Actieprogramma bevolkingsontwikkelingen Zeeuws-Vlaanderen (Terneuzen)

“KWALITEIT DOOR SAMENWERKING, CREATIVITEIT EN SLAGKRACHT" Oktober 2010Gemeente Hulst Gemeente Terneuzen Gemeente Sluis Provincie Zeeland Hoofdstuk1Inleiding Deze notitie bevat een beknopt overzicht van allerlei onderwerpen op het gebied van demografische transitie. Aangegeven wordt wat de relevantie van het onderwerp is met demografische transitie. In dit stadium wordt er vanuit gegaan dat de aandacht zich rond een drietal thema’s zal concentreren te weten: wonen, voorzieningen en economie. In hoofdstuk 2 wordt de uitgangssituatie geschetst en hoofdstuk 3 laat er geen misverstand over bestaan dat kwaliteit een sleutelbegrip is in de toekomstige aanpak. Dat reeds op een aantal demografische ontwikkelingen wordt geanticipeerd, wordt in hoofdstuk 4 geïllustreerd. In hoofdstuk 5 worden de thema’s verder uitgewerkt en wordt vermeld welke acties en initiatieven er lopen. Het onderscheid tussen acties en initiatieven is gelegen in het feit of het primaat van handelen al dan niet bij de gemeentelijke en/of provinciale overheid ligt. De stand van zaken van de experimentvoorstellen die namens de regio Zeeuws-Vlaanderen zijn ingediend is weergegeven in hoofdstuk

1. Hoofdstuk 7 schetst een aantal flankerende aspecten zoals financiën, regelgeving en visievorming. Ten slotte wordt in hoofdstuk 8 de organisatie beschreven. Hoofdstuk2Uitgangssituatie De demografische ontwikkeling laat zich vrij vertalen door krimp. Met enige nadruk wordt gesteld dat de voorspelde afname van de bevolking weliswaar een belangrijk, maar slechts één onderdeel is binnen de demografische ontwikkeling. Het gaat er strikt genomen niet om hoeveel mensen er wonen en of dat aantal groeit of krimpt. Het gaat om de kwaliteit van leven, welvaart en welzijn. Verzet tegen de context van een voorspelde langzame bevolkingsdaling kan averechts werken en kwaliteit van leven en werken in Zeeuws-Vlaanderen achteruit doen gaan. Het is in dit kader dan ook van belang om te blijven werken aan het proces van bewustwording. De demografische veranderingen worden veelal herkend. De erkenning van de gevolgen van deze transitie is echter geen gemeengoed en vraagt structurele aandacht. In dit kader wordt het nadrukkelijk van belang geacht dat het antwoord op de demografische ontwikkelingen op een ambitieuze maar bovenal positieve wijze, aan de hand van de diverse thema’s, voor het voetlicht wordt gebracht. Zonder dat hierbij de gemeentelijke autonomie wordt aangetast. Hoewel de krimp per gemeente anders uitpakt levert dit voor de regio nieuwe opgaven op. De notitie doet een voorzet op welke wijze met deze opgave kan worden omgegaan en hoe de kansen van krimp kunnen worden verzilverd op het gebied van de vemelde thema’s .thema’s. In onderstaande figuur wordt duidelijk dat vooral Sluis en Terneuzen de komende 20 jaar te kampen krijgen met een krimp in de bevolking van 7360 inwoners (7%). In de gemeente Sluis gaat dit sneller dan in Terneuzen en Hulst. Het aantal huishoudens in Sluis neemt in 20 jaar af met 6,0 %. Het totaal aantal huishoudens in Zeeuws-Vlaanderen daalt, ondanks de toename van het aantal huishoudens in Hulst, licht met
2. De verandering in bevolkingssamenstelling is wellicht ingrijpender dan de (lichte) bevolkingsdaling. In onderstaande figuur is te zien dat door het ouder worden van de 'babyboomers' het aantal 60-plussers sterk zal groeien. De geraamde bevolkingsdaling in Zeeuws-Vlaanderen is –zeker ten opzichte van enkele andere krimpgebieden- relatief beperkt. De combinatie van (beperkte) huishoudendaling, een sterke wijziging in de bevolkingsopbouw (ontgroening, vergrijzing), de lage bevolkingsdichtheid en geografische kenmerken maken het echter noodzakelijk om tot doordachte en betekenisvolle aanpassingen van het bestand aan voorzieningen en woningen over te gaan. De bevolkingsdaling lijkt in de westelijke helft van Zeeuws-Vlaanderen het meest manifest, maar in het oostelijk deel is groei alleen nog zichtbaar in de stad Hulst en de 'dorpen-op-het-zand'. In de gemeente Hulst is het aantal huishoudens nog licht groeiend. Dat betekent echter niet dat de uitdagingen waar men voor staat anders zijn. Hoofdstuk3Doel is kwaliteit De aanleiding voor activiteiten van de provincie als 'Onverkende Paden, Nieuw!Zeeland, Op Pad' en 'DC NOISE' en Zeeuws-Vlaamse acties als 'uwnieuwetoekomst', is de daling van de bevolking die enkele jaren zichtbaar is en waarvan blijkt dat deze structureel is. Daarnaast is de toenemende vergrijzing een belangrijk item, maar niet specifiek voor onze regio. De activiteiten hebben agenderend succesvol gewerkt en we zijn nu in een fase terecht gekomen dat er gehandeld moet worden. De aanpak is er daarbij een van het creëren c.q. benutten van kansen en niet een van het hoofd bieden aan bedreigingen. De maatschappelijke context nodigt uit de bakens te verzetten en een kwaliteitsslag te maken. Niet langer staat het groeidenken en daarmee het begrip kwantiteit centraal, maar de focus wordt verlegd naar kwaliteit. In een tijd waarin burgers steeds meer belang hechten aan kwaliteit, moet deze ambitie als bijzonder kansrijk worden beschouwd. Nu doet zich de gelegenheid voor een kwaliteitssprong te maken en de regio klaar te stomen voor de toekomst. Het sluiten van de ogen voor de demografische realiteit is geen optie en zal er toe leiden dat de regio in een neerwaartse spiraal komt. Een aanpak vanuit een positieve instelling moet het antwoord vormen op de demografische ontwikkeling, die vaak als negatief wordt bestempeld. Zeeuws-Vlaanderen onderscheidt zich van andere regio’s door zijn geografische ligging en kernkwaliteiten als rust en ruimte. Dit onderscheidend vermogen moet, ook voor wat betreft de gemeenten onderling, explicieter worden gemaakt. Zo is immers het vizier van de gemeente Hulst op sociaal-economisch perspectief op de regio Antwerpen gericht. De gemeente Terneuzen profileert zich als economische motor van/voor de regio Zeeuws-Vlaanderen. Sluis richt haar pijlen op het toerisme en recreatie. Zeeuws-Vlaanderen moet synoniem worden met kwaliteit. Om de kwaliteitsslag te kunnen maken, is het noodzakelijk dat ook na de acceptatie van de veranderende demografische situatie blijvend aandacht wordt geschonken aan bewustwording en draagvlak. Aan het maken van keuzes valt immers in veel gevallen niet te ontkomen. Kwaliteit laat zich niet leiden door gemeentegrenzen. Samenwerking tussen de Zeeuws-Vlaamse gemeenten en andere maatschappelijke actoren is daarbij vanzelfsprekend. Voor burgerparticipatie moet in het proces een prominente plaats worden ingeruimd. Hoofdstuk4De Praktijk Aan de hand van de drie thema’s wordt de discussie rondom de gevolgen van de demografische ontwikkelingen nader geduid. Uit een aantal praktijkvoorbeelden blijkt dat reeds op de demografische ontwikkelingen wordt geanticipeerd dan wel de noodzaak aanwezig is, om aan de hand van dit gegeven, te komen tot een juiste weloverwogen afweging van belangen. Wonen Hulst: In de kern Hengstdijk zijn aan de Norbertijnenstraat 8 woningen gesloopt. Hiervoor zijn eengezinswoningen met 2 garages en een bouwkavel voor een vrijstaande woning in de plaats gekomen. Ondanks een reële vraagprijs voor de woningen en de bouwgrond (resp. € 165.000,-- en € 107,-- /m2) is er vanuit de markt vrijwel geen interesse voor deze woonvormen. Sluis: Pilot herstructurering woningvoorraad kern Oostburg Slechts een bescheiden deel van de woningvoorraad is eigendom van de woningcorporatie (ruim 20%). De praktijk leert dat particulieren minder snel geneigd zijn te investeren in de kwaliteit van hun woning, waardoor de situatie aan de onderkant van de woningmarkt steeds nijpender wordt. Om deze problematiek in kaart te brengen én aan te pakken, wordt een pilot gestart, die moet resulteren in een herstructurering van de woningvoorraad en een kwaliteitsimpuls voor de woonomgeving. Doel is het voorkomen van structurele leegstand en het uit de pas lopen van de waardeontwikkeling van vastgoed met die van Zeeuws-Vlaanderen. Op grond van het Interbestuurlijk Actieplan Bevolkingsdaling heeft het ministerie van VROM/WWI hiervoor een bijdrage van € 1,5 miljoen toegezegd. De provincie en de woningcorporatie zijn nauw betrokken bij deze pilot. Interreg IVB project DC NOISE: de ‘Housing Ambassador’. De gemeente Sluis heeft een medewerker aangesteld die als woningconsulent (potentiële) huiseigenaren adviseert over het opknappen van de woning en de financiering / subsidiëring daarvan. Terneuzen: Renaissance Sas van Gent In Sas van Gent is een structurele daling van de woningbehoefte reeds een feit. Voor Sas van Gent is maar één strategie haalbaar: het gegeven accepteren en de krimp benutten om binnen de bestaande contouren van de stad het woningbestand te verdunnen en daaraan kwaliteit toe te voegen. De Renaissance behelst een integrale aanpak. Dat wil zeggen: fysieke interventies in de woningvoorraad in combinatie met ingrepen in de openbare ruimte, maatschappelijke voorzieningen etc. Concrete projecten: herinrichting Vredestraat en MFC Canadalaan. Voorzieningen Hulst: In de gemeente Hulst zijn 16 woonkernen, waarin het van oudsher plezierig wonen en verblijven is. Echter, de laatste decennia vallen er meer en meer voorzieningen weg. Met name in de kleinere kernen. Al heel wat buurtsupers, bakkers, slagers, en cafés hebben hun deuren moeten sluiten. Daarnaast verdwijnen er ook nevenvestigingen van banken en daarmee vaak ook de pinvoorziening. Inwoners van met name de kleinere kernen zijn inmiddels al volledig op de grotere kernen aangewezen. Toch vinden nogal wat inwoners dat het prettig wonen en verblijven in hun eigen kern is, zo blijkt uit een recent onderzoek van de provincie. Met name de aanwezigheid van een actief verenigingsleven wordt positief ervaren. Voor deze vorm van sociale cohesie is het van groot belang dat de gemeente een redelijk peil van voorzieningen kan bieden. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan: sportaccommodaties, buurt- of dorpshuizen, vervoersvoorzieningen en voorzieningen op het gebied van gezondheid. Goede voorzieningen worden ook door de dorps- en wijkraden (zijn erkende adviesraden voor het gemeentebestuur) binnen de gemeente Hulst gezien als een ‘fundament’ waarop een bevolking kan bouwen. Sluis: eerlingenvervoer St. Kruis In deze kern is geen basisschool meer aanwezig. Toch wonen er relatief veel gezinnen met jonge kinderen. De gemeente regelt en faciliteert het vervoer van leerlingen naar de basisscholen in Aardenburg. De ouders zijn hiervoor een eigen bijdrage verschuldigd. Het leefbaarheidonderzoek leert dat de inwoners van St. Kruis van de tien onderzochte kernen het meest tevreden zijn over hun kern als woonkern, niettegenstaande dat de aanwezigheid van voorzieningen plaats heeft gemaakt voor de bereikbaarheid van voorzieningen. Terneuzen: Ontwikkeling brede school Door de veranderende demografie zal de Terneuzense samenleving ontgroenen. Toch blijft het belangrijk voor de toekomst dat we goed investeren in jeugd. Door het clusteren van voorzieningen en het aangaan van samenwerkingsverbanden met andere instellingen en organisaties uit wijken kunnen de kansen en mogelijkheden voor kinderen en hun ouders toenemen. In oktober 2002 werd het visiedocument 'De Brede School in Terneuzen' door de gemeenteraad vastgesteld. In dit visiedocument is omschreven op welke wijze de gemeente Terneuzen de komende jaren wil werken aan het realiseren van brede scholen. Het doel is om in 2011 elf brede scholen in de gemeente Terneuzen te hebben gerealiseerd. Pilot Gezondheidscentrum Axel In Axel bestaan vergevorderde plannen voor het opzetten van een nieuw gezondheidscentrum. Het doel is om de dienstverlening te laten aansluiten op de wensen en behoeften van de zorggebruikers in Axel. De gezondheidszorg in Zeeuws-Vlaanderen kent specifieke kenmerken en specifieke uitdagingen, zoals de vergrijzing, de vraag naar nabijheid en bereikbaarheid. Door het leggen van nieuwe verbindingen, kunnen nieuwe kansen ontstaan, zoals: Verbindingen tussen beroepsgroepen en voorzieningen die voorheen 'op een eigen eiland' werkten: tussen care en cure, tussen huisartsen en ziekenhuizen, tussen zorg voor ouderen en zorg voor gehandicapten, tussen geestelijke gezondheidszorg en huisartsenzorg enzovoorts. Verbindingen tussen de gezondheidszorg en andere sectoren, zoals woningcorporaties, onderwijs, overheden, wellness en recreatie, om de kwetsbaarheid van de gezondheidszorg te verminderen en de beschikbaarheid en kwaliteit voor de inwoners te vergroten. Economie Hulst: Perkpolder In verband met het wegvallen van de veerdienst Kruiningen-Perkpolder is gezocht naar een nieuwe sociaal-economische impuls voor deze omgeving. Deze impuls is gevonden in het plan Perkpolder dat bestaat uit de aanleg van een jachthaven met 350 ligplaatsen (met een doorgroei naar 500 ligplaatsen), het realiseren van permanente woningen en deeltijdwoningen, de aanleg van een 18 holes golfbaan met bijbehorende voorzieningen en het realiseren van een nieuw buitendijks natuurgebied met een omvang van 75 ha. In de voor het plan door het LEI uitgevoerde maatschappelijke kosten en baten analyse wordt geconcludeerd dat bij realisering van dit plan de doelstellingen van een nieuwe economische impuls en het verhogen van de leefbaarheid in het gebied, worden behaald. Sluis: Technopark Schoondijke Dit betreft een bedrijventerrein dat de focus richt op technologische ontwikkeling, productie en scholing. Enkele high-tech bedrijven die zijn gespecialiseerd in windenergie hebben zich op het park gevestigd. Op het terrein is een proefopstelling van kleine windturbines gerealiseerd. Door krachtenbundeling van gespecialiseerde bedrijven blijkt een hoogwaardig bedrijventerrein bij een kleine kern mogelijk te zijn. Terneuzen: Biobase De Kanaalzone wordt gedomineerd door procesindustrie en andere zeehavengebonden bedrijvigheid. In de afgelopen jaren heeft de ontwikkeling van een biobased economy een sterke impuls aan de ontwikkelingen in de Kanaalzone gegeven. In samenhang met de aanwezige procesindustrie en de komst van de glastuinbouw zijn kansen benut om nieuwe activiteiten te ontwikkelen. Er wordt dan ook gestreefd naar een verdergaande duurzame transitie van de procesindustrie en de ontwikkeling van de Kanaalzone als logistieke knoop. Hiervoor wordt de aandacht gericht op de speerpuntsectoren procesindustrie, agribusiness en logistiek. Een verdere verduurzaming en innovatie van de procesindustrie en van de agrarische sector vormt het uitgangspunt bij verdere ontwikkeling van de bedrijvigheid. De ambitie is om de positie in de bio-energie verder uit te bouwen, onder meer met Biobase Europe, een proeffabriek en opleidingscentrum voor biobased productie. Hoofdstuk5Uitwerking van de thema's Wonen Algemeen Relevantie: De groei van het aantal huishoudens neemt af, op termijn daalt het zelfs. Het aantal ouderen en alleenstaande huishoudens neemt toe, het aantal gezinshuishoudens neemt juist af. Door deze ontwikkelingen zal er minder gebouwd, meer gesloopt en zullen andere woningen gebouwd moeten worden. Nieuwbouw zal zich, nog meer dan voorheen, toe moeten spitsen op de specifieke vraag uit de markt (levensloopbestendigheid). Bijkomend probleem hierbij is dat door de lage woningwaarde in Zeeuws-Vlaanderen het 'opbrengend vermogen' van woningen sterk vermindert of afwezig is. Rekening houdend met de forse regionale herstructureringsopgave (sloop/verdunning/aanpak openbare ruimten) kan er niets meer verdiend worden met woningbouw. Opbrengend vermogen is niet alleen nodig om het vastgoed op te knappen, maar ook om de woonomgeving te verbeteren: juist de kwaliteit van de woonomgeving, zo leert recent onderzoek, is sterk bepalend voor de leefbaarheid. De gemeenten, de woningcorporaties en de provincie delen de mening dat een actieve, maar ook coöperatieve houding noodzakelijk is om sturing te geven aan de volkshuisvestelijke ontwikkelingen. De vier steden Goes, Middelburg, Terneuzen en Vlissingen, Vlissingen, verenigd in het Stedennetwerk Zeeland, hebben een forse ambitie neergelegd daar waar het gaat om temporisering van de nieuwbouw en de de herstructurering van de bestaande woningvoorraad. Deze aspecten worden meer dan voorheen het geval was, in onderlinge samenhang bezien. Met de implementatie van de nieuwe woningbouwprogrammering wordt ook op regionaal niveau deze samenhang en afstemming nagestreefd met als uiteindelijk doel te komen tot een realistisch programma; kortom “ van meer naar beter”. beter”. Acties: Experiment herstructurering van de particuliere woningvoorraad Zeeuws-Vlaanderen, met als doel het terugbrengen van de dynamiek op de woningmarkt en daarmee een halt toe te roepen aan de oplopende mismatch tussen vraag en aanbod. Het experiment omvat een vijftal deelexperimenten, namelijk: evaluatie eerder opgestarte woonexperimenten in Sluis en Terneuzen; onderzoek naar de mogelijkheden van handhavend optreden bij slecht onderhoud en verloedering van de woonomgeving; onderzoek naar de motieven waarom Vlamingen zich niet vaker in Zeeuws-Vlaanderen vestigen; zoeken naar mogelijkheden voor invulling van door sloop ontstane open ruimten. Het onderzoek naar vestigingsgedrag van Vlamingen is in een andere vorm al opgestart door Aedes samen met de Zeeuws-Vlaamse en West-Brabantse woningbouwcorporaties en R&B Wonen uit Heinkenszand. Inmiddels is een rapport gemaakt over de fiscale belemmeringen die Belgen ondervinden om in Zeeuws-Vlaanderen te wonen. Vervolgens zal drie jaar lang een proef gehouden worden om Vlaamse belangstellenden in huur- en koopwoningen te interesseren voor Zeeuws-Vlaanderen, West-Brabant en later ook Reimerswaal (m.n. Rilland). Regionaal woningbouwprogramma Zeeuws-Vlaanderen: wordt op dit moment uitgewerkt door de drie Zeeuws-Vlaamse gemeenten. Dit moet leiden tot een afgewogen product dat tevens als basis dient voor de verdeling van ISV-3 middelen. Provinciebreed onderzoek gericht op de omvang van de opgave voor herstructurering van de particuliere woningvoorraad (corporatiebezit is bekend). In het leven roepen van een stimuleringslening duurzame particuliere woningverbetering. Natuur, Landschap en Cultuurhistorie Relevantie: Natuur, landschap en cultuurhistorie dragen bij aan de woonkwaliteit van de regio. Zeeuws- Vlaanderen heeft op dit punt zeer veel te bieden: Westerschelde, de kreken, Zwin, duinen, Land van Saeftinghe, de dijkenpatronen, Staats Spaanse Linies, etc.. West Zeeuws-Vlaanderen maakt deel uit van het Nationaal Landschap Zuidwest-Zeeland. De komende jaren vinden bovendien grote investeringen plaats waardoor nieuwe grootschalige natuurgebieden worden toegevoegd (zoals b.v. Perkpolder en Waterdunen). De toegankelijkheid voor de bewoners laat soms echter te wensen over, zowel fysiek als wat de informatievoorziening betreft. Acties moeten er daarom op gericht zijn om de rijkdom aan natuur, landschap en cultuurhistorie aan te wenden voor de vergroting van de woonkwaliteit van Zeeuws-Vlaanderen. Initiatieven: Bij aankomende investeringen in natuur/landschap/cultuurhistorie de fysieke en mentale ontsluiting op de agenda zetten; altijd de meerwaarde voor de regio in beeld houden. Overigens geldt dit ook voor bestaande gebieden. Het Zeeuws-Vlaamse landschap nog mooier maken: strategieën bedenken hoe andere partijen dan de gemeente (natuurorganisaties, rijkswaterstaat, DLG, provincie, particulieren) te bewegen zijn om hun middelen in te zetten om het buitengebied aantrekkelijker te maken. Voorzieningen Algemeen Relevantie: Door afnemende bevolkingsaantallen en de vergrijzing van de bevolking, samen met de schaalvergrotingstendens, vermindert en verandert het draagvlak onder voorzieningen. De aanwezigheid van voorzieningen staat onder druk en daardoor ook de ervaren leefbaarheid. Uit een inventarisatie 1 is gebleken dat de Zeeuws-Vlaamse regio zeer hoog scoort op het aantal voorzieningen in relatie tot wat mag worden verwacht aan voorzieningen (qua inwoners, toeristen etc). Ook individuele kernen scoren hoog op de ranglijst, bijvoorbeeld Hulst op plaats 7, Oostburg op 17 van de 2427 kernen in Nederland. De gemeente Sluis scoort als tiende van de destijds 441 Nederlandse gemeenten. Dit zegt echter niets over de kwaliteit van de voorzieningen; die blijkt juist laag. Kortom: er is veel, maar kwalitatief is het minder. 1 In het kader van de module 'Voorzieningen' voor het onderzoek van de TU Delft naar de gevolgen van de Westerscheldetunnel in Zeeland, concept, 2010' Acties: Experiment Masterplan Voorzieningen: door middel van een toekomstbestendig Zeeuws-Vlaams Masterplan keuzes maken in de voorzieningenstructuur waarbij niet kwantiteit, maar kwaliteit en bereikbaarheid van voorzieningen op lokale en bovenlokale schaal centraal staan. In de pilot wordt de vraag gesteld voor welke voorzieningenopgave overheden en partijen staan, rekeninghoudend met krimp en vergrijzing. De met het experiment beoogde resultaten zijn: inzicht in de krimpopgave van de voorzieningen in Zeeuws-Vlaanderen in termen van capaciteit, kwaliteit, spreiding en clustering van voorzieningen; een lange termijnvisie