdige toepassing van de corona-maatregelen en de eis de behandeling ter afbreking van een zwangerschap in een abortuskliniek te laten plaatsvinden. Concreet betekent dit dat u dient toe te staan dat het medicament Mifepristone na een telefonisch consult en inachtneming van de wachttermijn van vijf dagen door artsen per post naar vrouwen mag worden gestuurd die hun zwangerschap willen afbreken. (…)” 2.11. Bij brief van 3 april 2020 is namens de minister als volgt op deze brief gereageerd, voor zover nu relevant: “(…) In de eerste plaats wil ik u erop wijzen dat de abortushulpverlening in Nederland ook in deze omstandigheden doorgaat. Alle abortusklinieken in Nederland zijn open. Het ministerie van VWS staat in nauw contact met het Nederlands Genootschap van Abortusartsen. Samen houden wij de situatie in de abortussector nauwlettend in de gaten zodat er, wanneer dit noodzakelijk is, direct maatregelen getroffen kunnen worden om de abortushulpverlening zo goed mogelijk door te laten gaan. (…) Ondanks de corona crisis waarin we nu verkeren, is de abortushulpverlening in Nederland ook in deze tijden beschikbaar en toegankelijk. (…) Helaas geldt voor de hele gezondheidszorg, en dus ook voor de abortuszorg, dat mensen in omstandigheden kunnen verkeren waarin de beschikbare zorg voor een individuele zorgvrager niet te bereiken is. Abortusklinieken zijn ervaren in juist die omstandigheden de best mogelijke zorg te leveren. Het is niet aan de minister van VWS om in individuele situaties maatwerkoplossingen te zoeken; dit is een zaak tussen de vrouw en haar zorgverlener, in dit geval de abortusarts in de abortuskliniek. Ook tijdens de corona crisis geldt de Nederlandse wet- en regelgeving. Wanneer buitengewone omstandigheden maken dat afwijking hiervan noodzakelijk is, kan dat legitiem zijn als op geen andere wijze veilige en verantwoorde zorg tot stand zou kunnen komen. In een dergelijke situatie dient de zorgverlener vooraf een risicoanalyse te maken, waarbij eventueel de juiste (veld-)partijen betrokken worden in de afweging. Wanneer het gaat om abortuszorg is het aan de betreffende abortusklinieken als de partij met de grootste deskundigheid, een dergelijke afweging te maken. In het huidige overheidsbeleid, wetgeving en richtlijnen staat zorgvuldigheid van de besluitvorming voorop. Abortushulpverlening vraagt om een secure afweging van verschillende belangen en dient zorgvuldig, veilig en medisch verantwoord te worden uitgevoerd. Het verstrekken van medicamenten per post past niet in deze opvatting. Daarnaast wil ik nogmaals benadrukken dat ik op dit moment vanuit de abortussector geen signalen heb ontvangen die nopen tot een aanpassing van het huidige beleid. (…)” 2.12. In een notitie van de Stichting Samenwerkende Abortusklinieken Nederland (StiSAN) van 9 april 2020 staat, voor zover nu relevant, het volgende vermeld: “(…) (…) In Nederland vinden 30.000 abortussen op jaarbasis plaats. (…) Vanuit de klinieken komen er geen signalen dat vrouwen hun gewenste zorg niet zouden kunnen krijgen. (…) In geen van de klinieken is een terugval te zien in aantallen cliënten die de klinieken bezoeken. (…) Vanuit de klinieken is geen enkel signaal ontvangen dat vrouwen zich laten beïnvloeden door deze coronacrisis. (…) StiSAN, maar ook NVGA raden het ten strengste af om via een andere weg dan de abortuskliniek aan vrouwen en meisjes pillen mee te geven voor een vroegtijdige medische abortus tot 10 weken thuis. Voor het afbreken van de zwangerschap tot een termijn van 10 weken geldt dezelfde procedure als bij een lokale behandeling met of zonder narcose, d.w.z. eerste een keuzehulpgesprek op basis waarvan besluitvorming kan plaatsvinden. Daarnaast worden de voor- en nadelen van medische abortus besproken en worden er anticonceptiemaatregelen besproken, om een herhaalabortus te voorkomen. Deze kennis is niet aanwezig bij apothekers en ook niet bij huisartsen. Ook dient de zwangerschapsduur te worden vastgesteld door middel van het maken van een echo. Het verstrekken van een abortuspil boven 10 weken kan verstrekkende medische gevolgen hebben voor een cliënt. Denk hierbij aan complicaties die zouden kunnen optreden waardoor verwijzing naar een ziekenhuis noodzakelijk is. (…) Het advies van RIVM is om bij klachten die zouden kunnen duiden op besmetting met het Coronavirus thuis te blijven. Ook abortusklinieken vragen uit of cliënten verkoudheidsklachten en/of koorts hebben. De behandeling wordt dan (als het kan) uitgesteld. Indien de behandeling niet uitgesteld kan worden, mogen klinieken dus wel behandelen. (…)” 3Het geschil 3.1. Women on Waves c.s. vorderen, zakelijk weergegeven: primair de Staat te verbieden artikel 2 Waz en artikel 296 lid 1 jo lid 5 Sr toe te passen, c.q. te handhaven met betrekking tot het verstrekken van een medicamenteuze abortusbehandeling door BIG geregistreerde artsen en apothekers, voor de duur dat er op grond van de COVID-19 pandemie maatregelen van kracht zijn die op enige wijze de toegang van vrouwen tot abortusklinieken beperken; subsidiair de Staat te verbieden artikel 2 Waz en artikel 296 lid 1 jo lid 5 Sr toe te passen, c.q. te handhaven ten opzichte van BIG geregistreerde artsen en apothekers c.q. instellingen en organisaties die een vergunning hebben om abortusbehandelingen uit te voeren en dit verbod uit te spreken met betrekking tot het verstrekken van een medicamenteuze abortusbehandeling, voor de duur dat er op grond van de COVID-19 pandemie maatregelen van kracht zijn die op enige wijze de toegang van vrouw tot abortusklinieken beperken; alles met veroordeling van de Staat in de kosten van de procedure. 3.2. Daartoe voeren Women on Waves – samengevat – het volgende aan. 3.2.1. Door de samenloop van de coronamaatregelen en de verplichting om een abortusbehandeling in een abortuskliniek te ondergaan, hebben sommige vrouwen in Nederland geen toegang tot een abortusbehandeling of alleen met een onredelijk lange vertraging. Ook onder normale omstandigheden is toegang tot abortushulpverlening soms moeilijk. De belangrijkste belemmeringen bij toegang tot een kliniek is, zo blijkt uit informatie van vrouwen die zich bij Women on Web hebben gemeld: het geheim moeten houden van de behandeling. Nu iedereen thuis moet werken en het bezoek aan een abortuskliniek, inclusief reistijd, meerdere uren in beslag neemt is het volstrekt onmogelijk om onopgemerkt naar een abortuskliniek te gaan; het vinden van oppas voor de kinderen. Nu kinderen niet meer naar school gaan is dit probleem aanzienlijk toegenomen, te meer als een of meer kinderen ziek zijn; de reisafstand tot de kliniek. Door de thans geldende reisbeperkingen (openbaar vervoer met beperkte dienstregeling en advies om alleen met het openbaar vervoer te reizen als dat echt noodzakelijk
AI-uitleg op basis van de officiële wettekst. Indicatief, vervangt geen juridisch advies.