Welstandsnota "Welstand Blaricum" (Blaricum)

Welstandsnota "Welstand Blaricum" De raad der gemeente Blaricum, gezien het voorstel van burgemeester en wethouders d.d. 24 juli 2012, gelet op artikel 12a eerste lid van de Woningwet, besluit: een welstandsnota vast te stellen, inhoudende de volgende beleidsregels die burgemeester en wethouders toepassen: Deel1Inleiding 1.1 Aanleiding, doel en opbouw van de welstandsnota Nadat enkele jaren is gewerkt met de in 2004 vastgestelde basisnota 'Welstand Blaricum', heeft in 2008 een evaluatie plaatsgehad. In dat verband is met di-verse ‘gebruikers’ van de nota gesproken: met betrokken ambtenaren en de verantwoordelijke wethouder, de Welstandscommissie, de Monumentencommissie, de architecten die werkzaam zijn in de gemeente Blaricum en met inwoners die een bouwplantraject hebben doorlopen. De bevindingen zijn bijeengebracht in de nota ‘Evaluatie welstandsbeleid gemeente Blaricum’ d.d. 13 november

1. Dat heeft geresulteerd in een aangepaste versie van de Wel-standsnota die op 27 oktober 2009 door de raad is vastgesteld. Op 1 oktober 2010 zijn de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) en het Besluit omgevingsrecht (Bor) in werking getreden. Met deze wet heeft de wetgever de mogelijkheden voor vergunningsvrij bouwen vergroot. De Wabo en het Bor geven aan welke bouwplannen (en welke andere activiteiten) vergun-ningplichtig zijn en vormen daarmee de basis voor de welstandstoetsing. Alleen vergunningplichtige bouwwerken kunnen vooraf op welstand worden getoetst. Naar aanleiding van inwerkingtreding van de Wabo is voorliggende welstandsnota aangepast aan terminologie. Voorts is de nota aangevuld met een regeling voor beeldbepalende panden. In artikel 12a van de Woningwet is bepaald dat de gemeenteraad een welstandsnota vaststelt met beleidsregels waarin de criteria zijn opgenomen die burgemeester en wethouders hanteren bij het beoordelen van een bouwaan-vraag op welstandsvereisten. Daarbij gaat het om de beoordeling of het uiterlijk en de plaatsing van een bouwwerk, zowel op zichzelf beschouwd als in verband met de omgeving of de te verwachten ontwikkeling daarvan, in strijd zijn met redelijke eisen van welstand. De voorliggende welstandsnota voorziet in de bedoelde criteria. Daarbij biedt het, als beleidsdocument, ruimte voor nieuwe accenten en inzichten. 1.2 Leeswijzer De achtergronden van het welstandsbeleid worden in dit eerste hoofdstuk geschetst. Het ruimtelijke kwaliteitsbeleid is beschreven in hoofdstuk 2 en dient samen met een analyse van de ruimtelijke kwaliteit van de gemeente als uitgangspunt van deze nota. In de hoofdstukken 3 tot en met 6 zijn de criteria beschreven, die ten grondslag liggen aan de welstandsbeoordeling. Hierbij zijn vier categorieën onderscheiden; algemene welstandscriteria (hoofdstuk 3), gebiedsgerichte welstandscriteria (hoofdstuk 4), de objectgerichte welstandscriteria (hoofdstuk 5) en criteria voor kleine plannen (hoofdstuk 6). Hoofdstuk 7 geeft een procedure aan over hoe te komen tot welstandscriteria voorafgaand aan toetsing van grote bouwplannen op (her-)ontwikkelingslocaties, in geval van het ontstaan van nieuwe gebieden. Het laatste hoofdstuk (hoofdstuk 8) geeft criteria die kunnen worden gebruikt voortoetsing achteraf aan redelijke eisen van welstand (bij excessen). In praktijk zal de welstandsnota niet als leesboek worden gebruikt. De gemiddelde burger met bouwplannen hoeft niet de hele nota te lezen. Wie wil weten welke criteria op een aanvraag van toepassing zijn, zal eerst kijken of het beoogde bouwwerk valt onder de veel voorkomende kleine plannen als dakkapellen en uitbouwen waarvoor met criteria voor kleine plannen kan worden volstaan. Is dit niet het geval, dan gelden de gebiedsgerichte criteria of de criteria voor specifieke bouwwerken. Deze zijn minder vast omlijnd dan die voor veel voorkomende kleine plannen, omdat het meer relatieve criteria zijn. Ze laten meer ruimte over voor interpretatie. De welstandsnota is bedoeld als stimulans om een betere kwaliteit te bereiken. Om deze reden is een ruimtelijke analyse uitgevoerd, waarop de welstandsbeleidskaarten zijn gebaseerd. Het kan voorkomen, dat de gebiedsgerichte en objectgerichte welstandscriteria ontoereikend zijn voor de beoordeling, maar het project wel voldoet aan redelijke eisen van welstand. Voor het geven van een advies over dergelijke gevallen zijn algemene criteria opgenomen, die ingaan op de bijzondere kwaliteiten van een plan. In praktijk zal gelden, dat aan een plan hogere eisen wor-den gesteld naarmate het zich meer van zijn omgeving onderscheidt. 1.3 Redelijke eisen van welstand Een ieder kan in de welstandsnota opzoeken welke welstandscriteria bij de welstandsbeoordeling een rol zullen spelen. De welstandscriteria zijn duidelijk geformuleerd en afgeleid van de bestaande omgeving. Het uitgangspunt is dat ieder de waardevolle karakteristieken van zijn eigen buurt kan herkennen. Bij het ontwerpen van nieuwe gebouwen of aanpassingen van bestaande bouwwerken moet daarmee rekening worden gehouden. Wie bouwplannen heeft, kan al vroeg in het ontwerpproces in overleg treden met de gemeente zodat snel duidelijk is of die plannen kans van slagen hebben. De welstandsnota is vooral een sturend en stimulerend hulpmiddel en niet zozeer een instrument om van alles te verbieden. Voorkomen moet worden dat er gebouwen worden gerealiseerd die afbreuk doen aan de omgeving. In zo'n geval krijgt de indiener gelegenheid de plannen aan te passen. Ook dat hoort bij sturen en stimuleren. De belangrijkste uitgangspunten voor het welstandsbeleid van Blaricum zijn: - Welstandstoezicht als instrument voor handhaven en versterken van ruimtelijke kwaliteit. De ruimtelijke kwaliteit van Blaricum is voor een groot deel te vinden in het samenspel van de bebouwing met de lijnen en vlakken van de historische structuur. Behoud en kwaliteit zijn de kernbegrippen voor het beheer van de ruim-telijke kwaliteit en daarmee voor welstand, dat plannen voor gebouwen moet beoordelen in hun omgeving. - Openbaarheid en inzichtelijkheid. Het welstandstoezicht moet objec-tiever en transparanter voor de burgers worden, door duidelijke wel-standscriteria en door een open(bare) werkwijze. 1.4 Gebruik van de welstandsnota Objectgerichte beoordelingscriteria Er zijn objectgerichte welstandscriteria opgesteld voor bouwwerken die zo specifiek zijn dat ze, ongeacht het gebied waarin ze worden geplaatst, een eigen serie welstandscriteria vergen. Dit betreft langhuisboerderijen hooibergen en beeldbepalende panden. De opzet van deze objectgerichte beoordelingskaders is vergelijkbaar met de hierna beschreven gebiedsgerichte beoordelingskaders. Ook hierbij gaat het steeds om 'relatieve' welstandscriteria. De bouwplannen worden altijd aan de welstandscommissie voorgelegd, die bij de beoordeling de criteria interpreteert in het licht van het concrete bouwplan. Gebiedsgerichte beoordelingscriteria Voor bouwplannen die niet met de criteria voor kleine plannen kunnen worden beoordeeld is bij het opstellen van welstandscriteria een gebiedsgerichte aanpak gevolgd. In Blaricum zijn zeven gebieden onderscheiden die elk een eigen set aan welstandscriteria hebben gekregen op basis van een beschrijving van de samenhang in en het karakter van een bepaald gebied of object. Het zijn criteria waar men op moet letten als men wil bouwen of verbouwen in een bepaald gebied. Met deze gebiedsgerichte welstandscriteria wordt ook aange-geven in welke gebieden bijzondere kwaliteiten aanwezig zijn en extra inspanningen worden verwacht. De gebiedsgerichte welstandscriteria zijn geen absolute maar relatieve criteria, die ruimte laten voor een beoordeling in het licht van het concrete bouw-plan. Die interpretatie kan in een vroeg stadium al onderwerp van gesprek zijn met de welstandscommissie. Algemene beoordelingscriteria In een enkel geval zal het voorkomen dat de gebiedsgerichte en objectgerichte welstandscriteria ontoereikend of te beperkend zijn. Het kan gebeuren dat een plan wél voldoet aan redelijke eisen van welstand maar niet aan de gebiedsgerichte of objectgerichte criteria. Daarom zijn in de nota ook algemene criteria opgenomen, waarmee een bouwplan geheel op zichzelf, op de eigen archi-tectonische kwaliteiten kan worden beoordeeld. Deze criteria kunnen niet te pas en te onpas worden gebruikt. Het moet gaan om uitzonderlijke bouwwerken die op zichzelf een positieve bijdrage leveren aan de ruimtelijke kwaliteit. Ze zijn voor onverwachte, experimentele of opvallende bouwwerken. Als stelregel geldt daarbij dat er hogere eisen worden gesteld aan de zeggingskracht en de architectuur, naarmate een bouwwerk zich sterker van zijn omgeving onderscheidt. Afwijken van het welstandsadvies? Burgemeester en wethouders volgen in hun oordeel in principe het advies van de welstandscommissie. Zij kunnen evenwel afwijken van het advies van de welstandscommissie indien zij tot het oordeel komen dat de welstandscommisie de van toepassing zijnde criteria niet juist heeft geïnterpreteerd, of de commissie naar hun oordeel niet de juiste criteria heeft toegepast. Indien burgemeester en wethouders bij een aanvraag om een omgevingsvergunning voor bouwen op inhoudelijke grond tot een ander oordeel komen dan de welstandscommissie, dan kunnen zij, voordat het besluit op de vergunningaanvraag wordt genomen maar binnen de daarvoor geldige afhandelingstermijn, een nader advies vragen. Het advies van deze commissie gaat boven het advies van de reguliere welstandscommissie en speelt een zware rol bij de verdere oordeelsvorming van burgemeester en wethouders. Afwijken om andere redenen kan ook op basis van artikel 2.10 lid 1 onder d Wabo. Dat biedt de mogelijkheid om bij strijd van een bouwplan met redelijke eisen van welstand, toch de omgevingsvergunning te verlenen indien burgemeester en wethouders van oordeel zijn dat daarvoor andere redenen zijn, bijvoorbeeld van economische of maatschappelijke aard. In Blaricum zullen burgemeester en wethouders uiterst terughoudend zijn met het gebruik van deze mogelijkheid omdat de ruimtelijke kwaliteit niet snel ondergeschikt wordt geacht aan economische of maatschappelijke belangen. Indien burgemeester en wethouders afwijken van het advies van de welstandscommissie dan wel de 'second opinion', wordt dit in de beslissing op de aan-vraag van de omgevingsvergunning voor bouwen gemotiveerd. De welstandscommissie wordt hiervan op de hoogte gesteld. 1.5 Tot slot De welstandscriteria zijn door de raad vastgesteld en voor iedereen beschikbaar. De welstandscommissie beoordeelt omgevingsvergunningsaanvragen voor bouwen in een openbare vergadering. De agenda van de welstandscommissie is openbaar. Planindieners en ontwerpers kunnen via een gemeentelijke ambtenaar een afspraak maken met de welstandscommissie om een toelichting te geven op hun bouwplan. Zij kunnen de beoordeling bijwonen en een uitleg krijgen over het advies. Deel2Ruimtelijk kwaliteitsbeleid Blaricum is een groen en landelijk dorp met belangrijke cultuurhistorische en landschappelijke waarden. Voor de ruimtelijke ontwikkeling is de cultuurhisto-rie van grote invloed geweest en ook nu is het ruimtelijk beleid erop gericht om de cultuurhistorische en landschappelijke waarden, waar Blaricum haar identiteit aan ontleent, te behouden. 2.1 Welstandstoezicht in Blaricum, de huidige situatie De gemeente Blaricum voert al vanaf 1912 welstandstoezicht uit. In navolging van de Modelbouwverordening van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, heeft Blaricum destijds algemene welstandscriteria opgenomen in de bouwver-ordening: - de aanvaardbaarheid van het bouwwerk in relatie tot de karakteristiek van de reeds aanwezige bebouwing, de openbare ruimte, het landschap dan wel de stedenbouwkundige context; - de massa, materiaal, maat, schaal, detaillering, materiaalkeuze en kleurstelling; - samenhang in het bouwwerk of de bouwwerken voor wat betreft de onderlinge relatie tussen de samenstellende delen daarvan. Huidige werkwijze welstandscommissie De advisering over redelijke eisen van welstand is door de gemeenteraad opgedragen aan de welstandscommissie. De organisatie, samenstelling en werkwijze van deze commissie is geregeld in hoofdstuk 9 van de bouwverordening. Omgevingsvergunningsplichtige plannen (of schetsontwerpen) worden in eerste instantie door de rayonarchitect bekeken. De rayonarchitect beoordeelt of het nodig is om ze aan de welstandscommissie voor te leggen. De rayonarchitect is evenwel ook gemandateerd om zelf plannen of schetsontwerpen af te handelen. 2.2 Relevant ruimtelijk beleid Bestemmingsplannen Het bestemmingsplan regelt onder meer de functie en het ruimtebeslag van bouwwerken 'voor zover dat nodig is voor een goede ruimtelijke ordening'. Datgene dat door het bestemmingsplan wordt mogelijk gemaakt kan niet door welstandscriteria worden tegengehouden. De architectonische vormgeving van bouwwerken valt buiten de reikwijdte van het bestemmingsplan en wordt ex-clusief door de welstandsnota geregeld. Welstandscriteria kunnen waar nodig de ruimte die het bestemmingsplan biedt invullen ten behoeve van de ruimtelijke kwaliteit, het welstandsadvies kan zich dan richten op de gekozen invulling binnen het bestemmingsplan. In een situatie waarin een bouwplan in overeenstemming is met het bestemmingsplan, maar het bestemmingsplan eveneens ruimte biedt voor alternatieven, kan een negatief welstandsadvies worden gegeven als de gekozen stedenbouwkundige of architectonische oplossing afbreuk doet aan de ruimtelijke beleving van het betreffende gebied. Uiteraard moet in zo'n geval de welstandsnota daartoe de argumentatie leveren. Blaricum heeft zeven bestemmingsplannen. Voor 2013 worden alle bestem-mingsplannen geactualiseerd. De gemeente wil graag naar minder bestem-mingsplannen en zal bij de herziening van de bestemmingsplannen deze relateren aan de ruimtelijke hoofdstructuur en gebiedstypering. In de meest recente bestemmingsplannen is een stedenbouwkundige paragraaf opgenomen. Een enkele keer komt een omgevingsvergunningsaanvraag binnen waarvoor een afwijking ex art. 2.12 lid 1 onder a sub 2 Wabo moet worden gevoerd. In verband met de vermindering van de rechtszekerheid voor de burger en de ongewenste ontwikkeling van grote uitbreidingen en bijgebouwen, zijn er ten aanzien van artikel 2.12 lid 1 onder a sub 2 Wabo afwijkingen beleidsregels opgesteld. Een welstandstoetsing speelt hierbij een belangrijke rol. De welstandscommissie, aangevuld met de klankbordgroep, wordt om advies gevraagd bij het opstellen of vaststellen van de bestemmingsplannen. Stedenbouwkundige en beeldkwaliteitsplannen Voor de verkenning van de ontwikkeling van uitleggebieden en herontwikkelingsgebieden worden stedenbouwkundige randvoorwaarden dan wel een stedenbouwkundig plan opgesteld. De gemeente is van zins om in de toekomst bij de opstelling van stedenbouwkundige plannen en randvoorwaarden ook de welstandscommissie te betrekken over de esthetische gevolgen van het gebruik van zo'n plan als toetsingskader. Op dit moment zijn het in 2005 vastgestelde Masterplan en het daaraan gekoppelde Kwaliteitsinstrumentarium voor de Blaricummermeent relevant. Op basis daarvan zijn gebiedsgerichte welstandscriteria voor dit gebied aan de welstandsnota toegevoegd. Verder is de in 2012 door de raad vastgestelde Beleidsnota Beeldbepalende panden Blaricum 2012 van belang. Daarin wordt voorgesteld om de bescher-ming van die panden ook via de welstandsnota te regelen. De voorliggende nota voorziet daarin: objectgerichte criteria voor beeldbepalende panden dienen als toetsingskader bij omgevingsvergunningverlening. Afstemming op buurgemeenten De gemeente Huizen heeft voor haar grondgebied een welstandsnota vastge-steld. De grens met de gemeente Huizen doorsnijdt de wijk Bijvanck en de bebouwing langs de Randweg en de Blaricummerstraat. Ten aanzien van Bijvanck stelt de welstandsnota van de gemeente Huizen dat binnen de eenheid van een bouwblok, rij woningen of dubbele woning bij ver-anderingen/vernieuwingen afstemming van wezenlijk belang is. Daarbinnen is er bij aanpassingen van individuele woningen veel mogelijk wat betreft vorm, kleur- en materiaalgebruik. Bij de aanpak van totale projecten is het wenselijk om de oriëntatie in de wijk en de herkenbaarheid per buurt en straat te ver-groten door introductie van afwijkende architectuurvormen, kleur- en materi-aalgebruik. In de Blaricumse welstandsnota is er voor gekozen voor wat betreft de ligging, architectuur, massa en materiaal en kleurgebruik per cluster hetzelfde te la-ten zijn. Dit sluit aan bij de nota van de gemeente Huizen. Daar waar de ge-meente Huizen kiest voor introductie van afwijkende architectuurvormen, kleur- en materiaal gebruik wordt in de gemeente Blaricum echter vastgehou-den aan de algemene eis dat architectuur, massa en materiaal en kleurgebruik per massa hetzelfde zijn. Langs de Blaricummerstraat gaat de gemeente Hui-zen vooral uit van behoud. De regels in deze welstandsnota voor het Blaricum-se gaan eveneens uit van behoud. Daarnaast sluit de kern Blaricum nauw aan op de kern Laren. Met name voor enkele wegen betekent dit dat zij vallen binnen het welstandsregime van La-ren en Blaricum. Gedacht kan worden aan De Torenlaan, Eemnesserweg en Noolseweg. De regels van Villagebied sluiten evenwel aan op de regels zoals die worden gesteld in de Larense welstandsnota voor het villagebied. 2.3 Cultuurhistorie, monumenten en monumentenbeleid Blaricum is in de tiende eeuw als kerkdorp gesticht. Het kleinschalige en agra-rische karakter is lang behouden. Voor de toekomst ligt de nadruk op het be-houd van het historisch karakter, de cultuur en natuur. In 1963, 1984 en 1996 zijn de monumentale gebouwen en structuren in de gemeente geïnventariseerd. Het oude dorp van Blaricum met de oude boerde-rijen, dorpsachtige bebouwing, hagen en kronkelende klinkerwegen is door het Rijk aangewezen als beschermd gezicht. Binnen de gemeente Blaricum zijn 73 objecten als Rijksmonument aangewezen. De gemeente heeft 78 objecten opgenomen op de gemeentelijke monumentenlijst (situatie april 2012). In bijlage 2 zijn lijsten opgenomen met Rijks- en gemeentelijke monumenten. Daarnaast zijn er in de gemeente ruim 100 beeldbepalende panden, waarvoor in de welstandsnota objectgerichte welstandscriteria zijn opgenomen. Het monumentenbeleid De gemeente heeft in 1983 een expliciet monumentenbeleid vastgesteld. In 2006 is een gewijzigde gemeentelijke monumentenlijst vastgesteld. Voorts heeft onderzoek plaatst gevonden voor de opname van de beeldbepalende panden in bestemmingsplannen en de welstandsnota. De welstandstoets vindt plaats in het kader van de Woningwet (Ww) voor de afgifte van omgevingsvergunningen. Als de bouwactiviteit de wijziging van een monument betreft, dient voorts in de aanvraag het onderdeel monument te worden meegenomen, ex art 2.1 lid 1 onder f Wabo. Voor advisering over de omgevingsvergunning voor monumenten heeft B&W een adviescommissie Ruim-telijke Kwaliteit ingericht. Op grond van artikel 2.15 kan een omgevingsvergunning voor een monument slechts worden verleend, indien het belang van monumentenzorg zich daarte-gen niet verzet. Bij de beslissing houdt het bevoegd gezag (burgemeester en wethouders) rekening met het gebruik van het monument. 2.4 Analyse ruimtelijke kwaliteit Om de specifieke ruimtelijke kwaliteiten van de gemeente te onderzoeken, de relatie die de bebouwing aangaat met de openbare ruimte en het landschap te onderzoeken is een analyse gemaakt die zijn weerslag heeft gevonden in de kaartbeelden op de volgende pagina's. Uit deze analyse van de ruimtelijke kenmerken van zowel het landschap, de openbare ruimte als de bebouwing, is een visie op het gebied voortgekomen waarbij de belangrijkste kenmerken van de samenhang tussen de bebouwde omgeving en het landschap centraal staan. Globale gebiedstypering De gemeente Blaricum ligt aan de rand van het Gooi, direct grenzend aan La-ren, Eemnes en Huizen. Blaricum wordt gekenmerkt door veel individuele be-bouwing als villa's en (voormalige) boerderijen en seriematige bebouwing in de uitbreidingswijk op ongeveer twee kilometer afstand van de historische kern. Belangrijke kenmerken zijn: • gelegen op de overgang tussen de hooggelegen, reliëfrijke Gooise stuwwallen en de lage, vlakke Eemvallei; • woongebieden lopen naadloos over in aangrenzende gemeenten; • A27 vormt een grens en doorsnijdt de gemeente; • kern van (voormalige) boerderijen en dorpsachtige bebouwing met rond de erven kronkelende paden en wegen in een spinnenwebachtig, orga-nisch gegroeid wegenpatroon; • om de kern lanen en wegen met villa's, landhuizen en ruime midden-standswoningen; • aan de noordoostkant kleinschalige seriematige uitbreidingen; • op ongeveer twee kilometer afstand van het dorp een grote uitbrei-dingswijk, grenzend aan Huizen met een meanderende hoofdstructuur; • aan de zuidwestkant gelegen in bos en heidegebied; • weidegebieden en Gooi- en Eemmeer aan de noordoostkant van de gemeente. Historie Blaricum is in de tiende eeuw als kerkdorp gesticht en is tot diep in de twintig-ste eeuw een landbouwdorp geweest dat nog geheel functioneerde volgens het middeleeuwse systeem van grondgebruik. • op gemeenschappelijke weidegronden in de Eemvallei (de Meenten) werd het vee gehouden; • op hoger gelegen gronden (de Engen) was akkerbouw mogelijk en werd traditioneel boekweit en rogge verbouwd; • schapen zorgden voor mest voor de akkerbouw en graasden op de hei-develden, die zich hierdoor steeds verder uitbreidden; • de bebouwing van het dorp bestond voor het grootste deel uit boerde-rijen; • tussen de erven lagen weilanden en boomgaarden; • op zandgronden ontstonden door de veedriften een spinnenwebachtige, organische structuur. Historische structuur Belangrijke kenmerken van de historische structuur zijn: • Blaricum op de grens tussen bos en weide; • op zandgronden een spinnenwebachtige structuur en enkele doorlopen-de radiaalwegen naar omliggende dorpen; • bebouwing ligt geconcentreerd bij elkaar, wel met een ruime onderlin-ge afstand; • buiten de kern ligt nauwelijks bebouwing. Ontwikkelingen in de twintigste eeuw In de loop van de negentiende eeuw trad er verdichting in het dorp op. Oude percelen werden daartoe verdeeld, weiden en akkers verkaveld. Ondanks de verdichtingen, die hebben plaatsgevonden, is de kern van Blaricum nog zeer goed behouden gebleven. Boerenerven, weilanden en akkertjes wisselen elkaar af. Een aantal wegen is nog steeds een zandpad en de bebouwing is nog rede-lijk authentiek. Vanaf het einde van de negentiende eeuw hebben vanwege de ongerepte schoonheid van het Gooi veel internationaal bekende kunstenaars, maar ook wetenschappers, filosofen, vrijdenkers, wereldverbeteraars en intellectuelen van allerlei aard zich in Blaricum gevestigd. Deze mensen wisten de weg te vinden naar goede en dikwijls internationaal bekende architecten en tuinarchi-tecten. Een en ander leidde tot een gebouwde omgeving waarvan de archi-tectonische waarde ver boven het gemiddelde van een Nederlands dorp uitsteekt. De typische Gooise landhuisarchitectuur leent zijn ontstaan daaraan en aan de stijl van de Saksische boerenhoeve en de Engelse landhuisbouw. Daarnaast hebben vanaf de twintiger jaren de modernen als Rietveld, Elling, Hein Salomonson en Hausbrand verscheidene huizen in Blaricum gebouwd. Ook de tuinen met omringende groenopstand en hagen langs de erfafscheidingen in deze omgeving zijn van bijzondere ruimtelijke kwaliteit. Bijzonder in de ontwikkeling van Blaricum is de vestiging in 1900 van de Stich-ting Internationale Broederschap, opgericht door Professor Van Rees en domi-nee Kylstra. Ze hadden een groot terrein aan de Torenlaan waar de leden in hun onderhoud moesten voorzien door middel van landarbeid en enige bedrij-vigheid. Aanvankelijk werden de leden ondergebracht in een groot gemeen-schapshuis en later in kleine houten woningen. In 1904 is het Broederschap uiteengevallen. Diverse koloniehuizen aan de Torenlaan en Noolseweg herinne-ren aan die bijzondere periode. Aanvankelijk werd er in hoofdzaak langs de uitvalswegen en bestaande zand-paden gebouwd, maar later werden ze ook langs nieuw aangelegde wegen gebouwd. Langs de bestaande uitvalswegen is veelal een soort lintbebouwing ontstaan. Op een aantal plaatsen zijn de gebieden tussen de uitvalswegen verkaveld. De grote bouwstroom heeft pas na de Tweede Wereldoorlog plaatsgevonden. Ter plaatse van akkers is er verder verdicht. In de jaren zeventig is ook de grote uitbreidingswijk Bijvanck gebouwd. Aansluitend wordt in de Blaricum-mermeent gebouwd. Cultuurhistorie Blaricum heeft veel cultuurhistorisch waardevolle gebieden. • de kern van Blaricum heeft zeer hoge cultuurhistorische waarde; • delen van het aangrenzende villagebied zijn cultuurhistorisch zeer waardevol; • tussen de bebouwing liggen veel kleine akkertjes en weilandjes die voor het landelijke beeld van Blaricum heel waardevol zijn. Structuur Hoofdpunten in de structuur zijn: • drie noord-zuid lopende wegen (Schapendrift, Franse Pad/Melkweg en Meentweg), die evenwijdig lopen tussen de zandgrond van het Gooi en de veengebieden van de Eemvallei; • tussen deze hoofdwegen ligt een radiaalstructuur van slingerende pa-den; • steeds worden twee of drie boerenerven al dan niet met weiland inge-sloten door dit fijnmazige padennet; • bebouwing in het dorp neemt vanaf het centrum geleidelijk af in dicht-heid; • kern van het dorp is slechts kenbaar door verdichting in de bebouwing; • weids zicht op open plekken in het bos (de heidevelden), het Gooi- en Eemmeer en het open weidegebied; • bebouwing is op meerdere plekken geconcentreerd met eigen entrees, daartussen bos, heide en weide; • weinig landmarks, slechts twee kerken; • twee centra, in het dorp en in Bijvanck. 2.5 Conclusies voor de welstandsnota Blaricum is rijk aan kwaliteit. Deze ligt enerzijds in het historische karakter, maar is anderzijds ook te vinden in de meer recente ontwikkelingen. In het algemeen kan worden gesteld, dat in het verleden de toon is gezet en deze in de loop der jaren is vastgehouden. De gegroeide kwaliteit van de historische kern is voortgezet in opzet en architectuur van de villaparken en later, zij het misschien iets minder uitbundig, vastgehouden in de uitbreidingen. De zorgvul-dige inrichting van het overgrote deel van de openbare ruimte en het niveau van de architectuur dienen te worden gecontinueerd. Welstand dient hier op in te spelen zonder de mogelijkheden voor vernieuwing uit het oog te verliezen. Behoud van kwaliteit Voor het behoud en waar mogelijk versterken van de kwaliteit van Blaricum zijn de volgende punten van belang: • behoud van de historisch waardevolle samenhang tussen gebouwen en openbare ruimte, zowel in de kern met zijn middeleeuwse structuur als in het buitengebied en de nieuwe woongebieden; • de kwaliteit van de historische gebouwen vormt het referentiepunt voor nieuwe architectuur, waarbij met name de villa's uit de eerste helft van de twintigste eeuw moeten worden genoemd waarvan de architectoni-sche kwaliteit ver boven het gemiddelde van Nederland is; • de beleving van hoofdlijnen is van belang en gebouwen dienen vooral het beeld dat wordt gevormd door de hoofdlijnen te ondersteunen; • de schaal en maat van gebouwen zijn in samenhang met de plaats in de structuur en de maat van de kavel; • groen en de inrichting van de openbare ruimte zijn van een vergelijk-baar belang als de gebouwen. Gebiedsindeling Op basis van de ruimtelijke analyse kunnen samenhangende gebieden worden onderscheiden. Deze gebieden zijn weergegeven op de welstandskaart. De kaart geeft een overzicht van de gebiedsindeling op basis van overeenkomsten in functionele, stedenbouwkundige en/of architectonische kenmerken voor de gemeente Blaricum. Daarnaast is aansluiting gezocht bij de begrenzing van het beschermd dorpsgezicht, bij de grenzen van het bestemmingsplan Villagebie-den en er is rekening gehouden met de planvorming in de Blaricummermeent. Deel3Algemene welstandscriteria De algemene welstandscriteria die in deze paragraaf worden genoemd richten zich op de zeggingskracht en de kwaliteit van het architectonisch ontwerp en zijn terug te voeren op vrij universele kwaliteitsprincipes. De algemene wel-standscriteria zijn gebaseerd op de notitie 'Architectonische kwaliteit, een notitie over architectuurbeleid' van prof. ir. Tj. Dijkstra. De algemene welstandscriteria liggen (haast onzichtbaar) ten grondslag aan elke planbeoordeling omdat ze het uitgangspunt vormen voor de uitwerking van de gebiedsgerichte en objectgerichte welstandscriteria. In praktijk zullen die uitwerkingen meestal voldoende houvast bieden voor de planbeoordeling. In bijzondere situaties wanneer de gebiedsgerichte en de objectgerichte wel-standscriteria ontoereikend zijn, kan het nodig zijn expliciet terug te grijpen op de algemene welstandscriteria. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn wanneer een bouwplan is aangepast aan de gebiedsgerichte welstandscriteria, maar het bouwwerk zelf zo onder de maat blijft dat het op den duur zijn omgeving negatief zal beïnvloeden. Ook wanneer een bouwplan afwijkt van de gebiedsgerichte en objectgerichte criteria, dus van de bestaande of toekomstige omgeving maar door bijzondere schoonheid wél aan redelijke eisen voldoet kan de welstandscommissie burge-meester en wethouders toch positief adviseren, door bij de motivatie terug te grijpen op de algemene criteria. In de praktijk betekent dit dat het betreffende plan alleen op grond van de algemene welstandscriteria wordt beoordeeld en dat de bijzondere schoonheid van het plan met deze criteria overtuigend kan worden aangetoond. Het ni-veau van 'redelijke eisen van welstand' ligt dan uiteraard hoog, het is immers redelijk dat er hogere eisen worden gesteld aan de zeggingskracht en de archi-tectonische kwaliteit naarmate een bouwwerk zich sterker van zijn omgeving onderscheidt. 3.1 Relatie tussen vorm, gebruik en constructie Van een bouwwerk dat voldoet aan redelijke eisen van welstand mag worden verwacht dat de verschijningsvorm een relatie heeft met het gebruik ervan en de wijze waarop het gemaakt is, terwijl de vormgeving daarnaast ook zijn eigen samenhang en logica heeft. Een bouwwerk wordt primair gemaakt om te worden gebruikt. Hoewel het welstandstoezicht slechts is gericht op de uiterlijke verschijningsvorm, kan de vorm van het bouwwerk niet los worden gedacht van de eisen vanuit het ge-bruik en de mogelijkheden die materialen en technieken bieden om een doel-matige constructie te maken. Gebruik en constructie staan aan de wieg van iedere vorm. Daarmee is nog niet gezegd dat de vorm altijd ondergeschikt is aan het gebruik of de constructie. Ook wanneer andere aspecten dan gebruik en constructie de vorm tijdens het ontwerpproces gaan domineren, mag worden verwacht dat de uiteindelijke verschijningsvorm een begrijpelijke relatie houdt met zijn oor-sprong. Daarmee is tegelijk gezegd dat de verschijningsvorm méér is dan een recht-streekse optelsom van gebruik en constructie. Er zijn daarnaast andere facto-ren die hun invloed kunnen hebben zoals de omgeving en de associatieve betekenis van de vorm in de sociaal-culturele context. Maar als de vorm in tegenspraak is met het gebruik en de constructie dan verliest zij daarmee aan begrijpelijkheid en integriteit. 3.2 Relatie tussen bouwwerk en omgeving Van een bouwwerk dat voldoet aan redelijke eisen van welstand mag worden verwacht dat het een positieve bijdrage levert aan de kwaliteit van de open-bare (stedelijke of landschappelijke) ruimte. Daarbij worden hogere eisen gesteld naarmate de openbare betekenis van het bouwwerk of van de omge-ving groter is. Bij het oprichten van een gebouw is sprake van het afzonderen en in bezit nemen van een deel van de algemene ruimte voor particulier gebruik. Gevels en volumes vormen zowel de externe begrenzing van de gebouwen als ook de wanden van de openbare ruimte die zij gezamenlijk bepalen. Het gebouw is een particulier object in een openbare context, het bestaansrecht van het gebouw ligt niet in het eigen functioneren alleen maar ook in de betekenis die het gebouw heeft in zijn stedelijke of landschappelijke omgeving. Ook van een gebouw dat contrasteert met zijn omgeving mag worden verwacht dat het zorgvuldig is ontworpen en de omgeving niet ontkent. Waar het om gaat is dat het gebouw een positieve bijdrage levert aan de kwaliteit van de omgeving en de te verwachten ontwikkeling daarvan. Over de wijze waarop dat bij voorkeur zou moeten gebeuren kunnen de ge-biedsgerichte welstandscriteria duidelijkheid verschaffen. 3.3 Betekenissen van vormen in sociaal-culturele context Van een bouwwerk dat voldoet aan redelijke eisen van welstand mag worden verwacht dat verwijzingen en associaties zorgvuldig worden gebruikt en uit-gewerkt, zodat er concepten en vormen ontstaan die bruikbaar zijn in de be-staande maatschappelijke realiteit. Voor vormgeving gelden in iedere cultuur bepaalde regels, net zoals een taal zijn eigen grammaticale regels heeft om zinnen en teksten te maken. Die re-gels zijn geen wetten en moeten ter discussie kunnen staan. Maar als ze wor-den verhaspeld of ongeïnspireerd gebruikt, wordt een tekst verwarrend of saai. Precies zo wordt een bouwwerk verwarrend of saai als de regels van de archi-tectonische vormgeving niet bewust worden gehanteerd. Als vormen regelmatig in een bepaald verband zijn waargenomen krijgen zij een zelfstandige betekenis en roepen zij, los van gebruik en constructie, be-paalde associaties op. Pilasters in classicistische gevels verwijzen naar zuilen-structuren van tempels, transparante gevels van glas en metaal roepen associaties op met techniek en vooruitgang. In iedere bouwstijl wordt gebruik gemaakt van verwijzingen en associaties naar wat eerder of elders reeds aanwezig was of naar wat in de toekomst wordt verwacht. De kracht of de kwaliteit van een bouwwerk ligt echter vooral in de wijze waarop die verwijzingen en associaties worden verwerkt en geïnterpre-teerd binnen het kader van de actuele culturele ontwikkelingen, zodat concep-ten en vormen ontstaan die bruikbaar zijn in de bestaande maatschappelijke realiteit. Zorgvuldig gebruik van verwijzingen en associaties betekent onder meer dat er een bouwwerk ontstaat dat integer is naar zijn tijd doordat het op grond van zijn uiterlijk in de tijd worden geplaatst waarin het werd gebouwd of verbouwd. Bij restauraties is sprake van herstel van elementen uit het ver-leden, maar bij nieuw- of verbouw in bestaande (monumentale) omgeving betekent dit dat de wijzigingen of geheel in lijn moeten zijn met het bestaan-de uiterlijk of dat duidelijk moet zijn wat authentiek is en wat nieuw is toege-voegd. Een ontwerp kan worden geïnspireerd door een bepaalde tijdsperiode, maar dat is iets anders dan het imiteren van stijlen, vormen en detailleringen uit het verleden. Associatieve betekenissen zijn van groot belang om een omgeving te 'begrijpen' als beeld van de tijd waarin zij is ontstaan, als verhaal van de geschiedenis, als representant van een stijl. Daarom is het zo belangrijk om ook bij nieuwe bouwplannen zorgvuldig met stijlvormen om te gaan, zij vormen immers de geschiedenis van de toekomst. 3.4 Evenwicht tussen helderheid en complexiteit Van een bouwwerk dat voldoet aan redelijke eisen van welstand mag worden verwacht dat er structuur is aangebracht in het beeld, zonder dat de aantrek-kingskracht door simpelheid verloren gaat. Een belangrijke eis die aan een ontwerp voor een gebouw mag worden gesteld is dat er structuur wordt aangebracht in het beeld. Een heldere structuur biedt houvast voor de waarneming en is bepalend voor het beeld dat men vasthoudt van een gebouw. Symmetrie, ritme, herkenbare maatreeksen en materialen maken het voor de gemiddelde waarnemer mogelijk de grote hoeveelheid vi-suele informatie die de gebouwde omgeving geeft, te reduceren tot een bevat-telijk beeld. Het streven naar helderheid mag echter niet ontaarden in simpelheid. Een bouwwerk moet de waarnemer blijven prikkelen en intrigeren en zijn gehei-men niet direct prijsgeven. Er mag best een beheerst beroep op de creativiteit van de voorbijganger worden gedaan. Van oudsher worden daarom helderheid en complexiteit als complementaire begrippen ingebracht bij het ontwerpen van bouwwerken. Complexiteit in de architectonische compositie ontstaat vanuit de stedenbouwkundige eisen en het programma van eisen voor het bouwwerk. Bij een gebouwde omgeving met een hoge belevingswaarde zijn helderheid en complexiteit tegelijk aanwezig in evenwichtige en spanningsvol-le relatie. 3.5 Schaal en maatverhoudingen Van een bouwwerk dat voldoet aan redelijke eisen van welstand mag worden verwacht dat het een samenhangend stelsel van maatverhoudingen heeft dat beheerst wordt toegepast in ruimtes, volumes en vlakverdelingen. Ieder bouwwerk heeft een schaal die voortkomt uit de grootte of de betekenis van de betreffende bouwopgave. Grote bouwwerken kunnen uiteraard binnen hun eigen grenzen geleed zijn maar worden onherkenbaar en ongeloofwaardig als ze er uitzien alsof ze bestaan uit een verzameling losstaande kleine plan-nen. De maatverhoudingen van een bouwwerk zijn van groot belang voor de bele-vingswaarde ervan, maar vormen tegelijk één van de meest ongrijpbare aspec-ten bij het beoordelen van ontwerpen. De waarnemer ervaart bewust of onbewust de maatverhoudingen van een bouwwerk, maar wáárom de maatver-houdingen van een bepaalde ruimte aangenamer, evenwichtiger of spannender zijn dan die van een andere, valt nauwelijks vast te stellen. Duidelijk is dat de kracht van een compositie groter is naarmate de maatver-houdingen een sterkere samenhang en hiërarchie vertonen. Mits bewust toege-past kunnen ook spanning en contrast daarin hun werking hebben. De afmetingen en verhoudingen van gevelelementen vormen tezamen de com-positie van het gevelvlak. Hellende daken vormen een belangrijk element in de totale compositie. Als toegevoegde elementen (zoals een dakkapel, een aan-bouw of een zonnecollector) te dominant zijn ten opzichte van de hoofdmassa en/of de vlakverdeling, verstoren zij het beeld niet alleen van het object zelf maar ook van de omgeving waarin dat is geplaatst. 3.6 Materiaal, textuur, kleur en licht Van een bouwwerk dat voldoet aan redelijke eisen van welstand mag worden verwacht dat materiaal, textuur, kleur en licht het karakter van het bouwwerk zelf ondersteunen en de ruimtelijke samenhang met de omgeving of de te verwachten ontwikkeling daarvan duidelijk maken. Door middel van materialen, kleuren en lichttoetreding krijgt een bouwwerk uiteindelijk zijn visuele en tactiele kracht: het wordt zichtbaar en voelbaar. De keuze van materialen en kleuren is tegenwoordig niet meer beperkt tot wat lokaal aan materiaal en ambachtelijke kennis voorhanden is. Die keuzevrijheid maakt de keuze moeilijker en het risico van een onsamenhangend beeld groot. Als materialen en kleuren teveel losstaan van het ontwerp en daarin geen on-dersteunende functie hebben maar slechts worden gekozen op grond decora-tieve werking, wordt de betekenis ervan toevallig en kan het afbreuk doen aan de zeggingskracht van het bouwwerk. Dit is bijvoorbeeld het geval wanneer het gebruik van materialen en kleuren geen ondersteuning geeft aan de archi-tectonische vormgeving of wanneer het gebruik van materialen en kleuren een juiste interpretatie van de aard en ontstaansperiode van het bouwwerk in de weg staat. Deel4Gebiedsgerichte welstandscriteria Een belangrijke pijler van de welstandsnota is het gebiedsgerichte welstands-beleid. De gebiedsgerichte welstandscriteria worden gebruikt voor de kleine en middelgrote bouwplannen die zich voegen binnen de bestaande ruimtelijke structuur van Blaricum. Deze criteria zijn gebaseerd op de identiteit van de gemeente en de archi-tectonische kwaliteit en de ruimtelijke kwaliteit zoals die in de bestaande situatie worden aangetroffen. Deze criteria geven aan hoe een bouwwerk 'zich moet gedragen' om in zijn omgeving niet teveel uit de toon te vallen, en welke gewaardeerde karakteristieken uit de omgeving in het ontwerp moeten worden gebruikt. Gebiedsindeling In de gemeente Blaricum kunnen op basis van overeenkomsten in functionele, stedenbouwkundige en/of architectonische kenmerken zes deelgebieden wor-den onderscheiden. Per welstandsgebied is een samenhangend beoordelingska-der opgesteld, waarin de volgende onderdelen aan de orde komen: • Een korte beschrijving van het gebied, waarbij aandacht wordt besteed aan de ontstaansgeschiedenis, de stedenbouwkundige of landschappe-lijke omgeving, een typering van de bouwwerken en het materiaal- en kleurgebruik en de detaillering. • Een samenvatting van het beleid, de te verwachten en/of gewenste ontwikkelingen en de waardering voor het gebied op grond van de bele-vingswaarde en eventuele bijzondere cultuurhistorische, stedenbouw-kundige of architectonische werken. • De aanvullende beleidsinstrumenten die de gemeente inzet in het ge-bied. • Het voor het gebied geldende welstandsniveau. • De welstandscriteria, steeds onderverdeeld in criteria betreffende de relatie met de omgeving van het bouwwerk, de massa, de opbouw en de detaillering. Welstandsniveaus Het vaststellen van het welstandsniveau is cruciaal voor het opstellen van de welstandscriteria. Het welstandsniveau moet aansluiten bij het gehanteerde ruimtelijk kwaliteitsbeleid en de gewenste ontwikkelingen. In Blaricum zijn drie welstandsniveaus toegepast: • beschermen: het door het Rijk aangewezen beschermde dorpsgezicht; • verbeteren: het welstandsgebied waar extra inspanning ten behoeve van de ruimtelijke kwaliteit gewenst is; • handhaven: het welstandsgebied waar de basiskwaliteit moet worden gehandhaafd. In Blaricum is geen welstandsvrij gebied aangewezen. De gemeente wenst in alle gebieden tenminste een basiskwaliteit te handhaven. 4.1 Gebied 1: Beschermd dorpsgezicht Beschrijving Bij besluit van 15 maart 1967 is een deel van Blaricum aangewezen tot be-schermd dorpsgezicht. Daarbij zijn de volgende zaken van belang. De boerde-rijen die thans in de kom van het dorp worden aangetroffen, zijn schijnbaar willekeurig gesitueerd. Elk van de erven van twee of drie hoeven is door paden omsloten. De veelheid van de op deze om de erven slingerende paden is bepa-lend voor het typische patroon van het wegenstramien. Niet alleen deze aan-leg is karakteristiek, ook de erfbeplanting, die met name bestaat uit geschoren linden voor het woongedeelte van het huis, en fraaie hulsthagen langs de erf-afscheidingen, verleent aan een dorpskern een eigen aspect. Het is van alge-meen belang te achten dit enige nog overgebleven goede voorbeeld van een oude Gooise boerderijenaanleg ook voor de toekomst te behouden. De boerde-rijen in het beschermd dorpsgezicht, dateren voor het merendeel uit de 17e,18e en 19e eeuw. Van bijzondere betekenis en bepalend voor het landelijk karakter van de oude kern is voorts het aan de noordoostzijde van de William Singerweg gelegen weiland. De aanwezigheid ervan in de dorpsstructuur is een historisch element. Een drietal hoeven van oudheidkundige waarde aan de zuid-oostzijde van het Franse pad is opgenomen in het beschermd dorpsge-zicht; Franse pad 8-10, Franse pad 12 en Kerklaan 7-
2. De kenmerkende stedenbouwkundige structuur, met de vrijstaande, enigszins teruggeplaatste gebouwen, is in het bestemmingsplan vastgelegd. In het kader van welstand is van belang dat de terughoudende en tegelijkertijd zorgvuldige architectuur zorgt voor een dorps karakter in het beschermd gezicht van Blari-cum. De bebouwing is voorts georiënteerd op de weg, hoewel de voorgevel niet altijd evenwijdig aan de weg staat. De bebouwing is individueel en afwis-selend, waarbij ook de nokrichting en goothoogte wisselt. De panden hebben verder een traditionele en eenvoudige opbouw en de gevels hebben een duide-lijke geleding. Aan- en uitbouwen zijn veelal bescheiden van omvang, waar-door de hoofdmassa duidelijk herkenbaar blijft. De architectonische uitwerking is zeer zorgvuldig en gevarieerd. Het materiaal- en kleurgebruik is traditioneel. Waardebepaling, ontwikkeling en beleid Behoud is het kernwoord voor het welstandsbeleid in het beschermd dorpsge-zicht van Blaricum. De terughoudende maar tegelijkertijd zorgvuldige archi-tectuur van de historische bebouwing is de referentie bij de beoordeling. Aanpassingen en nieuwbouw dienen op een vergelijkbaar niveau te worden uitgevoerd. Aanvullend beleid De kern van Blaricum is aangewezen als beschermd dorpsgezicht. Extra wel-standscriteria, die specifiek gelden voor kleine plannen staan beschreven op de volgende pagina's. Dat betreft UMTS-masten, die conform de Beleidsnota An-tenne-installaties, Blaricum