korte di Den Haag Team handel Number di kaso: C/09/659832 / HA ZA 24-53 Sentensia di 28 di yanüari 2026 den e kaso di STICHTING GREENPEACE NEDERLAND na Amsterdam, e parti demandante, en adelante denominá: Greenpeace, abogado: mr. M.R.S. Bacon i mr. E.W. Jurjens, kontra DE STAAT DER NEDERLANDEN (Ministeries van Klimaat en Groene Groei, Infrastructuur en Waterstaat, Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties), na Den Haag, e parti demandá, en adelante denominá: Estado, abogado: mr. E.H.P. Brans i mr. K. Winterink. 1Di kiko e kaso akí ta trata? 1.1. E prosedimentu WAMCA akí ta trata e siguiente preguntanan: si Estado Hulandes a tuma sufisiente medida na tempu i adekuá pa protegé habitantenan di Boneiru kontra e konsekuensianan di kambio di klima (adaptashon), i si e maneho di klima di Estado ta kumpli ku e kontribushon hustu ku e mester aportá a base di e Konvenshon Marko di Nashonnan Uní tokante Kambio di Klima, na hulandes Klimaatverdrag van de Verenigde Naties, i e Akuerdo di Paris ku ta basá riba e Konvenshon Marko di Kambio di Klima anteriormente menshoná. Den dje ta fiha ku paisnan rònt mundu mester tuma medida pa limitá keintamentu mundial na final di e siglo akí te ménos ku 1,5 °C kompará ku e nivelnan preindustrial (mitigashon). 1.2. Greenpeace ta aktua den e kaso akí pa e habitantenan di Boneiru i ta haña ku Estado Hulandes ta tuma muchu tiki medida di mitigashon i di adaptashon pa protegé e habitantenan di Boneiru. Segun Greenpeace, pa e motibu ei, Estado Hulandes no ta kumpli ku e obligashonnan ku e Tratado europeo pa protegé derecho humano i libertat fundamental (EVRM) i e Tratado internashonal enkuanto derechonan sivil i derechonan polítiko (IVBPR) ta imponé. Estado ta protegé e habitantenan di Boneiru ménos bon tambe kontra kambio di klima kompará ku e habitantenan di Hulanda Europeo i ta tene insufisientemente kuenta, segun Greenpeace, ku derecho di e habitantenan di Boneiru pa biba i praktiká su propio kultura. Tur esaki ta segun Greenpeace inhustu pa habitantenan di Boneiru. 1.3. Estado Hulandes ta opiná ku riba tereno di adaptashon i mitigashon e ta hasi sufisiente pa e habitantenan di Boneiru sí. Estado ta alegá ku e no ta tuma ménos medida pa e habitantenan di Boneiru, pero netamente otro medida ku ta enfoká riba e situashon desviante for di Hulanda Europeo den Karibe. Riba tereno di mitigashon Estado ta señalá ku e tin hopi márgen di apresiashon i ku hues no por disidí p’é; tambe Estado ta indiká ku Hulanda ya ta hasi mas pa hopi otro pais i ku no por tene e so responsabel pa problema mundial di klima. 1.4. Korte ta yega na e konklushon ku Estado no a kumpli ku e obligashonnan positivo pa e habitantenan di Boneiru ku artíkulo 8 di EVRM ta imponé, pa motibu ku e konhunto di medida di mitigashon i adaptashon adoptá pa e órganonan kompetente pa loke ta konserní e habitantenan di Boneiru no ta kumpli ku obligashon ku Estado a asumí den kuadro di Nashonnan Uní. E sistema di e Konvenshon Marko di Nashonnan Uní tokante Kambio di Klima ta diseñá dileberadamente pa e estado miembronan pa por konsiderá e paisnan individualmente responsabel pa un parti di e problema mundial di kambio di klima. E argumento ku Hulanda i/òf Nashonnan Uní proporshonalmente ta hasi mas ku otro pais no ta desisivo den e sistema akí, pa e solo motibu ku ta spera ku e paisnan ta kontribuí den nan kapasidat i teniendo kuenta ku nan emishon históriko. Hulanda i Nashonnan Uní tin proporshonalmente tantu un gran kapasidat komo un gran parti den e emishonnan históriko. 1.5. Banda di esei Estado a tuma medida di mitigashon i adaptashon muchu mas lat i ménos sistemátiko pa e habitantenan di Boneiru kompará ku habitantenan di Hulanda Europeo, siendo ku por lo ménos for di prinsipio di añanan nobenta tabata konosí ku: a.
- a)Boneiru lo a sufri konsekuensia negativo grave promé ku Hulanda Europeo, i
- b)outoridat lokal na Boneiru no tin sufisiente hende, rekurso i konosementu spesialisá pa enfrentá e konsekuensianan negativo i grave ei. Estado Hulandes no a splika sufisientemente pa ki motibu a tuma medida mas lat i ménos sistemátiko pa e habitantenan di Boneiru ku pa e habitantenan di Hulanda Europeo. Ta evidente ku e sirkunstansianan na Boneiru ta diferente for di esnan di Hulanda Europeo i konsekuentemente ta eksigí un enfoke propio; sin embargo e sirkunstansianan ta mustra presisamente e nesesidat pa tuma mas medida di mitigashon i adaptashon i pa tuma nan mas trempan. P’esei korte ta dikta ku Estado a violá e prohibishon di diskriminashon di artíkulo 14 di EVRM tambe i artíkulo 1 di e di Diesdos Protokòl di EVRM. Esaki tambe ta inhustu pa e habitantenan di Boneiru. 1.6. Kontrali na kon Greenpeace a strukturá su demandanan, no por evaluá e medidanan di mitigashon i adaptashon lòs for di otro; e kuadro di evaluashon stipulá den e desishon di KlimaSeniorinnen ta konsistí di un evaluashon overall di tur medida ku a tuma denter di un estado miembro. No ta tur punto di bista ku por kuestioná den e evaluashon overall ei ta konstituí riba su mes un violashon di EVRM i/òf un akto ilísito. Por lo tanto, e deklarashonnan di derecho solisitá pa Greenpeace ta solamente parsialmente atmisibel. 1.7. Na momento di skohe e medidanan ku kua Estado ta deseá di kumpli ku e obligashonnan ku el a asumí den marko di Nashonnan Uní, Estado ta disponé di un márgen di apresiashon amplio. Korte ta ordená Estado ku e motibu ei pa tuma medida efikas sí pa kumpli na tempu ku su obligashonnan di Nashonnan Uní, pero no ta duna órden kon Estado mester hasié eksaktamente. E desishon ei ta korespondé ku otro poder denter di trias politica. 1.8. Por último korte ta nota ku estado miembronan di EVRM tin márgen amplio na momento di skohe tokante nan propio organisashon polítiko. E otro banda di e márgen akí ta ku estado miembro no por usa e difikultatnan derivá di e organisashon polítiko komo defensa kontra habitante di Boneiru ku ta denunsiá violashon di nan derechonan humano. P’esei korte a komprobá si e konhunto di tur e medidanan di klima ku outoridatnan kompetente a tuma kontra habitantenan di Boneiru ta kumpli ku rekisitonan di EVRM; pa e ‘plachi kompletu’ akí Estado ta responsabel final. Esaki no ta nifiká ku den e relashonnan interno entre (gobièrnu
- di)Boneiru i Estado – ku ta regulá pa Statüt di Reino Hulandes, Konstitushon Hulandes i Lei di Entidat Públiko Boneiru, Sint Eustatius i Saba - ta solamente Estado ku no a kumpli ku su obligashonnan. Den e prosedimentu akí no tabatin e pregunta si otro nivel di gobièrnu tambe a faya. 2Kon a strukturá e sentensia akí? 1. Di kiko e kaso akí ta trata? 1 2. Kon a strukturá e sentensia akí? 3 3. E prosedimentu despues di e sentensia interlokutorio tokante atmisibilidat 4 4. Echo i informashon di fondo 5 a. Boneiru komo ‘isla chikitu’ 5 b. Konsekuensia di kambio di klima pa Boneiru 8 c. Desaroyo mundial riba tereno di klima 14 5. Derecho konvenshonal pertinente 17 a. Derecho konvenshonal NU 17 b. Regulashon europeo di kambio di klima 27 c. Vigensia derecho konvenshonal pertinente na Boneiru 28 6. Derecho i polítiko di klima nashonal pertinente 29 a. Lei di Klima 29 b. Adaptashon di klima; Hulanda Europeo 31 c. Adaptashon di klima; Boneiru 32 7. Relashon polítiko denter di Reino 39 a. Rumbo pa 10-10-10 39 b. Asuntu di Reino i asuntu nashonal 41 c. E islanan BES den struktura estatal di pais Hulanda 41 8. Demanda i defensa 44 9. Balorashon: general tokante e kaso akí 47 10. Balorashon: kuadro di evaluashon di artíkulo 2 i 8 EVRM 48 a. Artíkulo 2 i 8 di EVRM; general 49 b. Spesífikamente den kaso di klima 50 11. Balorashon: e demandanan di Greenpeace 58 a. Balorá medida di mitigashon i adaptashon komo un konhunto koherente 58 b. Evaluashon en relashon ku artíkulo 8 di EVRM, no ku artíkulo 2 di EVRM 58 c. Evaluashon overall di tur medida tumá pa outoridat kompetente 59 d. Medida di mitigashon 60 e. Medida di adaptashon 69 f. Garantia prosesal 77 g. Trato desigual 78 h. Konklushon: violashon di artíkulo 8 i 14 di EVRM i artíkulo 1 di P12 81 i. Akto ilísito 81 j. Atmisibilidat di e deklarashonnan di derecho solisitá 81 k. Atmisibilidat di e órdennan solisitá 82 l. Ehekutabilidat provishonal 84 m. Gastu prosesal 85 12. Desishon 85 3E prosedimentu despues di e sentensia interlokutorio tokante atmisibilidat 3.1. Despues di e sentensia interlokutorio di 25 di sèptèmber 2024 a añadí e siguiente dokumentonan na e dosié di proseso:- e konklushon di kontesta di 9 di òktober 2024 ku dokumento di prueba 1 te ku 45, - e propuesta di prosedimentu di parti di 23 di òktober 2024, - e mensahe di korte tokante e prosedimentu di 24 di òktober 2024, - e konklushon di réplika i modifikashon di e demanda di 12 di febrüari 2025 ku dokumento di prueba 80 te ku 110, - e konklushon di dúplika di 18 di yüni 2025 ku dokumento di 46 te ku 70,- e akta di presentashon di dokumento di prueba 111 te ku 141 i tambe akta di modifikashon di demanda, risibí 12 di sèptèmber 2025, - e mensahe risibí na nòmber di Estado 17 di sèptèmber 2025, - e akta konteniendo presentashon di dokumento di prueba 71 te ku 85 di Estado, risibí 19 di sèptèmber 2025, - e akta konteniendo presentashon di dokumento di prueba 142 te ku 147 di Greenpeace, risibí 29 di sèptèmber 2025, - e petishon di Greenpeace pa dikta sentensia durante un seshon di korte i pa dikt’é via livestream, risibí 28 di novèmber 2025. 3.2. Pa e tratamentu oral a traha un agènda di seshon den konsulta ku e partinan pa ámbos dia di seshon. Ademas korte a stipulá algun pregunta di delantá, ku e petishon pa kontestá nan den nan defensa durante e tratamentu oral. 3.3. E tratamentu oral a tuma lugá 7 i 8 di òktober 2025 i a keda transmití via un livestream. E partinan a presentá, akompañá pa nan abogadonan. E abogadonan a pleita a base di nan anotashonnan, ku a keda añadí na e dosié di proseso. Tres habitante di Boneiru a presentá un deklarashon; a añadí e deklarashonnan akí tambe na e dosié di proseso. E partinan a kontestá e preguntanan di korte i tambe por a reakshoná riba otro. 3.4. Korte a redaktá un prosès-verbal di loke a diskutí durante seshon. Debí na e naturalesa spesial di e kaso akí ta manda e prosès-verbal pareu ku e sentensia pa e partinan. 3.5. Por último a fiha un fecha riba kua lo dikta e sentensia. 4Echo i informashon di fondo 4.1. Boneiru tabata forma parti di Antia Hulandes for di 1954 te 10 di òktober 2010. Antia Hulandes tabata un pais riba su mes denter di Reino Hulandes (despues di aki: Reino). For di 10 di òktober 2010 Boneiru ta parti di pais Hulanda. Boneiru ta wòrdu goberná lokalmente pa Entidat Públiko Boneiru (despues di aki: OLB). OLB tin un struktura di maneho komparabel ku un munisipio (mira pa mas detaye kapítulo 7) a. Boneiru komo ‘isla chikitu’ 4.2. Boneiru ta e isla di mas grandi i alabes e isla mas zùit di Hulanda Karibense. E ta parti di e Islanan Abou, i ta situá 90 kilometer for di kosta di Venezuela. Boneiru tin un superfisie di 288 km² i tin mas o ménos 26.000 habitante. 4.3. E isla ta relativamente plat i ta konsistí prinsipalmente di kalki di koral. Na parti nortwèst tin un paisahe ku seru ku ‘Brandaris’ komo punto di mas haltu (214 meter). E parti zùit di Boneiru ta bastante mas abou. Aki tin saliña na parti zùitwèst i palu di mangel (Lac Bay) na parti zùitost. E kapital Kralendijk ta situá na e kosta wèst di e isla. Dos kilometer dilanti di kosta, serka di Kralendijk, Klein Bonaire ta situá, un isla di koral inhabitá. 4.4. Pilá importante pa kultura boneriano ta peska i agrikultura na kunuku; hopi fiesta kultural ta relashoná ku esakinan. Hopi patrimonio kultural tangibel ta den e partinan situá mas abou. E kasnan di katibu por ehèmpel – e úniko monumentonan palpabel di tempu di sklabitut – ta situá serka di kosta. 4.5. Hopi habitante di Boneiru ta biba den pobresa pa motibu di salario abou i kosto di bida haltu na e isla. Ekonomia di Boneiru ta dependé pa un gran parti di turismo. Mas o ménos 75% di e turistanan ta bini Boneiru pa sambuyá rònt di e refnan di koral. i. Vulnerabilidat di isla chikitu 4.6. E Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) ta un organisashon di Nashonnan Uní (NU) ku a funda na 1988 pa proveé gobièrnunan di informashon sientífiko ku por usa pa desaroyá maneho di klima. IPCC, ku e motibu akí, ta publiká periódikamente Assessment Reports (AR). E rapòrtnan akí, na kua míles di sientífiko di diferente disiplina rònt mundu konhuntamente a traha riba, ta forma un imágen di tur konosementu di klima disponibel na e momento ei. Ta realisá e rapòrtnan despues di un proseso ekstenso ku diferente ronda di review den kua eksperto eksterno i gobièrnu nashonal ta komprobá tur kos i duna komentario. 4.7. Ya na 1990, den AR1, IPCC a menshoná na diferente kaminda ku i dikon ‘isla chikitu’ ta èkstra vulnerabel pa e konsekuensianan negativo di kambio di klima. Esaki ta debí prinsipalmente na nan ubikashon, eskala chikitu, i nan gran dependensia ekonómiko di turismo i importashon. For di 1995, for di AR2, IPCC ta dediká den su Assessment Reports un kapituló separá na isla chikitu i nan vulnerabilidat partikular pa e konsekuensianan di kambio di klima. E vulnerabilidat akí a keda konstatá pa otro instansia tambe, tambe spesífikamente konsiderando e islanan di Karibe. Sekretario General di Nashonnan Uní a denominá e islanan karibe na 2022 komo ‘ground zero’ di e krísis di klima mundial. 4.8. IPCC a identifiká den su último rapòrt (AR6) ocho ‘key risks’ ku ta influensiá negativamente e habitabilidat di isla chikitu: pèrdida di biodiversidat i ekosistema marino i na kosta; inundashon di isla di koral; pèrdida di biodiversidat i ekosistema riba tera; akseso insigur na awa; destrukshon di bibienda i infrastruktura; empeoramentu di salú públiko i di bienestar; deterioro ekonómiko i pèrdida di medio di eksistensia; pèrdida di kultura i patrimonio. 4.9. For di investigashonnan di IPCC a sali na kla ku e konsekuensianan negativo di kambio di klima i pobresa ta reforsá otro mutuamente. ii. Investigashon pa Boneiru 4.10. E investigashon sientífiko di e konsekuensianan di kambio di klima pa Boneiru spesífikamente a kuminsá algun aña pasá ku, na promé lugá e investigashon kondusí pa Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (despues di aki: KNMI), na 2017 a konkluí ku Boneiru, Sint Eustatius i Saba (despues di aki konhuntamente: islanan BES) ta sumamente suseptibel pa kambio di klima i ku e refnan di koral na Boneiru ta wòrdu menasá pa subida di nivel di laman den kombinashon ku asidifikashon i keintamentu di oséano. 4.11. Den e mesun aña ei sientífikonan di Wageningen University & Research (despues di aki: WUR) a konstatá ku e efektonan di kambio di klima pa naturalesa i biodiversidat di e islanan BES lo ta sumamente desfaborabel. Nan ta menshoná partikularmente e pérdida di hábitat di kosta i blikiamentu di koral. E investigashon ta kondusí riba enkargo di Ministerio di Asuntunan Ekonómiko, den kuadro di Tema di Investigashon di Apoyo di Maneho ‘Hulanda Karibense’. 4.12. Instituut voor Milieuvraagstukken na Vrije Universiteit van Amsterdam (despues di aki: IVM) riba enkargo di Greenpeace a hasi investigashon di e konsekuensianan di kambio di klima na Boneiru. Na sèptèmber 2022 a publiká e resultadonan di e investigashon akí den e rapòrt titulá ‘The impacts of Climate Change on Bonaire’. 4.13. KNMI ta formulá senario di klima pa Hulanda Europeo anualmente. Den e senario di 2023 KNMI a pone atenshon na e islanan BES tambe. b. Konsekuensia di kambio di klima pa Boneiru 4.14. KNMI a desaroyá den KNMI’23 kuater senario di klima pa Boneiru: emishon haltu, seku (Hd), emishon haltu, muhá (Hn), emishon abou, seku (Ld) i tambe emishon abou, muhá (Ln). Den tur e senarionan akí, e temperatura i velosidat di bientu ta oumentá na Boneiru, miéntras ku e kantidat anual di presipitashon ta disminuí den mayor òf menor medida òf ta keda igual, dependiendo di e senario elegí. KNMI ta konstatá ku pa e zona abou di Boneiru, spesialmente e subida di e nivel di laman ta forma un menasa. Den e siguiente imágen ta mustra un resúmen di e resultadonan: Imágen 1: e sifranan pa kambio di klima pa e nivel di laman, temperatura, presipitashon i bientu na Boneiru 4.15. E investigashon sientífiko di e konsekuensianan di kambio di klima na Boneiru no ta duna un imágen kompletu ainda di e konsekuensianan ku kambio di klima lo tin pa e habitantenan di Boneiru. Sin embargo entre e partinan no tin diskushon ku Boneiru ya kaba ta sufriendo e efektonan negativo di e kambio di klima i ku dicho konsekuensianan negativo lo oumentá den futuro. E nivel di laman rònt di Boneiru ta subi, e kalor ta oumentá i tin mas probabilidat pa periodo largu i seku. Den e párafonan ku ta sigui ta menshoná algun di e konsekuensianan negativo di kambio di klima pa Boneiru ku awor kaba ta presentando òf ku lo presentá ku gran probabilidat den futuro serkano. i. Subida di temperatura 4.16. Den tur e senarionan di klima desaroyá pa KNMI, e temperatura promedio di aña na Boneiru lo subi den e siglo benidero. E ekspektativa ta ku na 2050 e temperatura promedio di aña lo ta entre 29,3 °C (e senario di emishon abou) i 29,8 °C (senario di emishon haltu). E ekspektativa pa e temperatura promedio di aña na aña 2100 lo ta entre 29,2 °C (senario di emishon abou) i 31,8 °C (senario di emishon haltu). ii. Subida di nivel di laman 4.17. KNMI a publiká na mart 2022 un rapòrt tokante (subida
- di)nivel di laman rònt di e islanan BES. For di e rapòrt a sali na kla ku e subida promedio di nivel di laman rònt di e islanan BES durante e último tres desenianan ta komparabel ku e subida di nivel di awa mundial den e periodo ei. KNMI ta konsiderá probabel ku e nivel di laman rònt di islanan BES den futuro lo subi un tiki mas lihé ku e promedio mundial. 4.18. For di KNMI’23 ta indiká ku ta antisipá ku e subida di nivel di laman serka di Boneiru lo a subi alrededor di aña 2050 ku 14-34 cm (den senario di emishon abou) òf 16-37 cm (den senario di emishon haltu). Alrededor di aña 2100 e nivel di laman lo a subi 31-78 cm (den senario di emishon abou) te 55-127 cm (den senario di emishon haltu). E límite máksimo ei por alkansá te 3,4 meter si proseso insigur, manera e inestabilidat di e kapa di eis antártiko, presentá promé ku 2100. 4.19. KNMI i IVM a identifiká e subida di e nivel di laman sperá den futuro rònt di Boneiru na 2022/2023 a base di e Shared Socio-economic Pathways (SSP’
- s)desaroyá pa IPCC. Por kategorisá e SSPnan den un senario di emishon abou (SSP1-2.6), un senario di emishon moderá (SSP2-4.5), un senario di emishon haltu (SSP5-8.5). Den e siguiente imágen ta mustra skemátikamente e rango di e posibel subida di nivel di laman (den centimeter) rònt di Boneiru: Imágen 2: e subida di nivel di laman balotá pa loke ta trata e periodo 1991-2020 (KNMI) i 1995-2014 (IVM) 4.20. E efekto di e subida di nivel di laman previsto ta relashoná ku e altitut di Boneiru. Tantu IVM komo HKV Lijn in Water B.V. (despues di aki: HKV) a konkluí ku komo konsekuensia di e subida di nivel di laman promedio previsto lo tin inundashon di kosta den e parti zùit di Boneiru. E saliñanan na e parti zùitwèst di e isla i e palunan di mangel na e parti zùitost lo keda – si no tuma medida di adaptashon – kada bes mas sumergí bou di awa, i partinan prinsipalmente na kosta zùit i wèst di Klein Bonaire lo sgùif bai mas paden. HKV a identifiká e subida di nivel di laman na Boneiru na 2050 i 2100 tantu pa e senario di emishon abou komo esun haltu: Imágen 3: kuater karchi di inundashon di Boneiru pa e añanan 2050 i 2100 (solamente komo konsekuensia di subida di nivel di laman) 4.21. Segun HKV no tin un subida di nivel di laman ainda den e profil di riesgo regional pa e klima aktual. Segun e senarionan di KNMI’23 e subida di nivel di laman lo ta 27 cm na 2050 i 85 cm na 2100. E inundashonnan kousá pa esaki ta klasifiká na 2050 den e kategoria di impakto ‘limitá’ (<5% lo keda afektá) i den aña 2100 den kategoria ‘konsiderabel’ (5-10% lo keda afektá). 4.22. IVM a identifiká e liña di kosta di Boneiru na 2150 pa e diferente senarionan di emishon: Imágen 4: futuro liña di kosta di Boneiru na 2150 pa e tres senarionan di IPCC iii. Inundashon pa motibu di tormenta tropikal/orkan i pa motibu di presipitashon ekstremo 4.23. E riesgo di inundashon dor di tormenta pisá i presipitashon ekstremo na Boneiru ta oumentá, entre otro pa motibu di kambio di klima. OLB huntu ku Veiligheidsregio Haaglanden a formulá un profil di riesgo di Boneiru na 2013; akiden ta menshoná inundashon dor di áwaseru torensial i inundashon dor di tormenta tropikal komo riesgo. E rapòrt ta enfatisá ku dicho inundashon por tin un impakto sumamente serio. 4.24. Na 2016 HKV a investigá e situashon di seguridat di awa na e islanan BES den un asina yamá quickscan kaminda a wak e probabilidat i e konsekuensianan di inundashonnan for di laman i inundashonnan komo konsekuensia di presipitashon ekstremo. HKV a aktualisá e quickscan akí na 2024 a base di konosementu i modelo nobo, entre otro e efektonan sperá di kambio di klima den e diferente senarionan di emishon. HKV ta kalkulá ku e impakto di un inundashon for di laman dor di un orkan òf tormenta tropikal (independientemente di e senario di emishon elegí) den e klima aktual na aña 2050 lo ta ‘grave’ (10-25% lo keda afektá) i na aña 2100 lo ta ‘sumamente grave’ (25-50% lo keda afektá). Inundashon kousá pa presipitashon ekstremo ku ta ‘probabel’ (un probabilidat di ⅟2-⅟20 pa aña) òf si e ta ‘hopi probabel’ (un probabilidat di ⅟1-⅟2 pa aña (klase di probabilidat) ta kai den klase di impakto ‘grave’ tantu den e klima aktual komo den aña 2050 i 2100. Tantu e impakto di inundashon komo konsekuensia di presipitashon ekstremo ku ta ‘posibel’ (un probabilidat di ⅟20-⅟200 pa aña) komo e presipitashon ekstremo ku ta ‘improbabel’ (un probabilidat di ⅟200-⅟2000 pa aña) ta ‘sumamente grave’. iv. Konsekuensia pa salubridat públiko 4.25. Entre e partinan ta kla ku kambio di klima tin konsekuensia negativo pa salubridat públiko na Boneiru, i ku subida di temperatura ta oumentá e probabilidat di afekshon relashoná ku kalor. Ta difísil predesí e alkanse eksakto di e impakto di kambio di klima riba salú. Tin tiki informashon disponibel ainda pa Boneiru tokante e posibel desaroyo di riesgo pa salú i enfermedat relashoná ku klima na e isla. IVM sí a hasi investigashon di e konsekuensianan di kambio di klima riba salubridat públiko na Boneiru. IVM ta konstatá ku ta hopi probabel ku kambio di klima na Boneiru ta kousa un oumento di riesgo pa afekshon físiko i mental ku ta relashoná ku strès térmiko i inseguridat alimentario, i tambe un oumento di enfermedat transmití pa medio di vektor (manera sangura). Deterioro di infrastruktura tambe lo tin influensia negativo riba aksesibilidat di salubridat. 4.26. For di investigashon di e proyekto internashonal di investigashon Global Commons Alliance ta sali na kla ku hende ta biba mihó ku temperaturanan entre 13 i 27 °C i ku eksposishon na temperatura mas abou òf mas haltu di asina yamá human climate niche tin efekto negativo riba salú i bienestar di hende. E temperatura anual promedio na Boneiru ta e momentonan akí 28,5 °C (mira imágen 1 akiriba); esei ta mas haltu ku e límite máksimo di human climate niche. v. Konsekuensia pa naturalesa 4.27. Resientemente WUR a fiha ku naturalesa na e islanan BES ta den un situashon medio te sumamente malu. Banda di espesie invasivo i bestia ku ta kana lòs, kambio di klima ta un di e menasanan di mas importante pa e palunan di mangel, e saliñanan, e refnan di koral i otro habitat natural na i rònt di Boneiru. P'esei e ta un di e menasanan di mas importante pa biodiversidat na Hulanda Karibense. vi. Konsekuensia pa kultura 4.28. IVM a investigá e konsekuensianan di kambio di klima pa e patrimonio kultural na Boneiru. Hopi patrimonio tangibel na Boneiru – entre otro e kasnan di katibu i e kasnan di piskadó, e faro i e saliñanan – ta situá den e zona di kosta abou na e parti zùit di Boneiru i ta vulnerabel pa inundashon permanente debí na subida di nivel di laman, tormenta i wer ekstremo. IVM ta konstatá ku kambio di klima tambe ta forma un menasa pa e patrimonio intangibel di Boneiru, entre otro peska i agrikultura tradishonal. 4.29. Bonaire tabata te mas o ménos 50 aña pasá un isla práktikamente outosufisiente kaminda e habitantenan tabata haña nan kuminda di peska tradishonal i agrikultura i krio di bestia lokal i na eskala chikí. Na e momentonan akí Boneiru ta dependé pa 99% di komestibel importá. Banda di esei e pueblo di Boneiru a krese drástikamente e último diessinku añanan akí. Ademas agrikultura ta kada bes mas difísil debí na e oumento di sekura riba e isla; tambe tin ménos piská, entre otro pa motibu di keintamentu i asidifikashon di awa di laman i konsekuentemente e deterioro di e koral. vii. Konsekuensia pa turismo i ekonomia 4.30. Hopi hende ta biba den pobresa na Boneiru. Hende den pobresa ta mas vulnerabel pa e konsekuensianan di kambio di klima pasobra nan no tin rekurso pa protegé nan mes kontra kalor, wer ekstremo i inundashon. Ademas, kambio di klima tambe por kondusí na mas pobresa. Ekonomia di Boneiru ta dependé fuertemente di turismo; hopi turista ta bini Boneiru pa sambuyá i pa mira e refnan di koral, i tambe e palunan di mangel ta hopi popular serka e turistanan. P’esei ta di sumo importansia pa ekonomia di Boneiru pa mantené e refnan di koral i e palunan di mangel. Kambio di klima ta forma un di e menasanan pa koral i e palunan di mangel, huntu ku e proseso di sedimentashon i preshon di oumento di turismo. viii. Konsekuensia pa infrastruktura 4.31. Ademas por spera daño material tambe komo konsekuensia di kambio di klima. Hopi infrastruktura i edifisio importante ta situá na kosta na e zona mas abou di Boneiru. For di investigashon di IVM ta sali na kla ku Boneiru den futuro ta vulnerabel pa inundashon pa motibu di subida di nivel di awa i tormenta. IVM a investigá e daño antisipá na infrastruktura i edifisio na Boneiru. For di esei a sali na kla ku asta den e senarionan di klima di mas positivo e daño antisipá den futuro (2050 i 2150) na edifisio na Boneiru lo alkansá miónes di dòler. c. Desaroyo mundial riba tereno di klima 4.32. Den a kaso akí no ta diskutí ku e kambio di klima kousá pa hende tin riesgo real pa humanidat na eskala mundial i ku e riesgonan mará na kambio di klima ta visibel na mas i mas lugá rònt mundu. 4.33. E temperatura mundial promedio na 2022 ya tabata mas o ménos 1,2 °C mas haltu ku den e era pre-industrial. E subida di temperatura akí ta atribuí pa gran parti na e emishon di broeikasgas provoká pa ser humano. 4.34. Gran parti di e emishon ei ta konsekuensia di e kimamentu di kombustibel fosil; ku ta saka broeikasgas koolstofdioxide (CO2). Aproksimadamente mitar di e emishonnan di e CO2 ei ta keda apsorbá awor den un plaso di trinta aña pa mondi, wetlands i oséano (e asina yamá ‘carbon sinks’). Sobrá di e CO2 ta keda sentenáres òf míles di aña presente den e atmósfera manera un sorto di deken rònt di mundu ku ta ten’é kayente. Tin otro broeikasgas tambe, manera metano, óksido nitroso i gas ku flúòr. E gasnan akí tin un efekto di keintamentu (muchu) mas fuerte ku CO2 i nan no ta wòrdu apsorbá pa e carbon sinks. E kantidat di e otro broeikasgassen akí den atmósfera tambe ta oumentando i ta kontribuí na keintamentu mundial, aunke e efekto di keintamentu di e gasnan akí ta dura ménos tempu ku esun di CO2. 4.35. Un subida adishonal di e temperatura promedio na mundu por tin konsekuensia sumamente dañino. Por ehèmpel kalor ekstremo, sekura ekstremo, presipitashon ekstremo, subida di nivel di laman pa motibu di kapa polar i glècher, keintamentu di oséano, inundashon i orkan. E konsekuensianan dañino akí ta sosodé kada bes mas frekuentemente rònt mundu. E subida di e temperatura global promedio ta forma un menasa serio pa ekosistema, sistema di produkshon di komestibel i e hendenan ku ta dependé di nan. Tambe ta kla ku un subida di temperatura konstante por provoká bòltumentu di klima (tipping points) ku ta aselerá e proseso di kambio di klima repentinamente. Ora alkansá un tipping point, e klima lo kambia di forma aprupto i drástiko na sierto parti di mundu. Esaki por pone bida, salú, bienestar i ambiente di bida di hopi hende na peliger – mundialmente, i tambe na Hulanda. 4.36. Sientífiko i polítiko rònt mundu a konstatá konhuntamente último añanan ku e konsekuensia negativo di kambio di klima ta aun mas ekstremo ku a antisipá. Den e imágen akibou ta ilustrá e konsekuensianan negativo pa hende: Imágen 5: e konsekuensianan negativo di e kambio di klima kousá pa hende lo sigui oumentá. 4.37. Originalmente e estado miembronan di NU (Hulanda inkluí) a formulá e ophetivo konhuntu pa limitá subida di temperatura mundial te ‘hopi ménos ku 2 °C i preferiblemente te 1,5 °C’. Pa motibu di e kantidat kresiente di desaster pa motibu di wer ekstremo i a base di resultado di investigashon adishonal, estado miembronan di NU a disidí ku keintamentu di mundu mester keda limitá te un máksimo di 1,5 °C. Despues a sali na kla ku e temperatura mundial promedio ya a subi mas ku 1,2 di e 1,5 °C i tambe ku e temperatura ta sigui subi kada bes mas rápidamente. Ademas a resultá ku e paisnan te awor a tuma ménos medida di loke nan a primintí anteriormente, loke a kondusí na un retraso den redukshon di emishon (ku otro palabra: awor tin ku hasi mas den ménos tempu). 4.38. Pa tur e motibunan akí e estado miembronan di NU a palabrá ku mester redusí e emishon di broeikasgassen aun mas. Den e kapítulonan ku ta sigui korte ta analisá e palabrashonnan pa redusí emishon di broeikasgassen ku Hulanda a komprometé na dje, tantu internashonal (Kapítulo 5) komo nashonal (Kapítulo 6). 5Derecho konvenshonal pertinente a. Derecho konvenshonal NU i. Konvenshon Marko di Nashonnan Uní tokante Kambio di Klima 1992 5.1. United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) (Konvenshon Marko di Nashonnan Uní tokante Kambio di Klima despues di aki: Konvenshon Marko di NU) di 1992 ta forma e base pa e palabrashonnan di NU ku ta menshoná siguientemente tokante redukshon di emishon di broeikasgas. Mayoria parti di e komunidat mundial– 198 pais, Hulanda inkluí – a ratifiká e konvenshon akí. 5.2. Meta di e Konvenshon Marko di UN ta pa stabilisá e konsentrashonnan di broeikasgas den atmósfera na un nivel den kua ta evitá perturbashon peligroso di e sistema di klima pa ser humano. Mester yega e nivel akí na tempu, den un laso di tempu den kua e ekosistema lo por adaptá na un manera natural na e kambio di klima. E ora ei e produkshon di komestibel no ta kore peliger i desaroyo ekonómiko ta keda posibel na un manera duradero. 5.3. Tur estado miembro di e Konvenshon Marko di NU ta komprometé pa protegé e sistema di klima pa presente i futuro generashonnan. A akordá ku paisnan riku i desaroyá lo tuma liderasgo den e lucha kontra kambio di klima i su konsekuensianan negativo, ya ku den pasado nan a kontribuí mas na emishon di broeikasgas i ku tambe pa e motibu ei ta disponé awor di mas rekurso ku paisnan menos desaroyá. E paisnan riku akí, di kua Hulanda tambe ta forma parti, ta figurá den Anekso I di e Konvenshon Marko di NU; despues di aki korte lo referí na e grupo di pais akí komo “Paisnan di Anekso 1”. 5.4. E estado miembronan a akordá ku nan lo tuma medida preventivo pa antisipá e kousanan di kambio di klima i pa prevení òf mitigá esakinan, i pa limitá e konsekuensianan negativo di kambio di klima. Maneho di klima i medida di klima mester tene kuenta ku e diferente kontekstonan sosial-ekonómiko, mester ta integral i mester abarká tur sektor ekonómiko i (adaptashon
- di)tur fuente relevante, carbon sink i depósito di broeikasgas. 5.5. Ademas e estado miembronan mester traha huntu ora di preparashon pa adaptashon di e efektonan di kambio di klima. Nan tin ku formulá i elaborá plan ku ta kuadra i ku ta integrá pa mantenshon di e área di kosta, reserva di awa i agrikultura, i pa protekshon i rekuperashon di área afektá pa sekura, formashon di desierto òf inundashon. Fuera di esei nan mester tene kuenta den nan maneho i aktuashon ku kambio di klima, riba tereno sosial i ekonómiko i konsiderando medio ambiente. Paisnan di Anekso 1 mester duna estado miembro ku ta pais den desaroyo i partikularmente vulnerabel pa konsekuensia negativo di kambio di klima asistensia den kubrimentu di nan gastunan di adaptashon. 5.6. Ora di formulá tur maneho di klima i tuma medida di klima e estado miembronan mester utilisá método adekuá, por ehèmpel mediante formulashon di evaluashon di e impakto di medio ambiente na nivel nashonal. Ta spera di e estado miembronan ku nan ta promové investigashon sientífiko, teknológiko, tékniko, sosial-ekonómiko i otro investigashon pa eliminá sobrá insertidumbre tokante kousa, konsekuensia, magnitut i evolushon di e kambio di klima. 5.7. Apesar ku tin hopi insertidumbre den pronóstiko di kambio di klima – prinsipalmente tokante desaroyo, magnitut i patronchi regional den kua esakinan ta presentá – e estado miembronan a fiha den e Konvenshon Marko di NU ku nan lo no usa e insertidumbrenan komo argumento pa posponé e tumamentu di medida. 5.8. ‘ Conference of the Parties’ (despues di aki: COP) ta e órgano di toma di desishon di mas haltu denter di e organisahon di e Konvenshon Marko di NU. COP ta organisá kasi tur aña un konferensia di klima kaminda estado miembronan ta tuma desishon konhuntamente i formulá maneho nobo. 5.9. E estado miembronan di e Konvenshon Marko di NU mester formulá lista di inventario nashonal di e emishon di broeikasgas kousá pa ser humano pa kada fuente, i apsorshon pa kada tipo carbon sink. Ademas nan mester utilisá método di kálkulo i método atministrativo komparabel, akordá pa COP, pa garantisá ku e datonan ta komparabel. E listanan di inventario mester keda aktualisá periódikamente, mester hasi nan públiko i disponibel pa COP. E estado miembronan mester formulá programa nashonal tambe ku medida pa limitá kambio di klima, enfoká riba emishon pa kada fuente i apsorshon pa kada carbon sink di tur broeikasgas; tambe nan mester revisá i aktualisá periódikamente nan propio liña di maneho i práktika. 5.10. Por último e estado miembronan a rekonosé e importansia di impliká siudadano i organisashon sosial den e esfuersonan pa mitigá e konsekuensianan negativo di kambio di klima. E estado miembronan ku e motibu ei a akordá pa garantisá ku públiko general tin akseso na informashon di kambio di klima i su konsekuensianan, pa permití un partisipashon amplio den e lucha kontra kambio di klima i su konsekuensianan. ii. Protokòl di Kyoto 1997 5.11. Durante e di tres konferensia di klima di COP (COP3) na Kyoto, Hapon, e estado miembronan di Konvenshon Marko di NU a yega na un akuerdo tokante e Protokòl di Kyoto. E protokòl akí a drenta na vigor dia 16 di febrüari 2005. E ta fiha entre otro ophetivo di redukshon nobo i konkreto pa e periodo 2008-2012. Pa Paisnan di Anekso I manera Hulanda a fiha e siguiente rekisitonan: “Artíkulo 3 di Protokòl di Kyoto 1. E Partinan inkluí den Anekso I ta pèrkurá, individual òf konhuntamente, pa nan emishonnan antropógeno konhuntu, ekspresá den ekivalente di dióksido di karbono, di e emishon di broeikasgas menshoná den Anekso A no ta superá e kantidadnan ku a asigná nan, kalkulá den funshon di e kompromisonan kuantifiká di redukshon i redukshon kuantifiká ku ta indiká den Anekso B i di konformidat ku loke ta korespondiente den e artíkulo akí, ku e meta di redusí nan emishon total di e gasnan ei durante e periodo di kompromiso 2008 te 2012 ku a lo ménos 5% kompará ku e nivelnan di 1990. (…)” Cancún Adaptation Framework 2010 5.12. Durante COP16 na Cancún, Mexico, e estado miembronan a konstatá ku e konsekuensianan di kambio di klima ya a bira palpabel mundialmente den forma di kambio den e temperatura promedio, kambio den e temporadanan, un frekuensia oumentá di sirkunstansianan di wer ekstremo i komienso di ‘slow onset events’. Nan a konkluí ku, mas lihé e klima kambia i mas retraso tin den e esfuersonan di adaptashon, mas difísil i mas karu lo ta pa enfrentá e kambio di klima. E estado miembronan a disidí ku e motibu ei pa lanta Adaptation Committee. E komité ta supervisá implementashon di Cancún Adaptation Framework i ta duna e estado miembronan asistensia di konosementu i apoyo tékniko. 5.13. Den e Cancún Adaptation Framework e estado miembronan ta pone atenshon spesial na e paisnan den desaroyo i ‘the particularly vulnerable people in the world’, pa motibu ku nan, na e momento ei, ya tabata konfrontá ku konsekuensia negativo di kambio di klima. iv. Akuerdo di Paris 2016 5.14. 22 di aprel 2016 e di bintiun konferensia di COP (COP21) a kondusí na e Akuerdo di Paris. Ku e Akuerdo akí estado miembronan ker a mehorá e ophetivonan i e ehekushon di Konvenshon Marko di NU dor di entre otro: mantené e subida di e temperatura mundial promedio bou di 2 °C kompará ku e nivel pre-industrial i sigui aspirá pa limitá e subida te 1,5 °C, komo ku esaki lo redusí konsiderablemente e riesgonan i e konsekuensianan di kambio di klima; oumentá e kapasidat di adaptashon na e konsekuensianan negativo di kambio di klima i promové resilensia pa kambio di klima i desaroyo di broeikasgas, na un manera ku no ta pone e produkshon di komestibel den peliger; i aliniá e fluho finansiero ku un trayekto pa un desaroyo pober di broeikasgas i resiliente pa klima. Mester implementá e akuerdonan akí riba un base rasonabel i un prinsipio di responsabilidat i posibilidat konhuntu – pero diferensiá – teniendo kuenta ku e diferente sirkunstansianan nashonal. 5.15. Tur estado miembro mester hasi esfuerso en todo kaso pa alkansá mas pronto posibel e punto kulminante di emishon di broeikasgas na nivel mundial, i pa despues redusí rápidamente e emishon konforme e mihó konosementunan siéntifiko disponibel. Konkretamente, den e di dos mitar di e siglo akí – pues entrante 2050 – mester yega na un balansa entre emishon i kaptura/almasenahe di broeikasgas. E prinsipionan determinante den tur esaki ta rasonabilidat, desaroyo duradero i esfuerso pa kaba ku pobresa. 5.16. Pa logra e ophetivo di Akuerdo di Paris, tur estado miembro mester realisá esfuerso ambisioso i komuniká públikamente tambe kiko e esfuersonan akí ta. Den e Akuerdo ta deskribí kon mester komuniká e esfuersonan akí. 5.16.1. E Akuerdo ta permití e estado miembronan márgen di apresiashon amplio pa disidí kua medida eksaktamente nan ke tuma komo parti di nan esfuersonan nashonal; e esfuersonan nashonal ei mester mustra un progreshon konstante den transkurso di tempu. Paisnan di Anekso I mester stipulá meta di redukshon di emishon apsoluto pa nan ekonomia kompletu. 5.16.2. Pa sigui e progreso di e kontribushonnan nashonal, kada estado miembro mester komuniká kada sinku aña kua kontribushon fihá nashonalmente e ke alkansá. Estado miembronan mester tuma medida di mitigashon nashonal pa alkansá nan ophetivonan di nan kontribushonnan nashonal. Ademas nan mester sigui nan kontribushonnan, teniendo kuenta ku desishonnan posterior di COP i e resultadonan di e inventarionan intermedio (‘Global Stocktakes’). 5.16.3. Kada siguiente kontribushon nashonalmente fihá di un estado miembro mester tin un nivel di ambishon mas haltu posibel i bai mas leu ku e anterior kontribushon nashonalmente fihá ku el a komuniká. 5.16.4. Tur estado miembro mester formulá strategia pa término largu pa un desaroyo basá riba emishon abou; tambe mester partisipá e strategianan pa término largu ei na sekretario di United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC). 5.16.5. Paisnan di Anekso I mester tuma inisiativa stipulando ophetivo di redukshon apsoluto pa henter nan ekonomia. 5.16.6. Estado miembronan mester duna kuenta i rason tambe tokante nan kontribushon nashonalmente fihá. Esaki nan mester hasi na un manera transparante, presiso, kompletu, komparabel i konsistente, evitando kontamentu dòbel. E benefisionan di mitigashon adishonal – por ehèmpel komo resultado di medida di adaptashon òf plan pa diversifikashon ekonómiko – por kontribuí na resultado di mitigashon ku e estado miembro mester registrá i komuniká. 5.16.7. Ademas estado miembronan mester duna e siguiente informashon kada sinku aña: un rapòrt nashonal di inventarisashon di emishon antropógeno pa kada fuente i apsorshon di kada carbon sink di broeikasgas, formulá utilisando método aseptá komo bon práktika dor di Grupo di Trabou Intergubernamental tokante kambio di klima i akordá pa COP; i informashon nesesario pa supervisá e progreso den aplikashon i kumplimentu di kontribushon nashonalmente fihá di e estado miembro. E informashon duná mester ta mas kla i transparente posibel pa fasilitá komprenshon. Estado miembronan tabata di akuerdo ku esaki ta nifiká ku e partisipashonnan – kaminda ta aplikabel – mester kontené informashon kuantifikabel tokante e punto di referensia (inkluso, te kaminda ta aplikabel, un aña di referensia), laso di tempu i/òf periodo di implementashon, e alkanse i kobertura, e prosesonan di planifikashon, e hipótesisnan i enfokenan metodológiko, inkluyendo esnan utilisá pa balotá i hustifiká e emishonnan antropógeno broeikasgas i, si ta aplikabel, apsorshonnan, i kon e estado miembro ta opiná ku su kontribushon nashonalmente fihá ta rasonabel i ambisioso, den kuadro di su sirkunstansianan nashonal i kon e ta kontribuí na logra e ophetivo di temperatura akordá. 5.17. Den e Akuerdo di Paris e estado miembronan a yega na mas palabrashon tokante adaptashon, for di punto di bista di e importansia pa evitá, minimalisá òf tèkel daño i pèrdida pa medio di kambio di klima. Nan a rekonosé ku e adaptashon tin, entre otro, dimenshon lokal i supnashonal i ku e ta un komponente esensial di e enfoke mundial riba término largu di kambio di klima pa protegé hende, medio di eksistensia i ekosistema. E estado miembronan a komprometé pa kooperá i tene kuenta ku e nesesidatnan urgente i inmediato di e paisnan spesialmente vulnerabel pa e konsekuensianan negativo di kambio di klima. 5.18. Na momento di tuma medida di adaptashon e estado miembronan mester sigui un aserkamentu dirigí pa e pais, partisipativo i kompletamente transparente, kaminda ta tene kuenta ku grupo vulnerabel, komunidat i ekosistema. Medida di adaptashon mester keda tumá a base di konosementu sientífiko disponibel, konosementu di pueblo indígena i sistema di konosementu lokal, pa pèrkurá ku adaptashon lo keda adekuadamente integrá den e liñanan di maneho sosial-ekonómiko i ekológiko relevante. 5.19. Ta permití pa estado miembronan traha huntu ora di ehekutá e Akuerdo di Paris. Estado miembronan por hasi esaki serando un akuerdo, i notifikando sekretaria di COP di e disposishonnan di dicho akuerdo. Den e akuerdo mester spesifiká e nivel di emishon asigná na kada estado miembro partisipante durante e periodo relevante. E estado miembronan ku ta afiliá na dicho akuerdo di kooperashon ta keda responsabel pa nan propio nivel di emishon. 5.20. E estado miembronan di Union Europeo (UE) ta parti di e Akuerdo di Paris i a sera un akuerdo di kooperashon. UE tambe ta parti independiente di e Akuerdo di Paris. v. Glasgow Climate Pact 5.21. Den e konferensianan tokante klima ku tabatin despues di e Akuerdo di Paris, a sigui konfirmá e ophetivonan di klima di e Akuerdo di Paris i asta a intensifiká nan. Na 2020, durante e COP26 na Glasgow, Reino Uní, e estadonan a konfirmá den e Glasgow Climate Pact entre otro ku COP: “I. Science and urgency 1. Recognizes the importance of the best available science for effective climate action and policymaking; (…) 3. Expresses alarm and utmost concern that human activities have caused around 1.1 °C of warming to date, that impacts are already being felt in every region and that carbon budgets consistent with achieving the Paris Agreement temperature goal are now small and being rapidly depleted; 4. Recalls Article 2, paragraph 2, of the Paris Agreement, which provides that the Paris Agreement will be implemented to reflect equity and the principle of common but differentiated responsibilities and respective capabilities in the light of different national circumstances; 5. Stresses the urgency of enhancing ambition and action in relation to mitigation, adaptation and finance in this critical decade to address the gaps in the implementation of the goals of the Paris Agreement; II. Adaptation 6. Notes with serious concern the findings from the contribution of Working Group I to the Intergovernmental Panel on Climate Change Sixth Assessment Report, including that climate and weather extremes and their adverse impacts on people and nature will continue to increase with every additional increment of rising temperatures; 7. Emphasizes the urgency of scaling up action and support, including finance, capacity building and technology transfer, to enhance adaptive capacity, strengthen resilience and reduce vulnerability to climate change in line with the best available science, taking into account the priorities and needs of developing country Parties; (…) IV. Mitigation 20. Reaffirms the Paris Agreement temperature goal of holding the increase in the global average temperature to well below 2 °C above pre-industrial levels and pursuing efforts to limit the temperature increase to 1.5 °C above pre-industrial levels; 21. Recognizes that the impacts of climate change will be much lower at the temperature increase of 1.5 °C compared with 2 °C and resolves to pursue efforts to limit the temperature increase to 1.5 °C; 22. Recognizes that limiting global warming to 1.5 °C requires rapid, deep and sustained reductions in global greenhouse gas emissions, including reducing global carbon dioxide emissions by 45 per cent by 2030 relative to the 2010 level and to net zero around mid century as well as deep reductions in other greenhouse gases; 23. Also recognizes that this requires accelerated action in this critical decade, on the basis of the best available scientific knowledge and equity, reflecting common but differentiated responsibilities and respective capabilities in the light of different national circumstances and in the context of sustainable development and efforts to eradicate poverty; 24. Welcomes efforts by Parties to communicate new or updated nationally determined contributions, long-term low greenhouse gas emission development strategies and other actions that demonstrate progress towards achievement of the Paris Agreement temperature goal; 25. Notes with serious concern the findings of the synthesis report on nationally determined contributions under the Paris Agreement, according to which the aggregate greenhouse gas emission level, taking into account implementation of all submitted nationally determined contributions, is estimated to be 13.7 per cent above the 2010 level in 2030; 26. Emphasizes the urgent need for Parties to increase their efforts to collectively reduce emissions through accelerated action and implementation of domestic mitigation measures in accordance with Article 4, paragraph 2, of the Paris Agreement;” Sharm el-Sheikh Implementation Plan 5.22. Na final di 2022 COP a konfirmá lo anterior den e Sharm el-Sheikh Implementation Plan (COP27). E estado miembronan a konstatá entre otro lo siguiente: “I. Science and urgency (…) 6. Takes note of the 2022 adaptation gap and emissions gap reports of the United Nations Environment Programme, and recent global and regional reports of the World Meteorological Organization on the state of the climate; 7. Reiterates that the impacts of climate change will be much lower at the temperature increase of 1.5 °C compared with 2 °C and resolves to pursue further efforts to limit the temperature increase to 1.5 °C; (…) IV. Mitigation 14. Recognizes that limiting global warming to 1.5 °C requires rapid, deep and sustained reductions in global greenhouse gas emissions of 43 per cent by 2030 relative to the 2019 level; 15. Also recognizes that this requires accelerated action in this critical decade, on the basis of equity and the best available scientific knowledge, reflecting common but differentiated responsibilities and respective capabilities, in the light of different national circumstances and in the context of sustainable development and efforts to eradicate poverty; (…) 17. Reiterates its invitation to Parties to consider further actions to reduce by 2030 non-carbon dioxide greenhouse gas emissions, including methane;” 5.23. Tokante adaptashon tin pará den e Sharm el-Sheikh Implementation Plan entre otro lo siguiente: “12. Also notes that the best available science, as well as traditional, indigenous and local knowledge, as appropriate, should be taken into account in addressing the priority gaps and needs referred to in paragraph 7 above and in enhancing the process to formulate and implement national adaptation plans for developing countries; 13. Notes with serious concern the findings on adaptation gaps in the contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change; 14. Recognizes that long-term planning and accelerated implementation of adaptation actions, particularly in the next decade, is important for closing adaptation gaps; 15. Also recognizes that maladaptation can be avoided through flexible, multisectoral, inclusive and long-term planning and implementation of adaptation actions that benefit many sectors and systems; 16. Takes note of the support available to developing country Parties for formulating and implementing national adaptation plans and recognizes the importance of scaling up this support; 17. Encourages relevant organizations to continue coordinating support related to the process to formulate, update and implement national adaptation plans and to continue sharing lessons learned; 18. Notes that the process to formulate and implement national adaptation plans is crucial to informing the assessment of progress towards achieving the global goal on adaptation, including through the Glasgow–Sharm el-Sheikh work programme on the global goal on adaptation and the global stocktake.” United Arab Emirates Framework for Global Climate Resilience 5.24. A base di e resultadonan di e Glasgow-Sharm el-Sheikh work programme on the global goal on adaptation e estado miembronan (uní den COP) a formulá ophetivo di adaptashon mundial na 2023: 10. Decides that the United Arab Emirates Framework for Global Climate Resilience includes the following targets in relation to the dimensions of the iterative adaptation cycle, recognizing the need to enhance adaptation action and support: (
- a)Impact, vulnerability and risk assessment: by 2030 all Parties have conducted up-to-date assessments of climate hazards, climate change impacts and exposure to risks and vulnerabilities and have used the outcomes of these assessments to inform their formulation of national adaptation plans, policy instruments, and planning processes and/or strategies, and by 2027 all Parties have established multi-hazard early warning systems, climate information services for risk reduction and systematic observation to support improved climate-related data, information and services; (
- b)Planning: by 2030 all Parties have in place country-driven, gender-responsive, participatory and fully transparent national adaptation plans, policy instruments, and planning processes and/or strategies, covering, as appropriate, ecosystems, sectors, people and vulnerable communities, and have mainstreamed adaptation in all relevant strategies and plans; (
- c)Implementation: by 2030 all Parties have progressed in implementing their national adaptation plans, policies and strategies and, as a result, have reduced the social and economic impacts of the key climate hazards identified in the assessments referred to in paragraph 10(
- a)above; (
- d)Monitoring, evaluation and learning: by 2030 all Parties have designed, established and operationalized a system for monitoring, evaluation and learning for their national adaptation efforts and have built the required institutional capacity to fully implement the system; First Global Stocktake 5.25. Pa e COP28 na Dubai, Emirato Arabe Uní, a traha e promé evaluashon intermedio (First Global Stocktake). Pa esaki a analisá kiko ta e situashon na 2023 riba tereno di kambio di klima i e efikasia di e medidanan anunsiá pa kombatié. Konklushon importante tabata entre otro ku e emishon real global no ta bayendo den direkshon pa alkansá e ophetivonan di e Akuerdo di Paris i ku no a kumpli ku tur plan presentá pa e estado miembronan. Por lo tanto, awor ta nesesario pa hasi mas ku loke a antisipá pa limitá e keintamentu global te e 1,5 °C ku a akordá, siendo ku a sobra ménos tempu pa logr’é. E konklushon tabata ku no ta solamente nesesario pa tuma medida (mas) ambisioso, sino tambe pa realmente apliká e medidanan ku ya a proponé: “13. Key finding 5: much more ambition in action and support is needed in implementing domestic mitigation measures and setting more ambitious targets in NDCs to realize existing and emerging opportunities across contexts, in order to reduce global GHG emissions by 43 per cent by 2030 and further by 60 per cent by 2035 compared with 2019 levels and reach net zero CO2 emissions by 2050 globally.” viii. ‘Advisory Opinion’ di Korte Internashonal di Hustisia 5.26. 29 di mart 2023 Asamblea Nashonal di Nashonnan Uní a pidi e órgano hudisial máksimo di Nashonnan Uní – Korte Internashonal di Hustisia (IGH) – konseho tokante e obligashonnan di estadonan enkuanto kambio di klima. 23 di yüli 2025 IGH a publiká un konseho den kua e ta enumerá kua obligashon di mitigashon i di adaptashon e estado miembronan di Nashonnan Uní tin. Den e konseho IGH a splika un serie di disposishon di derecho di Nashonnan Uní ku ta relevante pa e prosedimentu akí tambe i ku ta duna mas konteksto. Korte lo inkluí e konseho akí den kapítulo 8 den e evaluashon di e demandanan, kaminda ta trata konklushon tokante regla i prinsipio spesífiko. Sin embargo, e konsiderashonnan sitá na kontinuashon ta relevante pa interpretashon di tur regla menshoná anteriormente: “175. (…) the Court notes that not all provisions of a treaty readily lend themselves to classification as containing obligations of result or conduct, and each provision must be examined on its own terms in light of specific circumstances. The Court recalls that obligations of conduct in international environmental law entail an obligation to act with due diligence, requiring States parties “to use all the means at [their] disposal” with a view to fulfilling their international obligations”. (…) 208. It must be stressed that both types of obligations [obligations of conduct and obligations of result, korte] may result in the responsibility of a State for breach of the relevant obligation. While the issue of responsibility is addressed further under question (
- b)(see Part V below), the Court finds it useful here to note that, in the case of an obligation of conduct, a State acts wrongfully if it fails to use all means at its disposal to bring about the objective envisaged under the obligation, but will not act wrongfully if it takes all measures at its disposal with a view to fulfilling the obligation even if the desired objective is ultimately not achieved. In the case of an obligation of result, a State acts wrongfully if it fails to bring about the result required under the obligation. At the same time, it cannot be said that an obligation of result, such as an obligation to “adopt national policies and take corresponding measures on the mitigation of climate change”, will be met merely by the adoption of any policies and the taking of corresponding measures. To comply with this obligation of result, the policies so adopted and the measures so taken must be such that they are able to achieve the required goal. In other words, the adoption of a policy, and the taking of related measures, as a mere formality is not sufficient to discharge the obligation of result.” Regulashon europeo di kambio di klima 5.27. Union Europeo a firma e Akuerdo di Paris 22 di aprel 2016 i di e manera akí a bira – banda di su estado miembronan – parti independiente di e Konvenshon Marko di Nashonnan Uní akí. i. European Green Deal 2019 5.28. UE a integrá su plannan di klima den The European Green Deal, ku Komishon Europeo a publiká 11 di desèmber 2019. Meta di e programa di maneho akí ta pa transformá UE den un ‘sosiedat hustu i próspero ku un ekonomia moderno, efisiente den su uso di rekurso i kompetitivo, kaminda na 2050 no tin mas emishon neto di broeikasgas i e kresementu ekonómiko no ta vinkulá na e uso di rekurso.’ E Komishon a anunsiá ku na mart di 2020 lo el a presentá un proposishon di lei europeo tokante klima ku dos ophetivo konkreto pa redukshon di emishon di broeikasgas: neutralidat di klima na 2050 i un redukshon di emishon di 50-55% na 2030 kompará ku aña 1990. 5.29. Legislashon europeo di klima konosé un propio governance-structure, ku ta inkluí obligashon atministrativo ku estado miembronan di UE mester kumpli kuné pa registrá e esfuersonan konhunto i pa raportá na UNFCCC. Estado miembronan mester, entre otro, entregá ‘plan nashonal integrá di energia i di klima’ i strategia riba término largu, i aktualisá esakinan kada dies aña. Estado miembronan mester publiká relato di progreso kada dos aña, entre otro tokante e estado di aplikashon di su propio plan nashonal integrá di energia i di klima i tokante e pronóstiko. Mester raportá e inventarionan di broeikas tur aña. E intenshon ta ku e sistema koordiná mutuamente akí ta kondusí na un mihó koherensia i efikasia di e medidadnan tumá denter di UE. Tambe ta suponé un redukshon konsiderabel di e kompleksidat i karga atministrativo pa e estado miembronan, e institushonnan di UE i otro stake holder. ii. Lei Europeo di Klima 2021 5.30. E Lei Europeo di Klima a drenta na vigor 30 di yüni 2021, den forma di Ordenansa (UE) 2021/1119. E ordenansa akí ta kontené dos ophetivo obligatorio: unu pa neutralidat di klima di UE pa mas tardá na 2050 i otro pa un redukshon neto di e emishon di e broeikasgas di Union di por lo ménos 55% na 2030 kompará ku 1990. Ku esaki UE ke kumpli ku e ophetivo di NU di un máksimo di 1,5 ⁰C di keintamentu mundial i ke tin avanse den alkansamentu di e ophetivonan di NU pa adaptashon di klima. iii. Pakete Fit for 55 5.31. Na 2023 UE a aprobá un serie di proposishon di lei den kua ta revisá tur instrumento polítiko di UE nesesario pa alkansá e ophetivo di klima pa 2030. Ku e asina yamá ‘Pakete fit for 55’ UE a bolbe konfirmá ku e emishonnan di broeikasgas den UE mester keda redusí, pa mas tardá na 2030, ku por lo ménos 55% kompará ku e nivel di 1990. Pa apoyá e regionnan i sektornan ku ta dependé ekonómikamente fuertemente di kombustibel fosil i ku mester realisá ahuste grandi den e transishon pa un ekonomia bèrdè, UE a krea un Just Transition Fund. 5.32. For di e anteriomente menshoná First Global Stocktake, ta negoshando denter di UE tokante e fihamentu di un ophetivo di klima nobo i intermedio pa UE pa aña 2040. Na momento ku dikta e sentensia akí, no a fiha ningun ophetivo nobo den legislashon. E proposishon di kua ta parse ku tin un akuerdo polítiko, ta ku e emishon di CO2 mester ta redusí ku 90% neto na 2040 kompará ku 1990, kaminda 5% di e redukshon di emishon por logra mediante kompra di carbon credits internashonal. c. Vigensia derecho konvenshonal pertinente na Boneiru 5.33. Artíkulo 28 di Statüt ta establesé ku Aruba, Kòrsou i Sint Maarten, si nan ta deseá, por bira miembro di organisashon di derecho internashonal a base di akuerdo internashonal será pa Reino. 5.34. EVRM, e di Diesdos Protokòl di EVRM i IVBPR ta konta pa Reino kompleto, pues tambe pa Boneiru. 5.35. Hulanda ta miembro di e Konvenshon Marko di NU i e Akuerdo di Paris, pero solamente pa loke ta trata e parti europeo di Hulanda. Den e memorie van toelichting di e Aprobashon di e Akuerdo di Paris di 31 di òktober 2016 ta indiká lo siguiente tokante esei: “4.2 Het Caribische deel van Nederland Aplikashon di e Akuerdo di Paris pa e parti Karibense di Hulanda (Boneiru, Sint Eustatius i Saba) ta rekerí aplikashon di e Raamverdrag voor het Caribische deel van Nederland; loke ainda no ta e kaso. Den kuadro di un posibel aseptashon di Akuerdo di Pairs pa e parti Karibense, lo mantené konsulta ku Boneiru, Sint Eustatius i Saba tokante e forma den kua nan por kontribuí (adishonalmente) na efektuashon di e ophetivo general i di e ophetivo di temperatura pa término largu di e Akuerdo. Tambe por studia e posibilidat di oumentá e kapasidat di adaptshon di e islanan, reforsá nan resistensia pa kambio di klima i nan efektonan, nan plan di mitigashon, legislashon i normativa necesario, i finansiashon di e konhunto di medida. Asina finalisá e preparashon di legislashon di aplikashon nesesario pa hasié, e Akuerdo por keda apliká pa Boneiru, Sint Eustatius i Saba. Den e konteksto akí lo tene na kuenta e aplikashon nesesario di Raamverdrag voor Bonaire, Sint Eustatius en Saba.” 5.36. E Lei di Klima Europeo no ta aplikabel pa Boneiru. 5.36.1. Den e Derecho di Union, teritorio ultramar di e estado miembronan di UE tin un posishon spesial komo ‘pais i teritorio di ultramar’(LGO) òf ‘region ultraperifériko’ (UPG). 5.36.2. En prinsipio, legislashon di UE ta konta pa e UPG, pero debí na e distansia grandi ku Europa ta posibel pa tin eksepshon riba e regla gerenal akí. En prinsipio, e Derecho di Union Europeo ta aplikabel pa LGO, ku eksepshon di parti II i IV di e Tratado di Funshonamentu di Union Europeo (VWEU). Parti II ta referí na no diskriminashon i siudadania di e Union, parti IV ta referí na asosiashon di LGO. E ophetivo di e asosiashon di LGO ku UE ta “stimulá desaroyo ekonómiko i sosial di pais i teritorio” (artíkulo 198 di VWEU). 5.36.3. Antia Hulandes i Aruba tabatin, promé ku 2010, e posishon di LGO. Durante e reformanan polítiko na 2010 a akordá ku ‘por lo pronto’ lo mantené e státùs di LGO di e islanan BES. Esaki ta nifiká ku, en prinsipio, e legislashon no ta aplikabel pa e islanan BES. 6Derecho i polítiko di klima nashonal pertinente a. Lei di Klima 6.1. E promé Lei di Klima Hulandes (despues di aki: Lei di Klima) a drenta na vigor promé di sèptèmber 2019. A formulá e ophetivonan di e lei akí na e siguiente manera: Artíkulo 2 Lei di Klima 2019 1. E lei akí ta brinda un marko pa desaroyo di maneho dirigí riba redukshon di forma ireversibel i gradual di e emishonnan di broeikasgas na Hulanda, pa alkansá un nivel ku ta 95% ménos ku na 1990, ku e fin di limitá keintamentu mundial i e kambio di klima. 2. Pa alkansá e ophetivo pa 2050, Nos Ministernan kompetente ta proponé redusí emishon di broeikasgas na 49% na 2030 i logra un produkshon di elektrisidat kompletamente CO² -neutral na 2050. 3. Pa apliklá e lei akí ta konsiderá emishon di broeikasgas e emishonnan den Hulanda manera menshoná den artíkulo 2, parti b, di e Ordenansa di mekanismo di mónitòr. 6.2. Tweede Kamer a aprobá 14 di febrüari 2023 un proposishon (modifiká) pa modifiká e Lei di Klima, ku kua a implementá e Lei di Klima Europeo. E modifikashonnan di e Lei di Klima a drenta na vigor 22 di yüli 2023. 6.3. Artíkulo 2 di e Lei di Klima a keda redaktá na e siguiente manera: 1. E lei akí ta ofresé un marko pa desaroyo di maneho dirigí riba redukshon di forma ireversibel i gradual di e emishonnan di broeikasgas na Hulanda, ku e fin di limitá keintamentu mundial i e kambio di klima, kaminda Hulanda konforme artíkulo 2, promé insiso, di e Lei di Klima Europeo: a. ta redusí e emishonnan neto di broeikasgas na sero pa mas tardá 2050, i b. ta esforsá pa logra emishonnan negativo di broeikasgas na 2050. 2. Pa alkansá e ophetivo pa 2050 Nos Ministernan kompetente ta komprometé na un redukshon di emishon di broeikasgas di 55% kompará ku 1990 na 2030 i pa logra un produkshon di elektrisidat kompletamente CO² -neutral na 2050. Ademas nan ta tuma medida adekuá pa Hulanda kumpli ku e kompromiso di redukshon fihá den artíkulo 4, promé insiso, di e Lei di Klima Europeo i den e aktonan hurídiko vinkulá di UE adaptá pa su aplikashon. 3. Pa aplikashon di e lei akí ta konsiderá e emishonnan di broeikasgas e emishonnan den Hulanda di broeikasgas prosedente di sektor i fuente, i e eliminashon pa kada carbon sink ku ta fihá den e inventario nashonal di broeikasgas konforme artíkulo 4, promé insiso, bou di a, di e Konvenshon Marko di Nashonnan Uní tokante Kambio di Klima (Trb. 1992, 189). 6.4. En virtut di e Lei di Klima mester formulá kada sinku aña un plan di klima. E promé plan di klima a abarká e periodo 2021-2030 i e plan di klima aktual ta abarká e periodo 2025-2030. 6.5. E mekanismo di responsabilisashon di Lei di Klima ta stipulá den kapítulo 3 di e Lei di Klima. Artíkulo 6 ta fiha ku Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) ta publiká anualmente un Eksplorashon di Klima i Energia (KEV). KEV ta un rapòrt sientífiko tokante e konsekuensianan di e maneho di klima apliká den e aña anterior. Esaki ta trata un representashon ophetivo i neutral tokante e situashon di e maneho di klima, den kua ta mustra si por logra e ophetivonan di klima ku e maneho di klima fihá i intenshoná. A base di e KEV ta keda kla si ta nesesario pa bini ku medida adishonal pa realisá e ophetivonan di klima. Ta presentá e KEV na Parlamento tur aña, na mes momento ku e Nota di Klima. Promé ku presentá Parlamento e nota di klima, e Departamentu di Konseho di Raad van State ta duna konseho. Si resultá for di e KEV i e Nota di Klima ku mester di medida adishonal pa alkansá e ophetivonan di klima, ta kuminsá ku un proseso pa prepará e toma di desishon tokante e medidanan adishonal. 6.6. Den e KEV 2025 PBL a konstatá ku ku un probabilidat di ménos ku 5% ta “sumamente improbabel” ku Hulanda ta alkansá e ophetivo di klima fihá pa lei di 55% redukshon di emishon na 2030. 6.7. E Departamento di Konseho di Raad van State a señalá lo siguiente den su konseho tokante e konsepto di e Nota di Klima i Energia 2025: “E Departamentu ta konstatá a base di e konsepto di nota i e KEV 2025, teniendo na kuenta tambe e estimashonnan di e añanan anterior, ku relashoná ku kumplimentu di e ophetivonan di klima, Hulanda apénas a avansá, den término general, pa yega mas serka di e ophetivonan fihá pa 2030. E stagnashon akí ta nifiká de echo, ku tin un atraso, ya ku den futuro lo mester tuma paso muchu mas grandi pa por alkansá e ophetivonan di klima.” b. Adaptashon di klima; Hulanda Europeo 6.8. For di 1992 (e aña ku a firma e Konvenshon Marko di NU) Estado ta okupá ku adoptashon di medida di adaptashon di klima pa Hulanda Europeo. Estado ta raportá for di e tempu ei kada kuater aña na UNFCCC tokante su medidanan di mitigashon i adaptashon den un ‘National Communication’. 6.9. Den e di ocho National Communication di Estado pa UNFCCC, Estado a indiká kua paso el a tuma di 2006 te 2022 riba tereno di adaptashon di klima na Hulanda Europeo. Ta trata di e siguiente akshonnan: 2006 KNMI senario di klima 2006 2006-2011 Adaptatieprogramma Ruimte voor Klimaat (ARK) 2007 Nationale Adaptatiestrategie Maak ruimte voor klimaat 2008-2014 Onderzoeksprogramma Kennis voor Klimaat 2010-2014 Komienso di Deltaprogramma (fase di preparatorio) vanaf 2010 Tur aña ta presentá un update di e Deltaprogramma 2014 Komienso fase di implementashon Deltaprogramma 2014 KNMI senario di klima 2014 2016 Nationale klimaatadaptatiestrategie (NAS 2016) 2018 Uitvoeringsprogramma 2018-2019 NAS 2021 Klimaatsignalering KNMI 2022 Eindrapportage evaluatie NAS 6.10. Kontrolario General a stipulá na 2012 ku e maneho di adaptashon di klima pa Hulanda Europeo vigente e tempu ei no tabata kumpli ku e rekisitonan di e Konvenshon Marko di NU. Asina no tabatin sufisiente bista riba riesgo di e kambio di klima i e relashon entre e riesgonan, no tabatin un maneho di adaptashon integral i efikas, i e maneho di adaptashon eksistente no tabata koordiná, imónitòr ni evaluá. Komo konsekuensia Hulanda Europeo no tabata prepará sufisientemente pa e konsekuensianan di kambio di klima. Pa motibu di e konseho akí a elaborá, ehekutá i evaluá e maneho di adaptashon pa Hulanda Europeo i a base di e evaluashon a intensifik’é. 6.11. Despues di e evaluashon na 2022 konseho di minister a stipulá Nationaal Uitvoeringsprogramma Klimaatadaptatie (NUPKA) na 2023. Mas aleu KNMI a fiha na 2023 e senarionan di klima ku a palabrá. c. Adaptashon di klima; Boneiru 6.12. Den e prosedimentu akí Estado a klasifiká e medidanan ku ta tuma òf apoyá na Boneiru den kuater kategoria: fortalesé e servisionan básiko; konservá i fortalesé e ambiente natural; seguridat i dominio di krísis; paso adishonal pa un strategia integral di adaptashon di klima. i. Fortalesé e servisionan básiko 6.13. Na 2012, debí na insertidumbre di e suministro di awa potabel i di e medida ku e ta pagabel, a disidí di stipulá legislashon nobo riba tereno di suministro di awa i energia. E proseso legislativo a kulminá na 2026 den e Wet elektriciteit en drinkwater BES (Weed BES), na papiamentu Lei di elektrisidat i awa potabel BES. For di e evaluashon di 2023 ta konkluí ku sostenibilidat di e suministro di awa potabel i elektrisidat na e islanan BES a mehorá konsiderablemente for di momento ku e lei akí a drenta na vigor. Pa mantené e servisionan akí pagabel, Estado a konsedé supsidio insidental i struktural. 6.14. Pa motibu ku falta un (bon) sistema di awa residual na Boneiru a konstruí na 2014 un sistema sentral di kloaka ku instalashon di purifikashon ku supsidio di Komishon Europeo i Estado. ii. Konservá i fortalesé e ambiente natural 6.15. En virtut di artíkulo 2 di Wet grondslagen natuurbeheer en bescherming BES (Wgnb BES) Minister di Agrikultura, Peska, Seguridat Alimentario i Naturalesa – den estrecho kolaborashon ku e bestürskolezjenan di e islanan – mester fiha kada sinku aña un plan di maneho di naturalesa. Pa e periodo for di 2013 esei tabata e Natuurbeleidsplan Caribisch Nederland 2013-2017 (NBP). Estado a duna e islanan BES sosten finansiero i di rekurso pa ehekushon di e plannan di naturalesa pa e islanan. Ademas Boneiru a risibí USD 5.238.400 di Estado na fondo pa naturalesa pa ehekushon di proyekto di naturalesa. E ophetivonan di NBP a keda implementá den dies proyekto den e periodo di 2013-2017, inkluyendo reforestashon, restourashon di koral i redukshon di espesie invasivo. 6.16. Na aprel 2020, en virtut di artíkulo 2 Wgnb BES i artíkulo 1.4 Wet VROM BES a stipulá het Natuur- en Milieubeleidsplan Caribisch Nederland 2020-2030 (NMBP) pa e Ministernan di e tempu ei di Infrastruktura i Maneho di Awa, Asuntunan Interino i Relashon den Reino i Agrikultura, Naturalesa i Kalidat di Alimentashon den estrecho kolaborashon ku e bestürskolezjenan di e islanan BES. NMBP ta sigui traha riba e NBP pa loke ta trata naturalesa i fuera di esei tambe a inkluí e maneho di medio ambiente. A formulá kuater ophetivo stratégiko den e NMBP: 1) redusí e deterioro di e koralnan, 2) restourá i konservá habitat i espesie úniko, 3) uso di forma sostenibel di tera i awa pa desaroyo di e ekonomia lokal i 4) krea kondishon pa sigurá resultado duradero di e maneho di naturalesa. Bou di NMBP ta kai tantu e proyektonan general pa e islanan BES komo proyekto spesífikamente pa un isla so. 6.17. E islanan BES mes ta responsabel pa e plannan di ehekushon lokal i ta haña sosten finansiero di Estado pa stipulá nan. Banda di esei Estado ta sostené e islanan BES finansieramente tambe ora di ehekutá e plannan. Asina a pone – entre otro – € 35 mion disponibel pa ehekushon di e promé fase di e NMBP i banda di esei € 7,2 mion pa medida riba tereno di restourashon di koral. E repartishon di e rekursonan disponibel for di NMBP pa kada isla BES ta dependé di e petishonnan di kada isla. Pa ehekushon di e di dos fase di e NMBP i e periodo despues di 2030 Estado no ta pone un budget disponibel. 6.18. Den kuadro di e NMBP a kuminsá na kada isla dos programa grandi: e programa di restourashon di naturalesa i e programa di awa. Den kuadro di restourashon di naturalesa a traha un plan di restourashon di koral i un plan di restourashon di palu di mangel na Boneiru i tin plan den desaroyo pa eliminashon di bestia ku ta kana lòs. Den kuadro di e programa di awa ta konsentrá riba maneho di awa, retenshon di awa i purifikashon di awa. Estado ta finansiá e medidanan ku mester tuma. 6.19. Rijkwaterstaat i OLB a formulá e Monitoringsprogramma zeewaterkwaliteit, Programa di Kòntròl di awa di laman. E programa a kuminsá na 2023 i tin komo meta pa realisá un ret básiko pa midi na Boneiru pa mónitòr e kalidat di awa di laman i di bou di tera. Mehorashon di e kalidat di awa ta importante pa e kondishonnan di kresementu di e refnan di koral na Boneiru. Estado a finansiá konstrukshon di e sistema di midi. 6.20. Komienso di 2024, den kuadro di NMBP a aprobá un progama di Desaroyo di Teritorio di Hulanda Karibense (ROCN), en virtut di artíkulo 4 Wet grondslagen ruimtelijke ontwikkelingsplanning BES (Wgro Bes). A fiha ROCN den konsulta ku bestürskolezje di e entidatnan públiko i Ministerio di Bibienda i Ordenamentu di Teritorio. ROCN ta duna OLB un marko pa fiha un plan di desaroyo di teritorio insular, enfoká riba bibienda, kambio di klima i konservashon di balor kultural i natural. Estado ta desempeñá e papel di partner di OLB i ta tuma responsabilidat den realisashon di bon desaroyo teritorial. 6.21. Estado ta trahando riba un sistema di konseshon di pèrmit, supervishon i kumplimentu (VTH-stelsel) pa garantisá protekshon di interes ku e leinan na Boneiru riba tereno di naturalesa i medio ambiente tin komo meta. A kuminsá trayekto di mehorashon a base di un rapòrt di Inspekshon di Ambiente di Biba i Transporte di 2023, ku a konstatá ku no tabata kla kua kompania tabatin mester di pèrmit en virtut di e reglanan tabata vigente (Hinderverordening) i ku tabata falta un sistema koherente di supervishon i kumplimentu. E Inrichtingen- en activiteitenbesluit (IAB BES) ku su regulashon supyasente a drenta na vigor promé di aprel 2024. Ku esaki a klarifiká e reglanan di medio ambiente pa kompania na Hulanda Karibense, a mehorá e obligashon di evaluashon di impakto ambiental i a imponé sekretario di estado di Infrastruktura i Maneho di awa responsabilidat pa ehekushon di maneho i tarea di VTH. 6.22. For di 2017 Estado a duna diferente enkargo pa diferente investigashon relevante den kuadro di kambio di klima i adaptashon di klima na Boneiru, inkluyendo investigashon di seguridat di awa, naturalesa i medio ambiente i klima. 6.23. 27 di sèptèmber 2022 Ministerio di Enseñansa, Kultura i Siensia a firma huntu ku e entidatnan públiko un konvenio kultural pa stimulá infrastruktura kultural na Hulanda Karibense. Den e konvenio kultural a presta atenshon na entre otro edukashon kultural, konservashon i protekshon di patrimonio tangibel i intagibel i arkeologia (bou di awa). OLB i Ministerio ta traha un agènda kultural konhunto pa kada isla, pa Boneiru esaki a sosodé 9 di yüli 2024. Den esaki Ministerio di Enseñansa, Kultura i Siensia ta desempeñá un papel di apoyo. iii. Seguridat i dominio di krísis 6.24. Ministerio di Hustisia i Seguridat a stipulá na 2023 un Strategia di Seguridat pa Reino. Den e dokumento akí ta menshoná kambio di klima komo peliger ku konsekuensia ku ta “kada bes mas grandi i mas difísil pa kontrolá” , tambe pa Hulanda Karibense. Pa Hulanda Karibense, e Strategia di Seguridat ta menshoná entre otro lo siguiente: “ANV a elaborá metódikamente e interesnan di seguridat den kriterio di impakto i ku esei nan ta hasi komprensibel den ki medida por perhudiká e interesnan. Huntu ku análisis spesífiko pa kada ámbito,11 e análisisnan akí ta forma kontribushon importante na e strategia i ta kontribuí asina na un rumbo stratégiko riba seguridat nashonal ku no ta solamente enfoká riba menasa riba término kòrtiku sino tambe riba (posibel) desaroyo di menasa riba término largu. [nota final 11: Pensa riba Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland, Dreigingsbeeld Statelijke Actoren en het Cybersecuritybeeld Nederland, pero tambe riba estudio sientífiko tokante por ehèmpel e impakto di kambio di klima na Boneiru. Kaminda ta aplikabel ta referí na e análisisnan akí den e strategia.] (…) Riba término largu e subida di nivel di laman ta forma un menasa importante: miónes di hende den siudat den i pafó di Reino ta birando kada bes mas vulnerabel pa e subida di nivel di laman. Ta antisipá ku alrededor di 2050 dos tersera parti di e poblashon mundial ta bibando den siudat, di kua 800 mion hende den siudat ku ta vulnerabel pa e subida di nivel di laman. Spesífikamente pa Boneiru ta konta ku debí na konsekuensianan di kambio di klima e isla lo disparsé parsialmente bou di awa na 2050.39 [nota final 39: Institute for Environmental Studies (IVM), The Impacts of Climate Change on Bonaire, 2022, p. 71.] (…) Desaster di klima i naturalesa i e infrastruktura krusial pa e parti Karibense di Reino64 E impakto di desaster di klima i naturalesa riba nos seguridat nashonal por ta hopi serio, prinsipalmente si proseso importante manera suministro di kuminda i energia wòrdu afektá òf kai afó kompletamente. Pa e parti Karibense di Reino, interupshon di e prosesonan krusial akí por tin konsekuensia serio, mirando su ubikashon geográfiko. E islanan ta dependé di transporte marítimo i aéreo pa abastesé kuminda i merkansia. Si e wafnan òf aeropuertonan no ta aksesibel òf si no por usa nan, e konsekuensianan ta serio, ya ku hopi biaha no ta eksistí infrastruktura alternativo. (…) Reino ta birando kada bes mas vulnerabel pa desaster di klima i di naturalesa, manera wer ekstremo manera kalor/sekura i orkan. Orkan Irma ta ilustrá ku un desaster natural por tin un gran impakto riba e parti Karibense di Reino, spesialmente si e ta afektá vários infrastruktura pareu. (…) Pa Boneiru, Aruba i Kòrsou e probabilidat di un tormenta tropikal òf orkan fuerte, manera e orkan di Irma, ta mas chikitu. Sin embargo, e kambio di klima tambe tin un impakto riba interes di seguridat nashonal, manera e peliger di inundashon. Den laman Karibe, e nivel di awa ta sigui subi. Pa 2050, e zonanan mas abou di Boneiru inkluí, ta kore riesgo di keda permanentemente inundá debí na e subida di nivel di laman. Ademas, e infrastruktura ku ta krusial pa nan tambe ta vulnerabel, ya ku na Boneiru e ta situá prinsipalmente na parti zùit i na kosta. [Nota final 64: Vliet van, P.j. & Mennen, M.G., Technologieverkenning Nationale Veiligheid: Een verkenning van kansen en dreigingen van technologische ontwikkelingen voor de nationale veiligheid, 2014.] (…) G. Un enfoke riba término largu pa e parti Karibense di Reino kontra e efektonan di kambio di klima. Punto klave ta e transishon pa energia solar i di bientu, un desaroyo teritorial resistente na e klima i un oumento di redundansia den kaso ku e sistemanan vital faya.” 6.25. Debí na e riesgo di sirkunstansia di wer ekstremo KNMI ta mónitòr e wer na e islanan BES for di 2016. iv. Paso mas aleu pa un strategia di klima pa Boneiru 6.26. Na 2016, e gabinete di e tempu ei a elaborá e Strategia di Adaptashon di Klima Nashonal ‘Ahustá ku ambishon’ (NAS 2016). Den esei a indiká ku e problemátika di klima den e partinan Karibe den Reino ta signifikantemente diferente i ta eksigí un plan separá. 6.27. A elaborá e NAS 2016 den e Uitvoeringsprogramma 2018-2019 NAS. Meta di esaki ta ‘krea konsiensia i reuní e partinan relevante’. Despues di evaluashon na 2022 a aprobá na 2023 e Nationaal Uitvoeringsprogramma Klimaatadaptatie (NUPKA) den e konseho di minister. NUPKA ta trata prinsipalmente Hulanda Europeo, pero ta mustra tambe, te kaminda ta posibel, kua tarea i medida ta previsto pa Hulanda Karibense. NUPKA ta menshoná ademas sinku prioridat pa kua Estado ta pidi atenshon na e mesa di klima Boneiru, esta: formulá meta di adaptashon konkreto; hasi e konosementu aksesibel i aplikabel, i enfoká riba desaroyo di konosementu; invitá un grupo amplio di partido interesá; eksplorá posibilidat di inkluí resilensia di klima komo elemento stándart den tur maneho (responsabilidat kla i organisashon transparente); eksplorá e posibilidatnan di amplia finansiashon di adaptashon di klima. 6.28. 24 di mei 2022 bestürskolezje di Boneiru a pidi Minister di Klima i Energia pa establesé un mesa di klima na Boneiru i pone un kwartiermaker disponibel pa duna e konsepto akí forma. 8 di mei 2023 kwartiermaker Nijpels a publiká su rapòrt konsultivo titulá ‘Het is nooit te laat’, ‘Nunka no ta lat’. 6.29. A base di e rapòrt konsultivo akí Estado a tuma e siguiente pasonan: Ministerio di Infrastruktura i Maneho di Awa a asigná KNMI un presupuesto fiho anual pa evaluá e konsekuensianan di kambio di klima pa e islanan BES pa e senarionan di klima; Den e senarionan di KNMI’23 a pone atenshon na Hulanda Karibense; Ministerio di Infrastruktura i Maneho di Awa a duna Climate Adaptation Services enkargo na 2023 pa realisá e atlas di efekto di klima BES i ku e meta pa trese tur konosementu aktual tokante kambio di klima na un solo lugá ya gobièrnu, habitante i komunidat por mira e konsekuensianan di kambio di klima den nan regio spesífiko. E atlas di efekto di klima akí ta disponibel for di 7 di desèmber 2023 na tres idioma: hulandes, ingles i papiamentu; 19 i 20 di òktober 2023 tabatin workshop i charla públiko na Boneiru pa kompartí desaroyo riba tereno di informashon di klima, pa diskutí e senarionan di KNMI’23 i pa introdusí e atlas di efekto di klima BES. A inkluí e resultadonan di e workshopnan den e rapòrt ‘Climate Impacts for Bonaire’; a traha wèpsait pa informá e habitantenan di Boneiru tokante kambio di klima, e importansia di naturalesa i toma i preparashon di medida di adaptashon; na desèmber 2023 a pone imágen di satélite di e islanan BES disponibel den e portal di data di satélite di Gobièrnu di Reino. Por usa e imágennan pa investigashon di klima i pa analisá e kambionan na Boneiru; na yanüari 2024 a realisá buelo rònt di Boneiru pa saka potrèt aéreo i pa midi altitut pa inklushon den e Actuele Hoogtebestand Nederland, Archivo di Altitut Aktual di Hulanda. OLB i Ministerio di Asuntunan Interior a tuma e inisiativa pa e proyekto akí i e Ministerio a finansiá e proyekto tambe. E modelo nobo di altitut ta disponibel entretantu; a lansa un ‘vision tool’ virtual ku ta mustra kon Boneiru lo por ta na 2050 si sigui un vishon inklusivo di naturalesa. 6.30. Na 2023 a krea na Boneiru un asina yamá Mesa di Klima ku representante di diferente sektor i gobièrnu, bou di mando di un presidente independiente. E Mesa di Klima tin komo meta pa traha riba un plan di klima spesialmente pa Boneiru. Pa sostené e elaborashon di e plan di klima Estado a duna konsultorio Witteveen+Bos enkargo pa elaborá un resúmen di e esfuersonan planiá i esnan aktual di adaptashon i mitigashon di klima na Boneiru. E rapòrt di Witteveen+Bos a keda entregá na e grupo di proyekto di Mesa di Klima. Estado ta spera ku e plan di klima ta kla den e promé kuartal di 2026. Den e siguiente imágen ta mustra skemátikamente e struktura di e Mesa di Klima: Imágen 6: struktura di Mesa di Klima 6.31. Estado ta sigui hasi esfuerso pa kolaborashon den Reino i kolaborashon internashonal: reforsá kapasidat ehekutivo di Boneiru ta un prioridat fundamental den e Akuerdo Atministrativo Boneiru i Reino; Ministerio di Infrastruktura i Maneho di Awa ta desaroyá huntu ku Dutch Water Authorities sosten struktural pa Hulanda Karibense den e retonan den ambiente físiko di bida; entrante promé di yüli 2024, den kuadro di un pilot, a funda VNG-Caribendesk ku kofinansiashon di Ministerio di Asuntunan Interior i Relashonnan den Reino. VNG-Caribendesk ta sostené e islanan BES ku konosementu i ekspertisio pa reforsá maneho, legislashon i ehekushon. No ta kla ainda si VNG-Caribendesk ta keda eksistí despues di e pilot, i si e ta keda eksistí, den kua forma. interkambio di konosementu den Reino pa medio di kongreso; islanan BES ta afiliá na International Panel for Deltas and Coastal Areas (IPDC). 21 di mei 2024 IPDC a publiká un rapòrt di kon e islanan mester enfrentá kambio di klima i kon nan por kolaborá pa ta mihó prepará pa e konsekuensianan di kambio di klima. pa probechá mas oportunidat di sosten finansiero pa Hulanda Karibense prosedente di fondo internashonal (entre otro fondo di UE, fondo di NU i fondo regional) Estado a nombra un enviado spesial pa Hulanda Karibense. 6.32. Pa loke ta trata maneho relashoná ku adaptashon di klima Estado a emprendé, entre otro, lo siguiente: Estado a pone € 33,6 mion disponibel pa aselerá e transishon pa elektrisidat sostenibel. Debí na e esfuersonan akí e islanan BES ta selektá pa partisipashon na e proyekto di UE ‘30 for 2030’. Mediante e proyekto akí UE ta duna sosten pa sigui realisá e transishon di energia; un situashon sosial-ekonómiko stabil ta importante pa e éksito di e medidanan di adaptashon di klima. Ku e motibu ei Estado, a base di e konsehonan den e rapòrt ‘Een waardig bestaan’, Un bida digno, a reservá strukturalmente € 32 mion pa aña pa mehorá forsa di kompra i kombatimentu di pobresa na Hulanda Karibense. Ademas Estado a subi strukturalmente sueldo mínimo, ònderstant mínimo i sèn pa yu, proporshonalmente ku e montantenan vigente na Hulanda Europeo; e tópiko di kambio di klima i salú ta figurá den e programa di trabou pa 2025 pa e konseho di salú. E konseho ku e konseho di salú tin previsto pa emití tokante e riesgonan di kambio di klima pa salú na Hulanda ta referí na Hulanda Karibense tambe; den e Nota Lokaal Gezondheidsbeleid Bonaire 2024-2027, Nota maneho di salú lokal, ta dediká un kapítulo na klima: den dje ta formulá, entre otro, rekomendashon en relashon ku problema di salú relashoná ku kalor. 7Relashon polítiko denter di Reino 7.1. Boneiru tabata forma parti di Antia Hulandes di 1954 te 10 di òktober 2010, un pais independiente den Reino. a. Rumbo pa 10-10-10 7.2. Durante un referèndùm di 10 di sèptèmber 2004 peublo di Boneiru a skohe pa un laso direkto ku Hulanda. 7.3. 17 di sèptèmber 2005 a tuma lugá un reunion atministrativo ku dia 22 di òktober 2005 a kulminá den un akuerdo entre Antia Hulandes, Hulanda, Sint Maarten, Boneiru, Sint Eustatius i Saba. E perspektiva final previsto pa e islanan Bes tabata un státùs di karakter spesial denter di Reino, kaminda lo tabatin un laso direkto ku Hulanda Europeo. E státùs nobo akí mester a kondusí na un desaroyo sosio-ekonómiko sostenibel na e tres islanan, ku estrecho kolaborashon ku Hulanda Europeo, loke lo a tradusí den un “nivel aseptabel di servisio” pa e habitantenan di e islanan BES. 7.4. Ora a resultá ku tabatin diferensia grandi den opinion tokante e posishon konstitushonal nobo di e islanan BES, Raad van State a pidi Reino konseho. Den un konseho emití dia 18 di sèptèmber 2006 Raad a rechasá dos modelo básiko proponí: islanan BES komo islanan di Reino òf komo munisipio hulandes. Konseho a rekomendá un modelo den kua kada isla BES lo a keda konstituí komo entidat públiko den sentido di artíkulo 134 di Konstitushon. Konseho a enfatisá ademas lo siguiente: “Un partikularidat di e entidatnan públiko akí ta ku nan lo no pertenesé na ningun provinsia. Por lo tanto, e relashonnan di supervishon lo keda establesé direktamente ku gobièrnu. Den hopi kaso, esaki lo trata e ámbito di kompetensia di Minister di Asuntunan Interior. Sin embargo, tambe ta hunga un papel importante e maneho riba tereno di ordenamentu teritorial i medio ambiente (por ehèmpel plan regional i plan di eliminashon di sushi). Esaki ta un tarea pa Minister di Bibienda, Ordenamentu Teritorial i Maneho di Medio Ambiente. Aunke no ta trata aki di tarea di gran embergadura, su karákter spesial ta rekerí un akomodashon eksplísito.” 7.5. Den e deklarashon final di e minikonferensia di 10 i 11 di òktober 2006 tokante e futuro posishon polítiko di e islanan BES, e delegashonnan di e islanan BES i pais Hulanda a akordá entre otro, lo siguiente: e tres islanan ta haña e posishon hurídiko di un entidat públiko; na promé instante legislashon di Antia Hulandes ta keda vigente, pero gradualmente lo sustituí esaki pa legislashon hulandes, ku e posibilidat di establesé disposishon desviante; e disposishonnan legal aplikabel pa e munisipionan hulandes ta apliká mutatis mutandis, teniendo en kuenta e disposishonnan spesial ku ta inkluí den lei òf en virtut di lei. 7.6. 10 di òktober 2010 a desmantelá e pais Antia Hulandes i for di e dia ei Reino ta konsistí di kuater pais independiente: Aruba, Kòrsou, Hulanda i Sint Maarten. E islanan BES for di e fecha ei ta forma parti di pais Hulanda, komo entidat públiko den sentido di artíkulo 134 di Konstitushon. E relashonnan polítiko denter di Reino for di e fecha ei ta keda representá na e siguiente manera: Imágen 7: relashonnan polítiko denter di Reino Hulandes b. Asuntu di Reino i asuntu nashonal 7.7. For di 1954 ta goberná e relashonnan polítiko entre e paisnan di Reino mediante e Statüt pa Reino Hulandes (despues di aki: Statüt). A adaptá e Statüt 10 di òktober 2010 na relashonnan polítiko nobo. 7.8. Statüt ta distinguí entre asuntu legislativo i atministrativo ku Reino ta atendé kuné (Asuntu di Reino) i tópikonan ku e pais mes ta atendé kuné (asuntu di nashonal). Artíkulo 3, insiso 1, bou di a te ku h di Statüt ta menshoná algun asuntu di Reino. Tuma medida relashoná ku kambio di klima no ta inkluí den dje. Sin embargo, e di dos insiso di e artíkulo akí ta establesé, hasiendo referiensa na artíkulo 55 di e Statüt, ku e paisnan por deklará otro asuntu komo asuntu di Reino mediante akuerdo komun i lei di Reino. 7.9. Te ku e fecha di awa e paisnan no a deklará (e toma di medida relashoná
- ku)kambio di klima komo asuntu di Reino. Esei ta konta tantu pa e periodo di 1954 te 10 di òktober 2010 (tempu ku Boneiru tabata forma parti di Antia Hulandes ainda) komo e periodo despues. Maneho di klima denter di Reino pues semper a keda un asuntu nashonal. 7.10. E dosié di proseso no ta kontené informashon tokante maneho òf medida konkreto relashoná ku kambio di klima ku a adoptá na Boneiru den e periodo promé ku 10 di òktober. 7.11. Artíkulo 43, insiso 1, di Statüt ta fiha ku kada pais ta pèrkurá pa realisashon di e derechonan humano fundamental i e libertatnan fundamental, seguridat hurídiko i bon maneho di asuntu públiko. E di dos insiso ta fiho ku garantia di e derechonan, libertatnan, seguridat hurídiko i bon maneho di asuntu públiko ta asuntu di Reino. E islanan BES den struktura estatal di pais Hulanda i. Reglamentu konstitushonal entidat públiko 7.12. Artíkulo 42 di Statüt ta fiha ku e struktura estatal di pais Hulanda ta regulá pa Konsitushon. E entidatnan públiko di Karibe ta regulá den kapítulo 7 di Konstitushon. 7.13. OLB ta fihá en virtut di artíkulo 2 di Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (despues di aki: WolBES). Kapítulo II di WolBES ta regla e struktura i komposishon di e órganonan di e entidat públiko. 7.14. Entidatnan públiko tin un struktura atministrativo komparabel ku esun di munisipio hulandes. En virtut di artíkulo 5 di WolBES, kada entidat públiko tin un koneho insular (ekivalente na konseho munisipal), un bestürskolezje (ekivalente na e kolegio di burgemester i wethouder) i un gezaghèber (ekivalente di un burgemester). Ademas tin un kolegio elektoral pa Eerste Kamer. 7.15. E isla di Boneiru tin pues dos nivel di gobièrnu: OLB i Estado. Estado i OLB a akordá ku mas tantu tarea posibel ta keda ehekutá na nivel insular (e asina yamá ‘subsidiariteitsbeginsel’, prinsipio di supsidiariedat). E akeurdo akí ta koherente ku e puntonan di salida di e Europees Handvest inzake lokale autonomie i ta stipulá den Kapítulo V di WolBES, den kua e relashon di OLB ku Reino ta reglá: Artíkulo 212 di WolBES Nos Minister ta promové e desentralisashon den benefisio di e entidatnan públiko. Proposishon di medida den kua sierto asuntu ta konsiderá parti di polítika nashonal lo keda hasí solamente si e tema en kuestion no por keda tratá di manera efikas i efisiente pa e outoridatnan insular. 7.16. Tin un representante di Reino tambe pa e entidatnan públiko Bonaire, Sint Eustatius i Saba (artíkulo 187 di WolBES). E representante di Reino akí ta e lenk entre e islanan BES i Reino. E tareanan di e representante di Reino ta inkluí, entre otro, raportá na minister kompetente tokante asuntu òf konklushonnan spesial ku ta afektá e entidatnan públiko, i promové bon gobernashon di e entidatnan públiko (artíkulo 204, insiso 1, bou di a i j WolBES). 7.17. E tareanan di OLB ta keda dividí den tarea di ko-maneho i tarea outónomo. Tarea riba e terenonan ku ta relevante den kuadro di adaptashon di klima ta pa gran parti tarea di ko-maneho. Mediante lei (manera Wgro BES, Wgnb BES, Wet VROM BES, Wmb BES) a asigná tarea i kompetensia na OLB i mediante plan i programa Estado a krea kuadro den kua OLB mester òf por elaborá i ehekutá maneho òf plan. ii. Aplikashon di lei hulandes na e islanan BES 7.18. Den e reformanan polítiko na 2010 a adoptá komo punto di salida pa durante un periodo di sinku aña despues di afiliashon di e islanan BES na Hulanda pa mantené koutela legislativo. Esaki tabata nifiká ku legislashon di Antia Hulandes ku tabata na vigor na kuminsamentu di e situashon konstitushonal nobo na e islanan BES, lo sigui vigente i ku, en prinsipio, e legislashon hulandes lo a keda introdusí solamente si tabata berdaderamente nesesario. E motibu di e reserva legislativo akí tabata e kapasidat atministrativo i ehekutivo limitá di e islanan BES. 7.19. Artíkulo 57a di Statüt ta fiha ku e leinan di reino, leinan, ordenansa nashonal, medida general di atministrashon di reino, medida general di atministrashon i otro disposishon òf desishon vigente riba 10 di òktober 2010 ku ta kontrali na un modifikashon den Statüt, lo sigui vigente te ora a adoptá un disposishon di akuerdo ku Statüt. 7.20. Riba e punto di salida di artíkulo 57a di Statüt, e delegashonnan a establesé algun eksepshon, ku a keda fihá den un Plan di etapa. E eksepshonnan ta referí na ámbito di kua e tres islanan i Hulanda a konsedé den e tempu ei un prioridat asina haltu ku e legislashon i normativa hulandes a drenta na vigor den e ámbitonan akí for di momento di e transishon pa e státùs nobo, manera salubridat públiko, seguridat sosial, enseñansa i hubentut, seguridat i polis, i finansa. Kambio di klima no tabata un di e prioridatnan akí. 7.21. Ademas a fiha ku na e islanan BES ta posibel pa adoptá disposishon ku ta diferí di e legislashon hulandes debí na e diferensianan entre e islanan BES i Hulanda Europeo (e asina yamá ‘differentiatiebepaling’, disposishon di diferensiashon. 7.22. A base di e rapòrt di evaluashon di Komishon Spies di 2015 i e konseho di e Departamentu di Konseho di Raad van State di 17 di yüli 2019 a reemplasá e punto di salida di reserva legislativo na 2019 pa e prinsipio di ‘comply or explain’. E prinsipio fundamental di comply or explain ta ku tur intensifikashon di maneho hulandes-europeo i e legislashon nobo i/òf konsekuensia finansiero ku ta derivá di dje (
- lo)ta aplikabel pa e islanan BES, a ménos ku tin motibu pa no hasié. Por pensa riba argumento manera e forsa ehekutivo limitá, e karakter insular, e distansia geográfiko entre Hulanda Europeo i Hulanda Karibense, e eskala chikitu, sirkunstansianan klimatológiko, sirkunstansianan geográfiko i kapasidat finansiero. Ta importante pa señalá ku e faktornan akí por ta motibu pa adoptá medida spesífiko, pero no por kita for di e meta final pa yega un nivel di servisio mas ekitativo na Hulanda Karibense. Den kaso ku konsiderá un intensifikashon di maneho òf un lei ku no ta aplikabel pa e islanan BES, e ministerio korespondiente mester splika dikon ta konsiderá nesesario pa ekskluí e islanan BES di legislashon i regulashon spesífiko. No opstante, diferensiashon ta keda posibel; den kaso di legislashon nobo mester konsiderá si e islanan BES por keda inkluí ora ta establesé un diferensiashon entra Hulanda Europeo i Hulanda Karibense. Si disidí ku diferensiashon no ta posibel òf no ta deseabel, mester hustifiká e desishon di no apliká legislashon òf regulashon pa e islanan BES. 8Demanda i defensa 8.1. Greenpeace ta demandá – resumiendo i despues di modifikashon di demanda – ku korte ta dikta sentensia, den medida ku ta posibel, ku ehekushon provishonal: Den kuadro di medida di adaptashon: I. ta deklará ku Estado a aktua i ta aktuando en kontra di derecho fundamental di e habitantenan di Boneiru, bou di artíkulo 2, 8 i 14 di EVRM i artíkulo 27 di het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten (IVBPR), i ku, por lo tanto, a aktua i ta sigui aktua di forma ilísito dor di: no adaptá (òf a lo ménos no adoptá sufisientemente) medida adekuá i na tempu pa protegé e habitantenan di Boneiru kontra e konsekuensianan di kambio di klima (adaptashon); i/òf ekskluí Boneiru sin ophetivo legítimo i sin hustifikashon ophetivo di tur (òf kasi tur) legislashon, regulashon i medida efektivo tumá pa Estado den kuadro di protekshon di su habitantentenan kontra konsekuensianan di kambio di klima (adaptashon); no informá (òf a lo ménos no sufisientemente) e habitantenan di Boneiru di e konsekuensianan ku por spera di kambio di klima i no impliká nan (òf a lo ménos no sufisientemente) den elaborashon di maneho i ehekushon di medida efektivo den kuadro di protekshon di e habitantenan di Boneiru kontra e konsekuensianan di kambio di klima (adaptashon); II. ta kondená Estado pa adoptá oportunamente tur medida nesesario pa protegé Boneiru i su habitantenan adekuadamente kontra e konsekuensianan di kambio di klima, entre otro, pero no solamente, dor di: basa i husga su maneho kompleto den kuadro di adaptashon na Boneiru riba e tratadonan internashonal di derecho humano aplikabel i ratifiká pa Hulanda; establesé, mas pronto posibel, te kaminda ta rasonabel i pa mas tardá promé di aprel 2027, òf por lo ménos den un término di tempu ku korte ta determiná den bon hustisia, un plan di adaptashon adekuá pa Boneiru (òf a lo ménos garantisá ku ta bai elaborá dicho plan di adaptashon) den kua ta tene na kuenta tur investigashon sientífiko relevante, konosementu di e habitantenan di Boneiru i e deseo i nesesidatnan di e habitantenan di Boneiru, ku ta tene na kuenta di manera evidente ku e retonan struktural na Boneiru manera pobresa i resilensia di e habitantenan di Boneiru, i ku por lo ménos a evaluá di manera evidente i motivá e rekisitonan aplikabel pa medida adekuá i na tempu en virtut di artíkulo 2, 8 i 14 di EVRM i artíkulo 27 di IVBPR; garantisá ku e medidanan establesé den e plan di adaptashon ta keda ehekutá na tempu, loke ta inkluí, entre otro, pone na disposishon i sigui pone na disposishon sufisiente rekurso finansiero pa ehekushon di e plan di adaptashon, i evaluá periódikamente e ehekushon di e medidanan akí i restourá mas pronto posibel kualke defisiensia den su ehekushon; inisiá, inmediatamente despues di dikta sentensia den e kaso akí, i mantené di forma sostenibel plamamentu di informashon tokante klima i e konsekuensianan di kambio di klima bou di e habitantenan di Boneiru; inisiá òf laga inisiá, inmediatamente despues di dikta sentensia den e kaso akí, investigashon sientífiko adekuá di e konsekuensianan históriko, aktual i futuro di kambio di klima na Boneiru, i pone na disposishon sufisiente rekurso pa por hasié, i sigui hasi dicho investigashon posibel; a lo ménos adoptá medida ku korte ta konsiderá oportuno. Den kuadro di medida di mitigashon: III. ta deklará ku Estado a aktua i ta aktuando en kontra di derecho humano fundamental di e habitantenan di Boneiru bou di artíkulo l 2, 8 di 14 EVRM i, por lo tanto, tambe ta aktua di manera ilísito dor di dirigí te ku e fecha di awe un maneho di klima ku no ta kumpli ku loke evidentemente ta e mínimo eksigibel di e kontribushon hustu di Estado den e medidanan ku mester adoptá na nivel mundial pa limitá keintamentu mundial na final di e siglo akí bou di 1,5°C kompará ku e nivel pre-industrial. Primariamente: IV. ta kondená Estado pa adoptá tur medida nesesario pa garantisá ku e volúmen konhunto di e emishonnon anual di Hulanda – e emishonnan nashonal ménos e redukshon di emishon den eksterior lográ danki na finansiamentu internashonal di Hulanda pa lucha kontra e kambio di klima ku por atribuí na Hulanda – primariamente: di tur e broeikasgassen (CO2-
- eq)pa mas tardá na 2030 ta redusí te neto sero, òf ku 95% kompará ku e emishonnan hulandes na 1990 i ta keda redusí; supsidiariamente: di CO2, òf pa mas tardá 31 di desèmber 2031 te neto sero ta redusí i ta keda redusí, òf denter di un carbonbudget di, entrante promé di yanüari 2024, 448 Mton CO2 ta redusí te neto sero i ta keda redusí; V. ta kondená Estado pa adoptá tur medida nesesario pa pèrkurá ku e volúmen anual di e emishonnan nashonal di tur broeikasgassen (CO2-
- eq)– e emishon di e broeikasgassen di teritorio Hulandes, ménos e emishonnan negativo for di teritorio hulandes – primariamente: pa mas tardá na 2040 ta redusí te neto sero na 2040 i ta manten’é redusí; supsidiariamente: pa mas tardá na 2040 ta redusí ku 95% kompará ku e emishon na 1990 i ta manten’é redusí; mas supsidiariamente: pa mas tardá na 2040 ta redusí ku 90% kompará ku e emishon na 1990 i ta manten’é redusí Supsidiariamente: VI. ta kondená Estado pa, mas pronto posibel, pero pa mas tardá seis luna despues di dikta sentensia den e kaso akí, òf a lo ménos den un término ku korte ta determiná den bon hustisia, fiha un carbonbudget nashonal ku ta un reflekshon di un fair share di e carbonbudget mundial ku ta disponibel pa 1,5˚C, a base di un prosedura transparente den kua ta splika di forma eksplísito e fundamentonan i opshonnan den relashon ku e resultado final i den kua e resultado no por duna lugá na un carbonbudget mas abou ku lo a optené aplikando un kálkulo equal per capita di e situashon di Hulanda. VII. ta kondená Estado pa establesé ophetivo intermedio konkreto pa e redukshon di e emishon di broeikasgassen, a base di e carbonbudget eksigí den VI, pa: primariamente: (
- i)Redukshon di emishon denter di e teritorio hulandes, (
- ii)Emishon negativo, i (iii) Redukshon di emishon pafó di teritorio hulandes; supsidiariamente: E redukshon di e emishonnan hulandes – e emishonnan nashonal ménos e redukshon di emishon den eksterior lográ danki na finansiashon internashonal hulandes pa klima ku por atribuí na Hulanda. Mas supsidiariamente: VIII. ta kondená Estado pa kumpli ku maneho di klima establesé den e Lei di Klima, adoptando tur medida nesesario pa garantisá: - ku e volúmen konhunto di e emishonnan nashonal anual ta keda redusí ku 55% na 2030 kompará ku 1990; - ku e emishon neto di broeikasgassen a keda redusí na 2050 te sero pa mas tardá 2050. IX. ta kondená Estado pa establesé den e Lei di Klima pa 2040 un ophetivo intermedio obligatorio ku ta, por lo ménos, den akuerdo ku e ophetivo intermedio pa 2040 ku Komishon Europeo lo fiha na nivel di Union, i pa adoptá tur medida nesesario pa alkansá dicho ophetivo intermedio. Tantu al respekto di medidanan di adaptashon komo medidanan di mitigashon: X. ta kondená Estado pa paga e gastunan di proseso, e gastunan posterior, i tur e gastunan inkluyendo interes legal for di dieskuater dia despues di fecha di e sentensia ku dikta den e kaso akí te e momento di pago kompleto. 8.2. Estado ta defendé su mes. E ta konkluí rechasando e demandanan di Greenpeace, i ku deklarashon ehekutabel provishonalmente, ku Greenpeace ta paga e gastunan di e prosedimentu akí. Si korte disidí di kondená, Estado ta solistá korte pa, relashoná ku demanda II.a, II.b, II.c, IV, V i VIII no deklará e sentensia ehekutabel di forma provishonal. 8.3. Siguientemente ta analisá ku mas detaye, te kaminda ta nesesario, e alegashonnan di e partinan. 9Balorashon: general tokante e kaso akí 9.1. Na 2015 a presentá na hues si Estado Hulandes ta obligá na redusí emishon di broeikasgassen for di tera hulandes ku por lo ménos 25% kompará ku 1990 pa final di 2020, i si hues por ordená Estado pa hasié. Fundashon Urgenda a solisitá pa ordená Estado pa limitá emishon di broeikasgassen di tal manera, ku na final di 2020, lo a redusí esaki ku 40% kompará ku 1990, i en todo kaso por lo ménos 25%. Korte a athudiká e demanda den sentido ku el a ordená Estado redusí su emishonnan ku por lo ménos 25% pa final di 2020 kompará ku 1990. Korte di apelashon a konfirmá e sentensia di korte na 2018, i na 2019 Korte Supremo a mantené e órden ku a dikta. Korte Supremo a konsiderá ku a husga korektamente ku Estado tabata obligá, en virtut di artíkulo 2 i 8 di EVRM pa alkansá e ophetivo di redukshon di 25%, debí na riesgo di un kambio di klima peligroso ku tambe por afektá gravemente e derecho di bida i bienestar di e residentenan di Hulanda. 9.2. Den e kaso akí ta bolbe evaluá si Estado ta kumpli ku su obligashon pa protegé su habitantenan i den e kaso spesífiko akí e habitantenan te Boneiru. No ta diskutí solamente e ophetivonan di redukshon pa 2030, 2040 i 2050 sino tambe e medidadan ku Estado a adoptá pa protegé nan kontra e konsekuensianan di kambio di klima. Meskos ku den e kaso di Urgenda kontra Estado, un kuestion importante ta si hues por i mester determiná loke Estado mester hasi. No ta diskutí ku si mester tuma medida, sino ku ta trata di determiná si Esta ta tumando sufisiente medida. Hues por, i mester, si ta solisitá asina, emití un huisio denter di e markonan ku ta sigui a kontinuashon, aktuando ku koutela i sin sustituí funshon di legisladó i di poder ehekutivo. Si ta trata di un violashon grave (inminente) di derecho humano, si ta sufisientemente kla loke tin ku hasi pa evitá e menasa mas tantu posibel i loke, por lo ménos, por spera di Estado den e konteksto ei, tambe por dikta un órden. 9.3. Estado ta argumentá, ku rason, ku Hulanda no tin un gran partisipashon na e emishonnan mundial di broeikasgas i ku tantu Hulanda komo Union Europeo a tuma medida nesesario pa redusí e emishonnan for di añanan nobenta. Tampoko no ta asina ku si Hulanda (
- so)alkansá e ophetivonan di redukshon proponé den e kaso akí, ku ta surgi un diferensia inmediato pa e keintamentu mundial i e situashon di e habitantenan di Boneiru. Den mayoria di kaso, e defensa akí lo yega na e konklushon ku no ta sufisientemente kla ku por kulpa Estado i/òf ku e ta obligá na tuma medida. Den e kaso akí, esaki lo kulminá den rechaso di e demandanan. 9.4. Sin embargo, den kaso di klima e situashon ta diferente debí na e kompleksidat di e problema di klima i e gravedat indiskutibel di su konsekuensianan, ku por afektá henter mundu inkluyendo futuro generashonnan. Korte Supremo a konsiderá na 2019 kaba ku, den e konteksto akí, Estado tin un responsabilidat kompartí i ku, teniendo kuenta ku e konsekuensianan grave ku un kambio di klima peligroso tin, no por aseptá e defensa ku Estado no tin ku asumí su responsabilidat pasobra otro pais no ta kumpli ku nan parti. Tampoko no por aseptá e defensa ku e propio kontribushon na e emishonnan mundial di broeikasgas ta mashá chikitu i ku un redukshon di emishon di e propio teritorio apénas tin un diferensia na eskala mundial. Aseptashon di e defensa akí lo nifiká ku un pais por kita fásilmente su parti di responsabilidat señalando otro pais òf su parti chikitu den e emishonnan mundial. 9.5. EHRM a konfirmá esei na 2024: kada estado tin su propio responsabilidat di adoptá medida kontra kambio di klima. E responsabilidat ei no ta dependé di loke nan hasi òf loke otro estado keda sin hasi. En virtut di e derecho konvenshonal, e estadonan ta obligá na tuma medida kontra kambio di klima i su konsekuensianan, inkluso si ainda no ta kla kua lo ta e konsekuensianan eksakto di e medidanan ei. Por lo tanto, korte pa pasa den e kaso akí e alegashonnan di Estado, ku ta basa riba e informashon ku no ta sufisientemente kla ki reperkushon e redukshon adishonal di e emishonnan di broeikasgas tin pa parti di Hulanda den e kambio di klima i su konsekuensianan pa Boneiru. Loke Estado ta hasi òf keda sin hasi ta wòrdu evaluá a base di e rekisitonan ku por eksigí den kasonan di klima, ya ku, for di punto di bista di derecho humano, por spera ku Estado ta hasi tur loke ta den su poder i internashonalmente akordá pa kombatí daño kousá pa kambio di klima. 9.6. Den e kapítulonan anterior a deskribí detayamente e resultadonan relevante di investigashon i akuerdo internashonal tokante kambio di klima. Tur esei no ta parti di diskushon den e kaso akí. Den e konteksto akí korte ta evaluá e demandanan di Greenpeace. P’esei ta analisá promé e kuadro di evaluashon di EVRM i despues ta evaluá e demandanan. 10Balorashon: kuadro di evaluashon di artíkulo 2 i 8 EVRM 10.1. Greenpeace ta afirmá ku Estado no a kumpli ku su obligashonnan positivo en virtut di artíkulo 2, 8 i 14 EVRM i artíkulo 1 di e di Diesdos Protokòl di EVRM. Segun Greenpeace e inkumplimentu akí ta konstituí un violensia di dicho artíkulo, en pugna ku e deber di diligensia sosial i, por lo tanto, ta ilísito den sentido di artíkulo 6:162 di Kódigo Sivil (BW). Si Estado tin un obligashon en virtut di e disposishonnan di EVRM menshoná, e por wòrdu obligá pa kumpli kuné (artíkulo 3:296 di BW). Esaki ya a keda konfirmá den Korte Supremo den e sentensia di Urgenda. 10.2. Estado ta konsiderá ku e disposishonnan di EVRM menshoná pa Greenpeace no ta apropiá pa un evaluashon na nivel di grupo, di moda ku e disposishonnan akí segun Estado no por apliká den un prosedimentu di WAMCA manera esaki. Ademas Estado ta konsiderá ku Greenpeace no a demostrá sufisientemente ku un eventual defisiensia di su parti ta asina grave ku ta konstituí un violashon di derecho humano i/òf un akto ilísito kontra e habitantenan di Boneiru. 10.3. Korte ta kontinuá promé ku evaluashon si – i den kaso afirmativo, kon – por apliká artíkulo 2 i 8 di EVRM riba demanda relashoná ku klima den prosedimentu di WAMCA. a. Artíkulo 2 i 8 di EVRM; general 10.4. EVRM ta obligá estado miembronan pa garantisá su residentenan e derechonan i libertatnan ku ta establesé den e konvenio. Artíkulo 2 di EVRM ta protegé derecho di bida; artíkulo 8 di EVRM ta protegé derecho di rèspèt di bida privá i di famia. 10.5. Segun hurisdikshon di Europese Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) un estado miembro ta obligá na adoptá e medidanan adekuá ora tin riesgo konkreto pa bida i bienestar di su residentenan i e estado ta na altura di dicho riesgonan. Ta yama esei un ‘obligashon positivo’, kontrali na un obligashon (negativo) pa estado miembronan pa apstené di aktua di tal forma ku ta violá derecho di siudadano. Dependiente di e gravedat i urgensia di e peliger menasante, dicho obligashon ta derivá di artíkulo 2 òf artíkulo 8 di EVRM. 10.5.1. Ora di apliká ámbos disposishon, tin ku tene kuenta si e menasa denunsiá ta debí na komportashon di e estado miembro mes òf na komportashon di otro. E obligashon positivo di estado miembronan pa protegé nan siudadanonan kontra peliger prosedente di komportashon di un tersera parti, ta surgi únikamente, manera a indiká, ora e estado miembro tabata na altura (òf mester tabata na altura) di e peliger di e denunsiantenan. 10.5.2. Si un estado miembro konosé òf mester a konosé eksistensia di un peliger pa bida di su residentenan kousá pa un terser parti, su obligashonnan positivo en virtut di artíkulo 2 i 8 di EVRM ta konsistí en esensia di dos elemento: (
- a)e obligashon pa proporshoná un kuadro normativo, i (
- b)e obligashon pa tuma medida operashonal preventivo. Ambos elemento mester keda adaptá na karakterístika spesífiko di e aktividat di e terser parti en kuestion, partikularmente pa loke ta trata e nivel di riesgo potensial. Estado miembronan mester regulá dunamentu di pèrmit, kreashon, eksplotashon, seguridat i supervishon di e aktividat ei i obligá tur parti impliká pa tuma medida práktiko pa garantisá protekshon efektivo di e siudadanonan di kende nan bida òf bienestar lo por ta na peliger pa motibu di e riesgonan inherente di dicho aktividat. 10.6. E derecho pa biba i praktiká e propio kultura, manera intenshoná den artíkulo 27 di IVBPR tambe ta keda protegé pa artíkulo 8 di EVRM. Por lo tanto, korte lo no evaluá e demandanan di Greenpeace separadamente den relashon ku artíkulo 27 di IVBPR. b. Spesífikamente den kaso di klima 10.7. Den e sentensia di KlimaSeniorinnen di 9 di aprel 2024 Grote Kamer van het EHRM a rekopilá su propio hurisprudensia i a enfoká riba e problema di kambio di klima. Fuera di esei EHRM a tene na kuenta e último avansenan, no solamente pa loke ta trata e situashon na mundu i e estado di siensia tokante kambio di klima, pero tambe e estado di derecho internashonal. Artíkulo 2 i 8 di EVRM ta para sentral den e sentensia, i EHRM ta aklará – pa promé biaha – kon e artíkulonan 2 i 8 di EVRM mester keda apliká awor en adelante den kasonan di klima. Komo ku de Grote Kamer di EHRM komo hues mas haltu di EVRM, ta responsabel pa e splikashon di EVRM, korte ta tuma komo punto di partida e kuadro hurídiko eksponé den e sentensia di KlimaSeniorinnen. 10.8. Den e sentensia di KlimaSeniorinnen EHRM ta establesé un kuadro pa e kasonan di klima ya ku e evaluashon di denunsia pa violashon di EVRM relashoná ku kambio di klima ta mucha mas kompleho ku e evaluashon den kaso mas klásiko di medio ambiente. EHRM ta splika detayadamente den kiko e kompleksidat ei ta konsistí. 10.8.1. EHRM ya a pronunsiá anteriormente den kasonan di medio ambiente, pero den e kasonan ei tabata trata di situashonnan den kua tabatin fuente spesífiko ku tabata kousa daño na medio ambiente. Den e kasonan ei, por determiná ku un grado rasonabel di sertesa ken ta eksponé na e dañonan spesífiko ei i unda. Den e kasonan ‘klásiko’akí di medio ambiente, tambe sa ta fásil pa determiná eksistensia di un relashon kousal entre un fuente identifikabel di daño i e konsekuensianan perhudisial real pa grupo di persona. Meskos ta konta pa medida ku a tuma – òf no a tuma – pa redusí daño kousá pa e fuente konkreto ei. Resumiendo: den kaso di medio ambiente klásiko kaminda EHRM te na e momento ei a pronunsiá, tabata posibel establesé un relashon entre e daño alegá, e fuente di e daño ei i e personanan ku a sufri daño, i por indiká klaramente ki medida por a tuma pa limitá e daño prosedente di e fuente ei. 10.8.2. Den kasonan di klima e situashon ta diferente. No tin un solo fuente kla ku ta kousa daño; e daño kousá pa kambio di klima ta debí na e broeikasgassen prosedente di hopi diferente fuente ku ta akumulá den medio ambiente, kaminda nan ta provoká kambio komo konhuntu akumulá. Hopi di e fuentenan ei, konsiderá di forma independiente, no ta emití kantidat di broeikasgas ku ta direktamente dañino pa ser humano; e efektonan dañino ta surgi pa motibu di akumulashon di broeikasgas den ambiente i e kadena kompleho di reakshon ku ta tuma lugá. E kompleksidat di e kadena di reakshon ta hasi imposibel pa predesí eksaktamente ki reakshon lo produsí, unda i ki momento, kua lo ta su intensidat i por lo tanto, ken lo ta afektá pa nan. 10.8.3. E total akumulá di broeikasgassen emití na nivel mundial ta provoká keintamentu mundial i kambio di klima. Na su turno e keintamentu i kambio di klima ei ta provoká insidente òf periodo di klima ekstremo, manera ola di kalor ekstremo, sekura, áwaseru torensial, bientu fuerte i tormenta, ku na nan turno atrobe ta ta kousa desaster manera kandela den mondi, inundashon, sgùifmentu di tera i avalancha. E konsekuensianan akí ta menasá bida i bienestar di hende i, riba término largu, inkluso por destruí fundamentu di suministro di kuminda, i otro medio di eksistensia di hende òf zona mas afektá. Rònt mundu tin grupo di hende ku ta afektá kaba i aun mas hende lo keda afektá den futuro. E manera den kua hende lo keda afektá i kon grave e menasanan lo ta, lo ta diferente pa kada zona. Pero ku hopi hende rònt mundu lo ta afektá i mas lo keda afektá, ta algu ku ta konosí pa hopi tempu kaba. 10.8.4. Otro aspekto partikular di e kasonan di klima ta ku e broeikasgassen no ta wòrdu emití solamente durante aktividat ku ta peligroso òf innesesario. Agrikultura, krio di bestia, transporte, konstrukshon, suministro di energia, bibienda i industria ta elementonan básiko di sosiedat rònt mundu pero ta emití broeikasgassen sí. E nesesidat di hopi di e aktividatnan kaminda broeikasgas ta sali i e naturalesa diverso di e aktividatnan ei ta difikultá e toma di medida pa limitá e emishon. Pa limitá e kantidat di broeikasgassen den atmósfera, ta nesesario adaptá ekonomia i manera di biba. Por logra esaki solamente mediante un transformashon profundo i global di diverso sektor den sosiedat rònt mundu. Un transformashon di tal magnitut ta rekerí un serie hopi kompleho i amplio di akshon koordiná, medida polítiko i invershon, tantu den sektor públiko komo den sektor privá. Kompania i siudadanonan mes tambe tin ku asumí parti di e responsabilidat i karga. Por lo tanto, medida pa kombatí kambio di klima ta trese inevitablemente kuestion di distribushon di karga kuné, no solamente entre e diferente generashonnan di personanan ku ta bibando aworakí, sino tambe entre generashonnan aktual i futuro. Den e kasonan di klima klásiko no tin òf apénas tin e tipo di kuestionnan akí. 10.8.5. Emishon di broeikasgassen ta pues un problema ku hopi kousa, i banda di esei algun di e kousanan ta pasa frontera. Ku e motibu ei medida pa redusí broeikasgas no por keda lokalisá òf limitá te instalashon spesífiko kaminda e efektonan dañino ta bini: kambio di klima ta rekerí esfuerso di gobièrnu rònt mundu. Aki tambe e faktor difísil ku ta eksistí diferensia grandi entre e sosisedatnan ta hunga un ròl; no ta konta solamente pa e importansia sosial ku e diverso fuentenan di emishon tin i e medidanan nesesario pa logra mitigashon efikas, sino tambe pa e kapasidat (sosio)ekonómiko. Aunke ku e kambio di klima tin riesgo eksistensial riba término largu pa humanidat den su totalidat, e nesesidat pa kombatié riba término kòrtiku ta trese konflikto entre interes di siudadano kuné. Na Europa, e konsiderashon di e interesnan kontrali mester keda realisá prinsipalmente den e prosesonan demokrátiko di toma di desishon denter di e estado miembronan, komplementá ku supervishon hudisial di parti di e huesnan nashonal i esnan di EHRM. 10.9. Debí na e diferensianan fundamental menshoná anteriormente entre e kasonan di medio ambiente klásiko i e kasonan di klima, EHRM ta konsiderá ku no ta adekuá pa apliká hurisprudensia adaptá na asuntu di medio ambiente klásiko di mes manera riba denunsia relashoná ku kambio di klima. Den e sentensia di KlimaSeniorinnen Grote Kamer ta adaptá su propio hurisprudensia na konteksto spesífiko di kambio di klima. Esaki ta hiba nos, te kaminda esaki ta relevante pa e kaso akí, na e siguiente modifikashonnan riba e aserkamentu klásiko, ku korte lo trata apart na kontinuashon: i. e punto di partida ta ku kambio di klima ta un menasa grave pa derecho humano; ii. den kaso di klima tin rekisito adaptá pa (laga) evaluá violashon di derecho humano; iii. estadonan tin márgen di apresiashon limitá relashoná ku e nesesidat i ophetivo di e medidanan di klima; iv. pero nan ta disponé di un márgen di apresiashon amplio na momento di elegí entre medida di klima efikas; v. tur estado miembro ta responsabel pa su propio kontribushon na e medidanan nesesario. i. Punto di salida: kambio di klima ta eksistí i por menasá derecho humano 10.10. Meskos ku Korte Supremo, EHRM despues di konsiderashon eksoustivo di e pruebanan, a yega na e konklushon ku for di 1992 tin indikashon sufisientemente konfiabel ku e kambio di klima kousá pa aktitut humano ta un realidat i ku dicho kambio di klima ta forma un menasa serio pa goso di derechonan humano ku ta garantisá bou di EVRM (tenie