Transitievisie Warmte Enschede (Enschede)

Transitievisie Warmte EnschedeVoor u ligt de Transitievisie Warmte. In deze visie geven wij richting aan hoe we willen voldoen aan de afspraak uit het Klimaatakkoord om Enschede in 2050 aardgasvrij te maken. Een opgave die als we het slim aanpakken geen wensdenken is, maar zeker realiseerbaar. Het afbouwen en uiteindelijk stoppen met aardgas voor de verwarming van gebouwen moet een flinke reductie opleveren in de CO2-uitstoot, één van de hoofdoorzaken van klimaatverandering. Daarnaast zal het stoppen van de aardgaswinning in Groningen hopelijk snel een eind maken de bodemproblematiek aldaar. Tijdens de laatste grote warmtetransitie in de jaren ’60 ging Nederland in ongeveer tien jaar massaal over van kolen naar aardgas. Anno 2021 staan we aan de vooravond van een nieuwe grote warmtetransitie. Alleen anders dan bij de overgang van de kolen is er nu geen sprake van een eenduidig alternatief. Onze grootste opgave ligt bij het aardgasvrij maken van de bestaande woningen, bedrijven en overige gebouwen. Alle nieuwbouw waarvoor na 1 juli 2018 een omgevingsvergunning is aangevraagd is door nieuwe regelgeving gelukkig al aardgasvrij. Overigens zijn in onze stad al een aantal wijken aangesloten op een warmtenet. De warmtetransitie heeft de grootste impact op particuliere woningeigenaren. Het tempo en realiseerbaarheid van de transitie wordt bepaald door in hoeverre is voldaan aan twee uitgangspunten: woonlastenneutraliteit en gelijkblijvend wooncomfort. Hiervoor is financiële steun van het Rijk onontbeerlijk. Zo lang dit niet geregeld is werken we aan de planning. Een grote opgave als de warmtetransitie kunnen we alleen realiseren als er een breed draagvlak is voor de oplossing(en). Deze visie geeft de hoofdrichting aan. In de plannen voor de afzonderlijke wijken (Wijkuitvoeringsplannen) gaan we samen met bewoners en partners bepalen wat voor hun wijk en buurt het beste alternatief is. Met deze Transitievisie Warmte zorgen we dat we klaar zijn voor de start. Jeroen Diepemaat Wethouder Stedelijke Ontwikkeling Voor de volledige versie zie ook: https://www.enschede.nl/transitievisie-warmte Samenvatting We gebruiken in ons land in 2050 geen aardgas meer voor het verwarmen van gebouwen, koken en douchen. Dit is afgesproken in het landelijk Klimaatakkoord. De stap naar duurzame en aardgasvrije warmte voor verwarming, koken en douchen noemen we de warmtetransitie. De gemeente moet in een Transitievisie Warmte aangeven hoe ze dit doel gaat halen. De visie moet in 2021 af zijn. Waarom gaan we van het aardgas af? CO2-uitstoot is de grootste oorzaak van de klimaatverandering. Daarom moeten we de CO2-uitstoot flink verminderen. Bij het gebruik van aardgas komt CO2 vrij. Daarom is in het Klimaatakkoord afgesproken dat we gaan stoppen met aardgas. Ook hoeven we dan geen aardgas meer te gebruiken uit Groningen en het buitenland. Om dat te kunnen bereiken moeten we ook in Enschede onze gebouwen en huizen op een andere manier verwarmen. Routekaart Volgens het Nederlands Klimaatakkoord moeten alle gemeenten uiterlijk in 2021 een Transitievisie Warmte hebben. In een Transitievisie Warmte geven gemeenten aan wanneer welke wijken van het aardgas af kunnen. Ook staat hierin wat mogelijke andere opties zijn voor aardgas per wijk. En hoe de routekaart (dit noemen we ook wel een transitiepad) naar het aardgasvrij maken van alle gebouwen eruitziet. De Transitievisie Warmte wordt iedere vijf jaar aangepast op basis van de nieuwste innovaties en wet- en regelgeving. Uitgangspunten voor de warmtetransitie We hebben een aantal belangrijke punten voor de warmtetransitie opgesteld. Daar dachten bewoners, bedrijven, partners en andere betrokken partijen over mee. Eén belangrijk punt is dat de warmtetransitie alleen slaagt als het voor iedereen haalbaar en betaalbaar is. Ook moet iedereen mee kunnen doen. Op dit moment is dat nog niet overal zo. We pakken het dus stap voor stap aan en starten waar het wél kan. Daar waar de overstap naar aardgasvrij nog niet haalbaar en betaalbaar is, gaan we op zoek naar tussenstappen. Dan is een belangrijke eerste stap het isoleren van gebouwen en andere vormen van energiebesparing. Transitiepaden In een transitiepad is per wijk uitgestippeld welke andere optie voor aardgas het meest haalbaar en betaalbaar is. Ook kijken we naar hoe we het veranderen naar duurzame warmte in stappen kunnen uitvoeren. Daarnaast kun je zien welke maatregelen eigenaren van gebouwen nu al kunnen nemen. Om zo voorbereid te zijn op de overstap naar duurzame warmte. Denk hierbij aan isolatie of een overstap naar elektrisch koken. In alle transitiepaden werken we zoveel mogelijk toe naar gebouwen met minimaal een standaardniveau voor isolatie (vloer-, gevel-, raam- en dakisolatie), ventilatie en elektrisch koken. Dit standaardniveau is in elk pad belangrijk. Dit staat los van de andere mogelijkheid voor aardgas. Transitiekaart Figuur 1 laat de kaart van Enschede zien met de transitiepaden per wijk. Voor elke wijk in Enschede is uitgezocht welk transitiepad de beste keuze is. Laagste totale kosten We willen als gemeente alle kosten van de warmtetransitie bij elkaar opgeteld zo laag mogelijk houden. Daarom is in deze Transitievisie Warmte per wijk gekeken naar het goedkoopste alternatief voor aardgas. Warmtenetwijken Voor een deel van Enschede is een gezamenlijk warmtenet de oplossing met de laagste kosten voor iedereen. Een warmtenet is een netwerk van leidingen onder de grond, waardoor warm water stroomt. Deze warmte komt in gebouwen door middel van een afleverset. In deze wijken gaan we aan de slag met het uitbreiden van het warmtenet of het aanleggen van nieuwe warmtenetten en het aansluiten van woningen hierop. Aanpak per gebied Is er nog geen warmtenet in een buurt? Dan gaan we in een heel gebied de gebouwen aansluiten op het warmtenet. Zo kunnen we het netwerk dat nog aangelegd moet worden betalen. Hiervoor hebben we per gebied zo’n 8 jaar de tijd. We willen een flinke stap zetten richting een aardgasvrij Enschede in

1. Daarom gaan we vóór 2030 voor een aantal wijken een uitvoeringsplan maken, en zodra dat mogelijk is ook al uitvoeren. Aanpak per gebouw In de buurten waar nu al wel een warmtenet is, gaan we per gebouw aan de slag. Hier kunnen de eigenaren van grotere gebouwen, zoals flats of kantoren, op het warmtenet aansluiten als dat handig uitkomt. Ze kunnen dus meer hun eigen tempo bepalen. Dit noemen we ook wel complexgewijs aansluiten. Een groot deel van deze flats is in het bezit van de woningcorporaties. Naar verwachting worden deze gebouwen eerst op natuurlijke momenten geïsoleerd. Pas daarna worden ze aangesloten op het warmtenet. De eengezinswoningen in deze wijken moeten wel gezamenlijk worden aangesloten op het warmtenet. In deze straten moeten namelijk meer netwerken worden aangelegd in de grond. Daarom heeft alleen een gezamenlijke aanpak een kans van slagen. Op korte termijn zetten we in wijken als Roombeek-Roomveldje, De Bothoven, ’t Zwering, Helmerhoek- Noord en Zuid, Boswinkel – de Braker, Cromhoffsbleek-Kotman en City al stappen. Daarnaast gaan we ook in Drienerveld-UT en Marssteden de komende jaren aan de slag. Dit omdat ook hier al een warmtenet ligt. We verwachten dat deze terreinen in 2030 al grotendeels aardgasvrij kunnen zijn. Keuzevrijheid Bij alle warmtenetwijken hebben eigenaren zelf de keuze om hun pand aan te sluiten op het warmtenet. Er is keuzevrijheid en die blijft er waarschijnlijk ook. Dit betekent dat eigenaren kunnen kiezen voor een andere warmteoptie (opt-out) als deze maar even duurzaam en aardgasvrij is. All-electric wijken In een all-electric wijk kunnen bewoners niet kiezen voor een gezamenlijke oplossing zoals een warmtenet. Hier komt namelijk geen warmtenet en ligt in de toekomst alleen een elektriciteitsnet onder de grond. Bij gebouwen in deze wijken wordt gebruik gemaakt van een warmtepomp voor het leveren van warmte. Een warmtepomp levert een lagere temperatuur dan de huidige CV ketel of het warmtenet. Hierdoor moeten panden in een all-electricwijk beter geïsoleerd zijn om het comfortabel warm te krijgen. Dus ook hier moeten gebouwen eerst goed geïsoleerd worden om geschikt te zijn voor de overstap naar aardgasvrije warmte. Individueel kiezen All-electric is een individuele oplossing. Dit betekent dat iedere eigenaar van een gebouw zelf kiest wanneer de overstap wordt gemaakt. In deze wijken maken eigenaren dan ook bij bijvoorbeeld en verhuizing of verbouwing steeds een stap in de goede richting. Dus deze wijken hebben een veel langere tijd nodig voor ze helemaal aardgasvrij zijn. Een aantal van de all-electric wijken zal dan ook tot 2050 de tijd nodig hebben om aardgasvrij te worden. Dat heeft als voordeel dat er genoeg tijd is om de huidige elektriciteitsnetten waar nodig aan te passen op een hoger gebruik van elektriciteit door de warmtepompen. Een ander voordeel is dat we nieuwe ontwikkelingen in de all-electric oplossingen kunnen gebruiken. Voor 2040 Sommige wijken kunnen iets sneller de stap naar aardasvrij maken. De verwachting is dat dit tussen nu en 2040 kan. Deze wijken zijn namelijk redelijk jong, en de gebouwen zijn goed geïsoleerd. Daardoor hebben ze minder aanpassingen nodig om de transitie naar aardgasvrij te doorlopen. Dit zijn onder andere de wijken Ruwenbos, Het Brunink, Sleutelkamp, Oikos, Eilermarke en Eekmaat-West. Bespaarwijken waar op termijn de warmteoptie wordt bepaald Op dit moment kunnen we in een aantal wijken nog geen duidelijke keuze maken voor de meest geschikte warmteoptie. Bijvoorbeeld omdat de kosten voor warmtenetten en all-electric heel dicht bij elkaar liggen. Deze wijken geven we bij de vijfjaarlijkse herijking extra aandacht. We kijken dan of we tot nieuwe inzichten komen door de nieuwste ontwikkelingen. Tot die tijd zitten we ook in deze wijken niet stil. We gaan volop aan de slag met het ‘transitiegereed’ maken van alle gebouwen. Dit doen we door isolatie, elektrisch koken en andere maatregelen. Een hybride warmtepomp is in deze wijken een goede optie. In Enschede zien we dit transitiepad terug in onder andere ’t Ribbelt. Bedrijventerreinen Bedrijventerreinen volgen een eigen transitiepad. Dat komt doordat de warmtevraag van bedrijven sterk afhangt van het soort bedrijf. Sommige bedrijven hebben helemaal geen behoefte aan verwarming. Denk hierbij aan opslagloodsen. Anderen hebben een grote zogenaamde koudevraag. Denk hierbij aan kantoren. En weer andere bedrijven hebben juist een hoge temperatuur nodig. Daarom zorgen we voor verschillende oplossingen op een bedrijventerrein. Die oplossingen bestaan uit individuele en gezamenlijke kleinschalige oplossingen. Veel bedrijven maken nu al werk van de transitie. Dit doen ze omdat er voor bedrijven al veel strenge energieregels zijn. In Enschede zijn een aantal bedrijventerreinen die een eigen wijk vormen. Voor Drienerveld-UT en Marssteden is het transitiepad een warmtenet. Voor Josink Es, Industrie- en Havengebied en de Euregio is het transitiepad een keuze tussen een bronnet (een klein lokaal warmtenet) of all-electric. Voor het Kennispark geldt een mix tussen een warmtenet en bronnet. Aan de slag met de uitvoering Als vervolg op deze Transitievisie Warmte gaan we voor de warmtenetwijken uitvoeringsplannen maken. Dit doen we samen met bewoners en betrokken organisaties. We starten met het maken van plannen voor de volgende wijken: Twekkelerveld - Tubantia-Toekomst; Enschede-Zuid: Helmerhoek, Wesselerbrink met een doorkijk naar Stroinkslanden; Roombeek - Roomveldje - Mekkelholt - Deppenbroek; Varvik - Diekman Kennispark - UT-terrein Voor deze gebieden wordt voor 2030 een uitgewerkt plan gemaakt. De Transitievisie Warmte is de basis hiervoor. Dit plan maken we samen met bewoners, vastgoedeigenaren, ondernemers en andere geïnteresseerden. Voor de overige warmtenetwijken zal voor 2040 het plan klaar moeten zijn. Daarnaast gaan we aan de slag met een zogenaamd ontzorgingspakket. We willen mensen helpen bij het nemen van persoonlijke maatregelen. Zoals bij isolatie van de woning, het plaatsen van een hybride warmtepomp of de overstap naar all-electric. Op deze manier ondersteunen we gebouweigenaren bij hun opdracht om energie te besparen en aardgasvrij te kunnen worden. Om deze plannen te kunnen maken en ook uit te kunnen voeren is geld van het Rijk nodig. Voor alle transitiepaden geldt dat inwoners of bedrijven met ideeën kunnen komen. We denken graag mee of en hoe we dit mogelijk maken. Inleiding In het Klimaatakkoord is afgesproken dat Nederland in 2050 geen aardgas meer gebruikt voor het verwarmen van gebouwen. Doel is om klimaatverandering tegen te gaan. Bovendien wordt de gaswinning in Groningen vroegtijdig gestopt. Aardgas is tot nu toe veruit de meest gebruikte energiebron. Bij het verbranden van aardgas ontstaat CO2, wat leidt tot de opwarming van de aarde. Alle woningen, bedrijvenlocaties en andere gebouwen in Enschede van het aardgas afhalen is een ingewikkelde en enorme klus. Gelukkig hoeft het niet van vandaag op morgen te gebeuren. Maar om 2050 te halen moeten we de komende jaren wel gaan starten. We gaan op zoek naar andere oplossingen voor koken, de bereiding van warm tapwater en het verwarmen van onze woningen en bedrijven. 2050 klinkt nog ver weg, maar die tijd hebben we echt nodig om samen onze woningen en bedrijven klaar te maken voor een aardgasvrije toekomst. Om dit goed te kunnen plannen is elke gemeente gevraagd om uiterlijk in 2021 een Transitievisie Warmte vast te stellen. In deze Transitievisie Warmte wordt het tijdpad weergegeven waarin de Enschedese wijken aardgasvrij worden, en wordt per wijk waar dat al kan een voorkeursrichting aangegeven voor de toekomstige aardgasvrije infrastructuur. 1.1De Nederlandse transitie naar aardgasvrij In december 2015 heeft Nederland in Parijs ingestemd met een nieuw Klimaatakkoord van de Verenigde Naties. Net als alle andere landen moet Nederland een flinke inspanning leveren om de opwarming van de aarde te beperken tot maximaal 2, en liefst niet meer dan 1,5 graden Celsius. Het kabinet heeft in het regeerakkoord aangegeven dat ze de uitstoot van broeikasgassen in 2030 met 49 procent ten opzichte van 1990 wil verminderen. Om dit doel te halen is het Nationale Klimaatakkoord opgesteld, waarin overheid, organisaties en bedrijven in Nederland concrete afspraken hebben gemaakt. Vanuit de Europese Commissie wordt hier nog een stap bovenop gedaan. Sinds april 2021 is de doelstelling verhoogd naar 55% vermindering van de broeikasuitstoot. Als een van de onderdelen heeft de overheid het doel gesteld om in 2050 een volledig aardgasvrije gebouwde omgeving te hebben. Mede vanwege de aardbevingsproblematiek en het stoppen van de gaswinning in Groningen. Om dat te behalen is het nodig dat in 2030 1,5 miljoen bestaande woningen in Nederland aardgasvrij zijn, boven op de woningen die nu al aardgasvrij zijn. Deze transitie naar een aardgasvrije gebouwde omgeving is enorm en heeft een grote impact op de bijna zeven miljoen woningen en 1 miljoen overige gebouwen in Nederland. We ruilen onze individuele gasgestookte cv-ketels in voor duurzame aardgasvrije warmteoplossingen. Gemeenten hebben een belangrijke regierol in deze transitie naar een aardgasvrije omgeving. In lijn met het door het kabinet gepresenteerde Klimaatakkoord werken we aan plannen op drie niveaus en zorgen we voor afstemming tussen die plannen: Regionaal doen we dat in de vorm van de Regionale Energie Strategie (RES) waarin we duurzame energiebronnen in de regio in kaart brengen. Onderdeel van de RES is de Regionale Structuur Warmte (RSW), waarmee we de regionale beschikbare warmtebronnen, het verdeelvraagstuk van warmte binnen de regio, de benodigde infrastructuur en de ruimtelijke impact en kosten in beeld brengen. Op gemeentelijk niveau doen we dat met deze Transitievisie Warmte. De Transitievisie Warmte beschrijft hoe de gemeente samen met stakeholders de warmtevraag in de gebouwde omgeving op een aardgasvrije en duurzame manier kan invullen en in welk tempo dat zal verlopen. Elke gemeente stelt uiterlijk in 2021 een Transitievisie Warmte vast. “In de Transitievisie Warmte legt de gemeenteraad een realistisch tijdpad vast waarop wijken van het aardgas gaan. Voor de wijken waarvan de transitie vóór 2030 gepland is, zijn ook de potentiële alternatieve energie-infrastructuren (all-electric, (type) warmtenet etc.) bekend.” Klimaatakkoord, 28 juni 2019 Voor wijken waar we gebiedsgericht de stap naar aardgasvrij maken, stellen we vervolgens een concreet plan van aanpak op, een zogenaamd (wijk)uitvoeringsplan. Twekkelerveld is de eerste wijk in Enschede waarvoor een uitvoeringsplan gemaakt wordt. De gemeente, corporaties en bewoners in Twekkelerveld onderzoeken samen wanneer welke straten worden aangesloten op een andere energiebron, wat daarvan de kosten zijn en wie het gaat uitvoeren. En gaan hier samen mee aan de slag. In deze plannen maken we een definitieve keuze voor het warmtealternatief voor de wijk, brengen we in kaart welke kosten hiermee gepaard gaan en spreken we af hoe we op een betaalbare manier een aardgasvrije wijk gaan realiseren. Die afspraken landen uiteindelijk in een beslissing op wijkniveau die als kader dient voor een complex, VvE, woning of ander gebouw, met een bijbehorend besluitvormingstraject. Onderstaande figuur geeft de samenhang tussen bovenstaande planniveaus weer: Figuur 2: Samenhang RES, RSW, Transitievisie Warmte, (wijk)uitvoeringsplan 1.2De Enschedese context De gemeente Enschede draagt actief bij aan het nationale klimaatbeleid door de afspraken uit het Klimaatakkoord uit te voeren. De warmtetransitie en het gefaseerd komen tot een aardgasvrij Enschede biedt volop kansen voor inwoners en bedrijven. Denk daarbij aan woningen die comfortabeler, gezonder en energiezuiniger worden, aan meer werkgelegenheid en aan de verbetering van de luchtkwaliteit. Zo draagt de energietransitie bij aan het realiseren van de ambitie van Enschede om nu en in de toekomst een aantrekkelijke en leefbare stad te zijn voor iedereen die er woont, werkt of op bezoek komt. De ambitie van Enschede is om in 2050 klimaatneutraal te zijn
2. Dat betekent dat het wonen, werken en recreëren in Enschede het klimaat niet nadelig beïnvloedt. Een belangrijke stap in het realiseren van deze ambitie is het aardgasvrij maken van alle gebouwen in Enschede. Om in de toekomst niet afhankelijk te zijn van aardgas moeten alle woningen en bedrijven uiterlijk in 2050 aardgasvrij zijn. Dit is in overeenstemming met de doelstellingen in het Klimaatakkoord. We moeten dan ook op zoek naar een andere manier om onze huizen en bedrijven te verwarmen, om te koken en te douchen. De gemeente wil daarbij het goede voorbeeld geven en heeft de ambitie geformuleerd om uiterlijk in 2040 alle gemeentelijke gebouwen energieneutraal2 te hebben. De eerste stappen naar aardgasvrije wijken zijn in het verleden al gezet. In een flink deel van de stad Enschede is al een warmtenet van Ennatuurlijk aanwezig. Dit warmtenet wordt gevoed door duurzame warmte vanuit Twence. Delen van de stad, zoals ’t Zwering, Roombeek en Helmerhoek zijn dus al aangesloten op een warmtenet en daarmee grotendeels aardgasvrij. Bovendien zijn onlangs enkele grote panden, zoals het stadskantoor, Noordmolen en het Wilminktheater en Muziekcentrum Enschede op het warmtenet aangesloten. Ook is Twekkelerveld aangewezen als de eerste wijk waarvoor een wijkuitvoeringsplan (WUP) wordt opgesteld. Hier wordt gekeken hoe in dit gebied een stap kan worden gemaakt naar een aardgasvrije situatie. 1.3De Enschedese opgave Het aardgasvrij maken van alle gebouwen in Enschede is een grote opgave. In 2018 bedroeg de CO2-uitstoot in Enschede volgens de Klimaatmonitor van Rijkswaterstaat 748.190 ton. Het grootste deel (445.343 ton) wordt uitgestoten door de gebouwde omgeving. Dit is onder te verdelen in woningen (248.137 ton), commerciële (106.104 ton) en publieke dienstverlening (91.102 ton). Andere uitstoters zijn het verkeer met 174.162 ton en industrie, energie, afval en water met 125.650 ton. In tegenstelling tot eerdergenoemde sectoren levert de land- en bosbouw een kleine bijdrage van 3.034 ton aan de stedelijke CO2-uitstoot. Conclusie: de warmtebehoefte in de gebouwde omgeving is verantwoordelijk voor circa 60 procent van onze uitstoot van CO2 in Enschede, zie figuur
3. In Enschede staan 75.925 (CBS, 1 januari 2021) woningen en ruim 11.000 andere gebouwen, zoals scholen, kantoren, winkels en bedrijven. Het grootste deel van deze gebouwen is al wat ouder en daardoor matig tot slecht geïsoleerd. Niet van elk gebouw is het energielabel bekend, maar naar schatting heeft ongeveer 70 procent een energielabel C, D, E, F of G. Enschede zet al stappen in de goede richting om de CO2-uitstoot in de gebouwde omgeving te laten dalen en begint daarmee niet op nul. In de concept Energievisie van Enschede, opgesteld in 2021, worden onder andere de transitie naar duurzame bronnen van energie en de opslag en vastlegging van CO2 in de bodem en gewassen beschreven. Deze Transitievisie Warmte bouwt hierop voort en beschrijft onder andere in meer detail de maatregelen voor energiebesparing. Enschede heeft al een warmtenet. Op dit moment zijn er zo’n 15.000 woningequivalenten (WEQ)3 aangesloten op de hoofdinfrastructuur van het warmtenet en daarmee op de warmte van Twence
4. Sinds 2020 worden de warmtenetten van De Bothoven, Roombeek en Deppenbroek met in totaal ruim 2.000 aangesloten huishoudens ook gevoed door de warmte van Twence. Hiervoor waren deze warmtenetten nog gasgestookt. Hierdoor wordt er nu zo’n vijf miljoen kubieke meter aardgas per jaar bespaard. Daarnaast is het van groot belang dat de opgave niet groter wordt dan nu het geval is. Dit betekent dat alle nieuwbouw aardgasvrij en optimaal geïsoleerd is en het liefst ook energie opwekt, in ieder geval voor eigen gebruik. Dit is in lijn met de wet Voortgang Energietransitie (VET5), waarin in 2018 is vastgelegd dat nieuw- bouw in principe aardgasvrij is, en de aangescherpte eisen in het bouwbesluit (de zogenaamde BENG-eisen6) De Woonvisie stelt dat we tot 2030 tussen de 3.225 en 9.300 extra woningen gaan bouwen. De ambitie is in 2021 verhoogd, onder andere door de bijdrage die Enschede levert aan de landelijke woning- bouwopgave. Deze woningen worden aardgasvrij gerealiseerd. 1.4Afbakening - wat is de Transitievisie Warmte wel en niet? Stedelijke visie op de schaal van wijken De Transitievisie Warmte is een visie voor heel Enschede, die per wijk laat zien hoe en wanneer zij aardgasvrij gaat worden. Ook wordt aangegeven welk alternatief voor aardgas het meest geschikt is en in welke periode wijken aardgasvrij worden. Dat kan bijvoorbeeld een individuele ‘all-electric’ oplossing zijn met een warmtepomp, een collectieve oplossing (warmtenet of bronnet) met gebruik van warmte uit de bodem, oppervlaktewater of restwarmte, of door gebruik te maken van het gasnet, maar dan wel met duurzaam gas. De Transitievisie gaat over het grote geheel, neemt de 68 CBS-buurten als ‘korrelgrootte’ en gaat uit van gemiddelden en meest voorkomende situaties. De transitiekaart geeft een beeld op wijkniveau.7 In deze kaart zien we terug welk transitiepad we in een wijk doorlopen om te komen tot een toekomst zonder aardgas. Onder wijken verstaan we de hele gebouwde omgeving. Woonwijken, winkels, bedrijventerreinen en kantoorgebieden horen daar allemaal bij. De warmte die nodig is voor bedrijfsprocessen valt niet onder de Transitievisie Warmte. In bepaalde wijken is het nog onduidelijk welke warmteoptie de voorkeursoptie voor de wijk is. Dit kan komen doordat de kosten van de verschillende warmteopties dicht bij elkaar liggen of doordat de modellen die met elkaar zijn vergeleken nog geen eenduidig beeld laten zien. De beste aanpak voor deze wijken is een focus op het treffen van no-regret (altijd goed) isolatiemaatregelen. Bij elk herijkingsmoment van de Transitievisie Warmte (5-jaarlijks) krijgen deze wijken extra aandacht en worden de mogelijkheden opnieuw beoordeeld op basis van voortschrijdend inzicht. Maatschappelijke kosten en betaalbaarheid voor bewoners In het Nederlandse Klimaatakkoord is afgesproken dat de Transitievisie Warmte uitgaat van de laagste maatschappelijke kosten van de hele warmte keten: van energiebron via een infrastructuur naar een gebouw, tot en met de aanpassingen die in het gebouw zelf nodig zijn. Door de laagste maatschappelijke kosten als uitgangspunt te nemen, brengen we de betaalbaarheid voor bewoners dichterbij. De Transitievisie Warmte geeft geen antwoord op de vraag hoe de laagste kosten voor de gemeente Enschede eerlijk verdeeld kunnen worden en gaat niet over de diverse instrumenten die kunnen zorgen voor een eerlijke verdeling van de kosten, zoals de tariefregulering in de Wet Collectieve Warmtevoorziening die nu wordt opgesteld door de Rijksoverheid of bijvoorbeeld subsidies en goedkope leningen. Beschikbaarheid voldoende middelen voor de gemeente Eén van de randvoorwaarden waaronder de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) het Klimaatakkoord heeft ondertekend is dat de warmtetransitie woonlastenneutraal is voor inwoners en dat gemeenten worden gecompenseerd in extra kosten. Zolang deze zaken niet zijn geregeld gaan we niet concreet aan de slag. Wel maken we goede plannen, om zo met de uitvoering te kunnen starten zodra deze randvoorwaarden zijn geregeld. Tempo en duurzaamheid We kunnen niet in heel Enschede tegelijk aan de slag. De warmtetransitie is een proces van jaren. De Transitievisie Warmte geeft een beeld van de aardgasvrije infrastructuur per wijk in 2050 en beschrijft het tempo waarin wijken aardgasvrij worden. In de ene wijk gaat dat collectief en gefaseerd, in de andere wijk individueel op basis van natuurlijke momenten. Om de doelstelling van een aardgasvrije gemeente te halen is het nodig dat gebouwen en wijken de overstap maken naar nieuwe manieren van verwarmen en de infrastructuur die daarbij hoort. De visie houdt rekening met de kansen voor verduurzaming van de bronnen die deze infrastructuren voeden. De Transitievisie Warmte is geen specifieke verduurzamingsstrategie voor warmtebronnen of voor de opwek van elektriciteit. De Regionale Energiestrategie (RES) en de Enschedese concept Energievisie gaan in op de mogelijkheden om duurzame energie op te wekken in de regio en de stad, inclusief duurzame warmte (Regionale Structuur Warmte - RSW). De Wet Collectieve Warmtevoorziening waaraan de Rijksoverheid werkt, zal verduurzaming van warmtebronnen door de warmteleverancier reguleren. 1.5Wie hebben er meegedacht? Deze visie is opgesteld in opdracht van de Gemeente Enschede. Dit doet de gemeente niet alleen. Partners zijn nodig om de warmtetransitie te kunnen realiseren. Professionele stakeholders, bewoners en bedrijven hebben meegedacht tijdens het opstellen van de Transitievisie Warmte. Bijlage A geeft een compleet beeld welke partijen op welke manier bij het opstellen van deze Transitievisie Warmte betrokken zijn geweest. 1.6Leeswijzer Deze inleiding vormt hoofdstuk
5. Hoofdstuk 2 van de Transitievisie Warmte start met de leidende principes voor een aardgasvrij Enschede. Dit zijn belangrijke pijlers voor de warmtetransitie in de gemeente. In hoofdstuk 3 wordt uitgelegd welke aardgasvrije warmteopties beschikbaar zijn en dat energiebesparing, zoals isolatie altijd wenselijk is. In hoofdstuk 4 wordt inzicht gegeven in de uitkomsten van de robuuste analyse. Deze schetst een beeld van het voorkeursalternatief voor aardgas per wijk en de verwachte toekomstige verdeling van aardgasvrije warmteopties in Enschede. Hoofdstuk 5 bouwt verder op het voorgaande hoofdstuk en presenteert een analyse van de duurzaamheid en beschikbaarheid van aardgasvrije warmtebronnen. In hoofdstuk 6 leggen we uit hoe de transitiekaart tot stand is gekomen, waarin de transitiepaden per wijk staan toegelicht. Hoofdstuk 7 gaat dieper in op de fasering van de warmtenetwijken. In hoofdstuk 8 gaan we in op de uitvoering van de transitie naar een aardgasvrij Enschede: hoe deze vorm krijgt in de startwijken en in de rest van de stad. Het concluderende hoofdstuk 9 bespreekt de impact die het doorlopen van de transitiepaden heeft op de stad. Houd dit in gedachten bij het lezen van deze Transitievisie Warmte Grenzen liggen niet vast De warmtetransitie volgt op veel plekken in de stad een gebiedsgerichte of wijkgerichte aanpak. De kaarten in deze Transitievisie Warmte zijn daarom ingericht volgens de 68 CBS-wijken van Enschede. Dit betekent natuurlijk niet dat een aardgasvrije wijkaanpak exact de CBS-grenzen volgt of dat een bewonersinitiatief altijd maar in één wijk mag plaatsvinden. De grenzen zijn niet beperkend. Ze kunnen wel helpen om richting te geven. Verschillende oplossingen binnen wijken zijn mogelijk Het feit dat een wijk de kleur heeft van een warmtenet, betekent niet dat elk gebouw in die wijk op een warmtenet aangesloten wordt. Wijken zijn niet altijd homogeen en het kan dus zijn dat in delen van een wijk andere oplossingen kostenefficiënter zijn. Zo kunnen binnen een wijk oudere en nieuwere gebouwen voorkomen en zijn er vaak verschillende soorten eigenaren in een wijk aanwezig. Voor utiliteitsgebouwen kunnen bijvoorbeeld andere oplossingen interessanter zijn dan voor woningen. De transitiekaart in deze Transitievisie Warmte geeft wel een duidelijk voorkeursalternatief aan voor de wijk als geheel, waar we als gemeente met beleid op zullen sturen. Dat doen we omdat we de totale maatschappelijke kosten zo laag mogelijk willen houden. De route naar aardgasvrij is niet in beton gegoten Dit is een eerste versie van de Enschedese Transitievisie Warmte. Het beeld van de transitie naar een aardgasvrij Enschede geeft een duidelijke richting weer, maar moet de komende jaren steeds herijkt worden. Wel is zeker dat we de komende jaren doorgaan met de aanpak in de wijken die reeds gestart zijn, zoals in Twekkelerveld, dat steeds meer individuele eigenaren de stap naar aardgasvrij zullen gaan zetten en dat het verder beperken van de warmtevraag in heel Enschede essentieel is. Rekening houden met flexibiliteit in de uitvoering, continu blijven leren en ruimte houden voor innovatie zijn daarbij belangrijk. Ook vinden we het belangrijk om initiatieven in de stad die passen binnen de uitgangspunten van deze Transitievisie te stimuleren. Het kan dus ook zo zijn dat er in wijken die nu nog niet zijn weergegeven in één van de eerste fases, toch al stappen worden gezet richting aardgasvrij. Ook nieuwe wetgeving kan voor wijzigingen in de route naar aardgasvrij zorgen. In 2022 is de verwachting dat de Omgevingswet in werking treedt en dat daarmee de verplichte aansluiting op het aardgas vervalt. Hiermee verandert het recht op aardgas in een recht op een warmteaansluiting voor de woningeigenaar. Dergelijke ontwikkelingen hebben effect op de route naar een aardgasvrij Enschede. Hoofdstuk2.Leidende principes voor de transitie naar een aardgasvrij Enschede 2.1Betrokkenheid inwoners bij de totstandkoming van de Transitievisie Warmte Als eerste stap om te komen tot een Transitievisie Warmte hebben we een enquête voorgelegd aan inwoners uit de stad. Omdat de warmtetransitie iedereen raakt willen we graag weten wat inwoners van Enschede hierbij belangrijk vinden. Hier gaan we in de volgende paragraaf uitgebreider op in. Ook hebben we op 1 oktober 2020 een eerste bewonersavond gehouden. Hierbij hebben we uitgelegd uit welke elementen de Transitievisie bestaat, waarom deze wordt opgesteld, hoe het proces van totstandkoming eruitziet en wie we daar allemaal bij betrekken. Daarnaast is er op de gemeentelijke website aandacht voor de warmtetransitie en de Transitievisie Warmte8 en hebben we een filmpje9 gemaakt waarin we uitleggen wat een Transitievisie Warmte inhoudt. Op social media is hier aandacht aan gegeven evenals in de gemeentelijke nieuwsbrief. Op 27 mei hebben we een tweede bewonersavond georganiseerd waarin we de uitkomsten van de analyses hebben gepresenteerd en feedback hebben opgehaald. Zo’n 80 inwoners sloten aan bij deze tweede bewonersavond en stelden verduidelijkende vragen naar aanleiding van de uitkomsten van de analyses. Deze zijn tijdens de sessie grotendeels behandeld. De onbeantwoorde vragen zijn schriftelijk beantwoord. Verder wordt deze Transitievisie van 19 augustus t/m 29 september 2021 ter inzage gelegd, zodat bewoners en ondernemers hun zienswijzen hierop kunnen inbrengen. De verslagen en de opnames van de digitale informatieavonden zijn terug te vinden op deze pagina van de website van de gemeente Enschede die in het teken staat van de Transitievisie Warmte. Tussentijds hebben we ook drie keer met een klankbordgroep gesproken en hun input in deze visie verwerkt. Deze klankbordgroep voor de Transitievisie Warmte wordt gevormd door vertegenwoordigers vanuit de wijk- en dorpsraden in Enschede samen met MKB Twente. In het vervolgtraject om te komen tot (wijk)uitvoeringsplannen zullen bewoners uiteraard ook intensief betrokken worden. 2.2Enquête onder bewoners De warmtetransitie gaat heel Enschede raken. Daarom is het van groot belang om te weten wat voor de inwoners van Enschede belangrijk is bij deze grootschalige overstap naar aardgasvrij verwarmen. Inwoners uit de gemeente Enschede hebben in september 2020 hun kijk op de warmtetransitie gegeven door middel van een enquête (zie bijlage B). Deze enquête is door een 1.314 mensen (representatieve steekproef) ingevuld.10 Met de enquête hebben we inwoners gevraagd naar hun zorgen en ideeën over de warmtetransitie in Enschede. Hieruit komt naar voren dat het thema warmtetransitie bij de meeste respondenten leeft. Het grootste aandeel van de respondenten gaf aan zelf een woning te bezitten. Bijna zestig procent van de respondenten wil zelf bepalen hoe en wanneer zij de overstap naar aardgasvrij maken. Een derde van de mensen ziet het nut niet in van aardgasvrij wonen. Respondenten geven aan vooral op de kosten te letten, zelf het aardgasvrije alternatief te willen kiezen en graag een duurzame oplossing te willen. Mensen vinden het logisch om te beginnen op plekken waar toch al werkzaamheden gepland staan, waar de overstap betaalbaar is en waar initiatief van bewoners is. Respondenten verschillen in hun wensen om betrokken te worden door de gemeente. Dat verschilt van betrokken vanaf het begin, tot meedenken over een plan voor de wijk, tot betrokken worden wanneer er een concreet plan voor de wijk ligt. In deze Transitievisie en in onze aanpak hebben we hier zoveel als kan rekening mee gehouden. Doordat wensen en verwachtingen uiteen liggen zullen we bewoners op diverse manieren betrekken. 2.3Leidende principes voor de warmtetransitie Met inbreng van onze inwoners, de klankbordgroep en andere stakeholders hebben we een notitie van uitgangspunten opgesteld met daarin leidende principes voor de transitie naar een aardgasvrij Enschede. Deze notitie van uitgangspunten is vastgesteld in de gemeenteraad van 1 februari
6. Bovengenoemde enquête heeft hiervoor de basis gelegd. Leidende principes zijn uitgangspunten om de warmtetransitie in de gemeente Enschede tot een succes te maken en bieden richting aan het bepalen van de voorkeursinfrastructuur per wijk, ook wel warmteoptie genoemd. Alle stappen die worden gezet in de warmtetransitie kunnen getoetst worden aan deze principes. Op die manier wordt er zoveel mogelijk aangesloten bij de wensen en verwachtingen van bewoners en betrokken partijen. Deze principes laten we daarom duidelijk terugkomen in deze Transitievisie Warmte. Ook in de stappen richting het concretiseren van aardgasvrije wijken in Enschede zijn deze principes leidend. 1.We focussen op betaalbare oplossingen Betaalbaarheid is voor alle inwoners van Enschede en voor de betrokken stakeholders een zeer belangrijk vraagstuk. Er is nog veel onzekerheid over de kosten van de warmtetransitie en de verdeling van de kosten. Dat vraagstuk speelt in elke gemeente en de Rijksoverheid speelt een belangrijke rol bij het oplossen hiervan. Wat we wel weten is dat de warmtetransitie alleen kan slagen als iedereen mee kan doen, ook mensen met lagere inkomens, en dat daar oplossingen voor moeten komen. Zoals het klimaatakkoord aangeeft streven we daarbij naar woonlastenneutraliteit11 voor onze inwoners. De Transitievisie Warmte geeft zeker niet op alle onzekerheden over kosten een antwoord, maar sorteert wel voor op betaalbare oplossingen door per wijk de aardgasvrije oplossing met de laagste maatschappelijke kosten voorrang te geven. Het is daarbij van belang om de kosten van deze oplossingen in het vervolg op de Transitievisie Warmte zoveel mogelijk inzichtelijk te maken en helder te communiceren naar inwoners (huurders en eigenaren) en ondernemers. 2.Er is ruimte voor eigen initiatief en keuze De Transitievisie Warmte is duidelijk over wat de warmtetransitie inhoudt en wat de richting per wijk is in de gemeente Enschede. Echter, in deze visie worden de uiteindelijke keuzes nog niet gemaakt. Uit de enquête komt naar voren dat bewoners graag zelf keuzes willen maken. De werkgroep geeft ook aan dat er ruimte moet zijn voor mensen die zelf initiatief nemen. Dit kunnen bewoners zijn die alvast willen starten met isoleren en bereid zijn om een investering te doen, of groepen bewoners of bedrijven die gezamenlijk aan de slag willen. De Transitievisie Warmte biedt een richtinggevend kader waarbinnen dit eigen initiatief mogelijk is en zelfs wordt aangemoedigd. 3.We zetten in op eerlijke en duidelijke communicatie We communiceren tijdens het maken van de Transitievisie Warmte én daarna duidelijk over het nut en de noodzaak van de warmtetransitie, over de (on)mogelijkheden, de kosten en baten en over het tijdspad en de planning. We zijn daarin eerlijk en transparant en maken daarbij gebruik van bestaande en nieuwe communicatiekanalen (bijvoorbeeld op wijkniveau). 4.We verbinden de aanpak voor verduurzaming zoveel mogelijk met de stedelijke vernieuwing van wijken We zoeken daar waar relevant de koppeling tussen de warmtetransitie en overige fysieke opgaven in de wijk, zoals op het gebied van veiligheid, duurzame ontwikkelingen (als elektrisch rijden), klimaatadaptatie en sociale opgaves. We kijken dus breder dan alleen naar het thema aardgasvrij. Waar mogelijk is de aanpak onderdeel van een breder traject waarbij ook de leefbaarheid van de wijk verbetert. Hierdoor wordt het ook aantrekkelijker voor de wijk om aan de slag gaan. 5.We richten ons op duurzame en betrouwbare oplossingen Bewoners en stakeholders geven aan dat een betrouwbare en duurzame warmtevoorziening belangrijk is. Dit heeft enerzijds te maken met technieken die bewezen zijn en waarmee woningen comfortabel verwarmd kunnen worden en anderzijds met de leveringszekerheid van een bron. Ook gaat CO2-reductie boven het maken van labelsprongen. Daarbij is aandacht nodig voor levering van duurzame warmte aan het warmtenet nu en in de toekomst. Ook willen we bronnen zo optimaal mogelijk inzetten. Als we aanwezige warmtebronnen zo goed mogelijk benutten voorkomen we extra elektriciteitsvraag die vervolgens weer opgewekt moet worden met (extra) windturbines en zonnepanelen. 6.We maken het aantrekkelijk om mee te doen We willen het aantrekkelijk maken voor bewoners om mee te doen aan de overstap naar aardgasvrij. Door enerzijds bewoners te ontzorgen, en het makkelijk te maken om mee te doen. Anderzijds door bewoners in de wijk goed te betrekken bij keuzes die gemaakt (moeten) worden en mee te laten denken bij eventuele knelpunten. Ook het laten zien ‘dat het kan’ en delen van goede ervaringen van bewoners met alternatieven voor aardgas dragen hieraan bij. Bij het aantrekkelijk maken om mee te doen hoort ook een interessant financieel arrangement. En een aanbod waarbij ook in de woning bewoners ontzorgd worden. Het invullen van dit uitgangspunt is deels afhankelijk van ontwikkelingen op Rijksniveau op het gebied van subsidies en financiering. 7.We zijn realistisch en richtinggevend De Transitievisie Warmte is een richtinggevende visie met realistische doelstellingen voor zowel de kortere