Beleidsregel van het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Maastricht houdende regels omtrent restauratierichtlijnen bij verbouw en o

Beleidsregel van het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Maastricht houdende regels omtrent restauratierichtlijnen bij verbouw en onderhoud van monumenten 1 Inleiding Verantwoording Het opstellen van de restauratierichtlijnen is de uitwerking van het actiepunt 7c van de beleidsnota cultureel erfgoed Maastricht 2007-2012 ‘Springlevend Verleden’. In aanvulling op de welstandscriteria zoals die zijn opgesteld in de welstandsnota ‘Welstand Transparant’, is het voor het in stand houden van het cultureel erfgoed wenselijk richtlijnen op te stellen die inzicht en advies geven over onderhoud, restauratie, verbouwing en herbestemming van monumenten. Het is geen uitputtende handleiding maar een overzicht van de meest voorkomende praktijkgevallen, die dankzij kennisbundeling van de bestaande informatiebestanden tot stand is gekomen. Het Programma van Eisen Kwaliteit Monumenten 2007 van de gemeente Amsterdam heeft hierbij tot voorbeeld gediend. Voor sommige bouwkundige toelichtingen is gebruik gemaakt van “Bouwkundige termen” van E.J. Haslinghuis uitgegeven bij Primavera pers en de website www.joostdevree.nl. Opbouw Na het geven van algemene uitgangspunten bij onderhoud, verbouwing, restauratie en herbestemming volgen de technische richtlijnen en toetsingscriteria die per categorie zijn samengesteld, van fundering tot dak en van exterieur tot interieur. Doel In de nota “Springlevend Verleden” is “Behoud door behoedzame ontwikkeling” als missie vastgelegd voor omgang met cultureel erfgoed. Het gebruik van een monument is de beste garantie voor het voortbestaan ervan. Verlies van de oorspronkelijke functie kan gemakkelijk leiden tot langdurige leegstand. Leegstand vormt één van de grootste bedreigingen voor het voortbestaan van een monument. Bij onderhoud, restauratie, verbouwing en herbestemming van monumenten moet op verantwoorde, behoedzame wijze met de monumentale waarden worden omgegaan. Om het behoud van cultureel erfgoed voor toekomstige generaties te garanderen zijn deze richtlijnen een goed hulpmiddel door het geven van: Duidelijkheid en helderheid vooraf ten behoeve van de planvorming Toetsingscriteria bij de planbeoordeling Uitvoeringsvoorschriften ten behoeve van de vergunningverlening Inspectieleidraad tijdens de uitvoering Ze dragen bij aan een zorgvuldig afgewogen balans tussen behoud en ontwikkeling, waardoor de historie in het stadsbeeld zichtbaar blijft. Doelgroep De restauratierichtlijnen zijn bedoeld voor Initiatiefnemers, eigenaren en architecten om voorafgaand aan de planning van de werkzaamheden inzicht te krijgen in de manier van onderhouden, restaureren en herbestemmen die de gemeente nastreeft Adviseurs monumentenzorg, leden van de Welstands-/Monumentencommissie en indien van toepassing adviseurs van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed om te gebruiken als criteria en richtlijnen bij de planbeoordeling Vergunningverleners om te gebruiken bij het opstellen van vergunningvoorwaarden in de omgevingsvergunning Bouwinspecteurs om te gebruiken bij het en bij het toezicht op de bouwplaats en inspectie van de verleende vergunning Handhavers als instrument te hebben om te beoordelen of werkzaamheden welke zijn uitgevoerd zonder vergunning vergunningplichtig zijn. Op deze manier wordt een kwaliteitsverbetering beoogd zodat minder monumentale waarden verloren gaan. Ook wordt daarbij zoveel mogelijk schade aan monumenten voorkomen die wellicht door onwetend handelen wordt veroorzaakt. Maatwerk Omdat elk monument om maatwerk vraagt, is het niet altijd mogelijk vooraf specifieke richtlijnen en algemene, toetsbare criteria op te stellen. Veel is afhankelijk van de ouderdom, het materiaalgebruik, de fysische condities en de monumentaliteit. Met name dit laatste begrip is niet sluitend te definiëren. Het is dan ook mogelijk dat in bijzondere situaties in afwijking van deze richtlijnen keuzes gemaakt moeten worden of aanvullende richtlijnen of voorschriften gelden. Dit is mogelijk op grond van de AWB artikel 4:84 Nadere onderzoeken De beoordeling is in veel gevallen afhankelijk van zowel de bouwkundige als de monumentale kwaliteit. Om een objectieve afweging te kunnen maken bij de planbeoordeling is regelmatig een onderbouwing van het verbouwings- of restauratieplan door middel van een cultuurhistorisch rapport (met een bouwhistorisch en/of architectuurhistorisch onderzoek) en/of een gebrekenrapport en/of een technisch rapport noodzakelijk. Indien er graafwerkzaamheden plaatsvinden dieper dan 40 cm is zelfs vaak een archeologisch rapport verplicht. De rapporten dienen opgesteld te worden conform het Programma van Eisen van de gemeente Maastricht, de door het veld bepaalde Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie en de ‘Richtlijnen Bouwhistorisch Onderzoek’ opgesteld door o.a. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de Rijksgebouwendienst in april 2009; Wanneer onderzoek vereist is en waar het aan moet voldoen is opgenomen in de indieningsvereisten van de desbetreffende vergunningaanvraag. (zie hoofdstuk 6) Bouwbesluit en Besluit brandveilig gebruik gebouwen Bij nieuwe functies in bestaande monumenten dient regelmatig een afweging gemaakt te worden tussen de monumentale waarden en de technische eisen die gesteld worden aan een ruimte met een bepaald gebruik. Een bestaand monumentaal pand kan bij wijzigingen niet altijd aan de technische nieuwbouweisen voldoen. Om toch een zo goed mogelijk resultaat te bereiken is een zorgvuldige afweging vereist. Bij de beoordeling hiervan zijn het bouwhistorisch onderzoek, het advies van de Welstands-/Monumentencommissie en in sommige gevallen het advies van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed basis voor de afweging. Bij veranderingen die leiden tot een aantasting van het monument zal bij met name de veiligheidsvoorschriften (denk aan brandveiligheid en constructieve veiligheid) worden bezien of er op een andere wijze het gelijkwaardig veiligheidsniveau kan worden behaald. In tweede instantie zal worden beoordeeld of het mogelijk is bouwkundige voorzieningen te treffen die omkeerbaar zijn, met andere woorden dat de voorzieningen niet leiden tot onherstelbare aantasting van de monumentale waarden van het pand. Vervolgens kan worden afgewogen om eventueel de technische eisen op een lager niveau uit te voeren door middel van het gemotiveerd afwijken van de eisen van het bouwbesluit. Blijkt dit niet te leiden tot een gewenste oplossing, in die zin dat hierdoor het monumentale karakter wordt geschaad, dan zal het gebruik van het pand beperkt moeten worden zodat een verantwoord gebruik gewaarborgd is. Het is evident dat deze afweging bij de brandveiligheidsvoorschriften strikter is dan bijvoorbeeld de eisen die worden gesteld ten aanzien van daglichttoetreding. In het laatste geval zal eerder een afwijking van de eisen van het bouwbesluit worden toegestaan daar er geen veiligheidsvoorschriften door in het gedrang komen. (artikel 1.12 van het Bouwbesluit) Vergunningplicht Een groot deel van de in deze richtlijnen genoemde werkzaamheden is vergunningplichtig. Voor de meeste wijzigingen aan een gebouwd beschermd rijksmonument, zowel aan exterieur als aan interieur, is een omgevingsvergunning vereist (als bedoeld in artikel 2.1, lid 1, sub f van de Wabo, voor het slopen, verstoren, verplaatsen of in enig opzicht wijzigingen van een beschermd rijksmonument). Dit geldt voor grootschalig onderhoud en restauratie van onderdelen van het monument, maar ook voor bijvoorbeeld het reinigen van de gevel, het plaatsen van dubbel glas, het volledig vernieuwen van kozijnen, dakbedekking of het plaatsen van een dakkapel of dakraam Voor wijzigingen van het interieur, bijvoorbeeld doorbraak van muren of het slopen van een schouw, is ook meestal een vergunning. Kleinschalige onderhoudswerkzaamheden (bijvoorbeeld kozijnen schilderen in dezelfde kleur en het vervangen van kapotte, niet historische ruiten) en wijzigingen aan onderdelen zonder monumentale waarden (bijvoorbeeld een hedendaagse aanbouw, keuken of badkamer) zijn doorgaans vergunningsvrij. Bij bodemverstoringen dieper dan 40 cm ter plekke van een archeologisch rijksmonument, oftewel een wettelijk beschermd AMK-terrein (Archeologische Monumenten Kaart), is een monumentenvergunning van de minister van OC en W vereist. Voor wijzigingen, groot onderhoud en restauratie van objecten behorende tot het Maastrichts Planologisch Erfgoed is een omgevingsvergunning vereist (als bedoeld in artikel 2.2, lid 1, sub b van de Wabo, juncto art 3 lid 2 van de erfgoedverordening 2011, voor het slopen, verstoren, verplaatsen of in enig opzicht te wijzigen van een gemeentelijk monument als bedoeld in de gemeentelijke erfgoedverordening). Voor meer informatie over vergunningplicht kan contact worden opgenomen met het gemeenteloket bouwen en wonen van de gemeente Maastricht of het digitaal omgevingsloket (www.omgevingsloket.nl). Zie ook: http://www.maastricht.nl/web/GemeenteLoket/GemeenteLoket/Alle-producten-en-diensten/Alle-producten-en-diensten/Productpagina.htm?dbid=562&typeofpage=79906 Proceduretijd Vergunningsprocedures hoeven niet eindeloos te duren. De meeste vergunningen worden afgehandeld binnen de reguliere procedure met een maximale termijn van 8 weken. Binnen deze proceduretermijn wordt advies gegeven door de gemeentelijke Welstands- en Monumentencommissie. Indien er sprake is van volledige sloop of gedeeltelijke sloop van ingrijpende aard, ingrijpende wijzigingen zoals grootschalige cascowijzigingen, reconstructie of herbestemming wordt een uitgebreide procedure toegepast van maximaal 6 maanden. In deze gevallen moet de gemeente advies aanvragen bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en tevens bij de provincie als het pand buiten de bebouwde kom ligt. Om hier vooraf duidelijkheid over te bieden zijn er wettelijke termijnen gebonden aan het verkrijgen van een vergunning. Een goede voorbereiding is hierbij altijd essentieel. Bij hoge uitzondering kan deze periode door de gemeente, mits goed onderbouwd, met maximaal 6 weken worden verlengd. http://www.maastricht.nl/web/GemeenteLoket/GemeenteLoket/Alle-producten-en-diensten/Alle-producten-en-diensten/Productpagina.htm?dbid=687&typeofpage=79906 http://www.monumenten.nl/site/nl-nl/Themas/Omgevingsvergunning.htm Advies Deze richtlijnen zijn bedoeld als een hulpmiddel bij planning, toetsing en uitvoering. Toch zal het noodzakelijk blijken over bepaalde specialistische onderwerpen meer informatie te verzamelen. Meer informatie kan o.a. gevonden worden in de technische informatiebrochures van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, http://www.cultureelerfgoed.nl/monumenten/publicaties/brochures Voor vragen over de mogelijkheden en onmogelijkheden van specifieke panden in Maastricht kan tijdens de voorbereiding van de werkzaamheden contact worden opgenomen met de vergunningverlener van de gemeente Maastricht. Voor vragen welke zich voordoen tijdens de uitvoering van de werkzaamheden kan contact worden opgenomen met de bouwinspecteur van de gemeente Maastricht. Zij zullen indien nodig contact leggen met de specifieke adviseurs, bijvoorbeeld van cultureel erfgoed van de gemeente Maastricht. Bij onduidelijkheden over vergunningplicht of vergunningprocedures kan contact worden opgenomen met het gemeenteloket bouwen en wonen van de gemeente Maastricht of het digitaal omgevingsloket (www.omgevingsloket.nl). Specialisme Bij vaktechnische vraagstukken is het raadzaam specialisten te benaderen. Er zijn vele erkende vakmensen en specialisten die in de restauratie werkzaam zijn. Hierbinnen is een grote diversiteit aan onderwerpen waar vakmensen gespecialiseerd in zijn. Ook bij het vinden van de juiste specialisten kan de adviseur van cultureel erfgoed Maastricht behulpzaam zijn. Monumentenwacht Met regelmatig onderhoud blijft een monument in goede staat. Voor een grondige inspectie of regelmatige monitoring van de onderhoudstoestand van een monument kan een abonnement worden afgesloten op de Monumentenwacht. Voor monumenten in de provincie Limburg is dit de Monumentenwacht Limburg te Thorn. Het doel van de Monumentenwacht is door het stimuleren van doeltreffend onderhoud bij te dragen aan de instandhouding van de monumenten. Om dit doel te bereiken, inspecteren de medewerkers van de monumentenwacht regelmatig het monument. Daarbij verrichten zij ook kleinschalig herstel- en onderhoudswerk. Bovendien geven zij, in de vorm van een overzichtelijke rapportage, een beeld van de bouwtechnische staat, met gerichte adviezen voor onderhoud op de korte en langere termijn. https://www.monumentenwachtlimburg.nl/ Zie ook: http://www.monumenten.nl/site/nl-nl/Themas/Onderhoudstips+Monumentenwacht/Onderhoud+van+een+monument.htm 2Algemene richtlijnen Of het nu onderhoud of een restauratie betreft, het aanpassen aan de huidige gebruikseisen of een herontwikkeling ten behoeve van toekomstig ander gebruik, de uitgangspunten welke hier staan beschreven moeten altijd een leidende rol spelen in het denkproces van omgang met cultureel erfgoed. Indien met gemotiveerde redenen voor vernieuwing en herontwikkeling wordt gekozen, dient dit eveneens te gebeuren vanuit deze cultuurhistorische randvoorwaarden. Behoud gaat voor vernieuwen Historische constructies, structuren en bouwmaterialen geven een pand belangrijke monumentale en historische waarde. Door de aanwezigheid hiervan is de geschiedenis en ontwikkeling van het monument afleesbaar. Met het vervangen of wijzigen van de bestaande constructies, structuren, materialen, details en waardevolle interieuronderdelen kunnen deze bouw- en cultuurhistorische waarden verloren gaan. Daarom dienen deze waarden met respect behandeld te worden. Behoud door zorgvuldig ontwikkelen en vernieuwen Toevoegingen dienen tot stand te komen op zodanige wijze dat de monumentale waarden van het pand zo min mogelijk worden aangetast. Een eigentijds ontwerp heeft hierbij de voorkeur, waarbij moderne materialen mogelijk zijn. Dergelijke ingrepen dienen zorgvuldig te worden afgewogen en in harmonie met het monument te worden vormgegeven. Ze moeten een meerwaarde geven aan de historische gelaagdheid van het monument. Met name ondergeschikte toevoegingen of veranderingen dienen zodanig te worden uitgevoerd dat ze op het moment dat ze ongedaan gemaakt zouden worden geen blijvende schade aan de monumentale waarden hebben aangericht. De toe te passen technieken mogen geen mechanische, fysische of chemische schade toebrengen aan een monument. Respect voor historische structuren Externe hoofdstructuren moeten met respect behandeld worden; dit geldt voor de voor- en achtergevel-rooilijnen en de herkenbaarheid van bouwvolumes, zoals achterhuizen, schuren, koetshuizen en tuinhuizen. Ingrepen in de structuur dienen te gebeuren met de grootst mogelijke zorgvuldigheid, waarbij optimaal aansluiting gezocht wordt bij het oorspronkelijke concept. De interne structuur dient zoveel mogelijk in tact te blijven en de ingrepen moeten zodanig uitgevoerd worden, dat de oorspronkelijke structuur herkenbaar blijft. Respect voor historisch materiaal Alvorens tot vervanging van historisch materiaal over te gaan moet eerst onderzocht worden of technisch herstel van het aangetaste materiaal mogelijk is. Bij noodzakelijke vervanging moet gekozen worden voor materiaal dat gelijksoortig is aan het te vervangen materiaal. Indien dit niet mogelijk blijkt dient gezocht te worden naar bij de historische materialen passende oplossingen. Respect voor authenticiteit Bij restauratie moet men de historische gelaagdheid en de afleesbaarheid van het verleden in vormgeving, constructie en materiaalgebruik respecteren. Het transformatieproces, door verandering van het gebruik of functie, dat een gebouw door de tijd heen ondergaat, heeft historische waarde. Een monument ontleent ondermeer zijn waarde aan de bouwgeschiedenis. Indien het oorspronkelijke materiaal reeds volledig verloren is gegaan wordt niet gepleit voor reconstructie, maar voor een eigentijds ontwerp zodat de geschiedenis afleesbaar blijft. Respect voor details De kwaliteit van een monument wordt vaak bepaald door de aanwezigheid van historische bouwdetails. De oorspronkelijke detaillering in de vorm van profileringen, roedeverdelingen in vensters, voegwerk, gevelafwerking, decoraties, metselpatronen, etc. dient optimaal gerespecteerd te worden. Indien er sprake is van eigentijdse interventies, dient de detaillering qua maat en schaal in harmonie te zijn met het historische karakter van het pand. 2.1Duurzaamheid Inleiding Als er vandaag de dag gesproken wordt over duurzaamheid wordt veelal energieduurzaamheid bedoeld. Duurzaamheid is echter breder. Het behoud van een monument op zichzelf is uiteraard zeer duurzaam. Duurzaam ontwerpen betekent ook dat naar de duurzaamheid van de toegepaste materialen gekeken wordt, naar geavanceerde technieken, naar het productie- en verwerkingsproces en naar de mogelijkheden van het afvoeren en/of hergebruik van materialen. Om de bewustwording van duurzaamheid te verbeteren wordt ook bij het wijzigen of herbestemmen van monumenten aanbevolen een onderzoek uit te voeren naar de duurzaamheid van het monument. In deze richtlijnen worden overwegingen voor oplossingen genoemd, die in overleg met de vergunningverlener van de gemeente Maastricht kunnen worden onderzocht bij het vinden van een geschikte oplossing. Duurzame monumentenzorg: http://www.cultureelerfgoed.nl/sites/default/files/u4/duurzame_monumentenzorg.pdf http://www.cultureelerfgoed.nl/sites/default/files/u6/Duurzaamheid_zomer 202010.pdf Energieduurzaamheid en monumenten Om de energieduurzaamheid van gebouwen te verbeteren worden in de hedendaagse bouwpraktijk standaardoplossingen toegepast zoals dubbel glas en dikke isolatiepakketten voor gevels en het dak. Het kiezen voor deze standaardoplossingen kan echter ernstige gevolgen hebben voor de technische staat en uitstraling van historische gebouwen. Door de constructiewijze van de meeste oude panden ontstaan bij na-isoleren koudebruggen, een plek in de constructie waar kou van buiten naar binnen wordt geleid. Isolatie leidt dan tot condensvorming en inwendige condensatie hetgeen ernstige schade kan opleveren zoals rottende houten balken en roestende gevelankers en vorstschade aan steen. Zo kan een gebouw, dat misschien al honderden jaren in een prima conditie verkeerde, in enkele jaren kapot gaan. Naast technische schade leiden standaard energiebesparende maatregelen ook dikwijls tot monumentale schade. Zo past het isolatieglas doorgaans niet in historische ramen waardoor deze vervangen moeten worden, terwijl ramen een wezenlijk onderdeel vormen van de karakteristiek van een monument. Het doorvoeren van de energiebesparende maatregelen leidt dan ook dikwijls op weerstand van monumentenzorg en of welstand waardoor de realisatie van klimaatdoelstellingen in de praktijk wordt ervaren als een keuze tussen het milieu of het monument. Het toepassen van zonnecollectoren, dubbel glas of het isoleren van daken of muren is bij monumenten of historische panden niet altijd mogelijk zonder monumentale kwaliteit aan te tasten. In dat geval is wellicht een ander pakket aan maatregelen voor energieduurzaamheid denkbaar. Om de historische bebouwing energieduurzamer te krijgen zonder verlies van monumentale waarden of technische (gevolg)schade is gezocht naar verantwoorde oplossingen die in het gebouw worden gegenereerd. Het resultaat van de combinatie van maatregelen is hierbij leidend en niet de afzonderlijke maatregelen op zich. Onderzoek heeft aangetoond dat het pakket van maatregelen goed op elkaar moet zijn afgestemd en dat het toepassen van bijvoorbeeld gevelisolatie energetisch weinig effect heeft als er te weinig aan kierdichting wordt gedaan. Het doorvoeren van verantwoorde energieduurzame maatregelen in historische gebouwen is weliswaar maatwerk maar de problematiek is veelal vergelijkbaar waardoor in algemene zin oplossingsrichtingen zijn aan te geven. In deze richtlijnen worden oplossingsrichtingen gegeven die inzicht geven in de problematiek waarop diverse maatregelen worden aangedragen die een antwoord kunnen zijn. Uitgangspunt Als uitgangspunt geldt dat het te behalen effect van de verschillende maatregelingen optimaal is. Hierbij levert het principe van het aanpakken van de zwakste schakel in de energiehuishouding het grootste effect op. Van belang hierbij is dat de onderlinge samenhang van de afzonderlijke oplossingsrichtingen in goede balans is. Er wordt een praktisch pakket van verantwoorde energieduurzame oplossingen voor historische gebouwen geboden, dat als leidraad kan fungeren voor zowel kleinschalige initiatieven van particulieren als grootschalige renovatie- en restauratieprojecten. De nadruk ligt op het kiezen van een maatregel, die vanuit monumentaal oogpunt het meest wenselijk is. Op basis van rendement is het aan te bevelen de werkzaamheden aan de zwakste schakel in de energiehuishouding als eerste aan te pakken. Dat betekent dat in volgorde van effectiviteit het beste eerst gekeken kan worden naar kierdichting, vervolgens naar de ventilatie, de ramen en beglazing, de daken, de vloeren en de gevel. Daarnaast kan gekeken worden naar toepassen van eenvoudige techniek en naar hoogwaardige installaties. Bij monumenten moet rekening worden gehouden of de technische ingrepen fysieke gevolgen hebben voor de monumentale waarden, of de ingrepen door wijziging van fysische eigenschappen op langer termijn schade kunnen veroorzaken maar evenzeer of er gevolgen zijn voor de beeldkwaliteit. 3Technische richtlijnen en toetsingscriteria De technische richtlijnen en toetsingscriteria zijn opgebouwd uit verschillende categorieën, ingedeeld naar materialen en methoden die toegepast zijn bij een monument. Iedere categorie bestaat uit de volgende onderdelen: Definitie: wat wordt met de betreffende categorie bedoeld. Uitgangspunt: wat is het algemene uitgangspunt over de omgang met de betreffende categorie. Onderzoek en analyse: zijn er op voorhand reeds specifieke onderzoeken bekend die als onderbouwing noodzakelijk zijn om de oorzaak van eventuele schades te traceren, om vervanging van het materiaal te motiveren of om de noodzaak tot wijziging aan te tonen. Schades, oorzaken en oplossingen: De meest voorkomende schades en de daarbij behorende oplossingen worden per categorie weergegeven. Ook worden mogelijke oorzaken van de schades gegeven. Deze zijn niet limitatief. Specifieke richtlijnen en toetsingscriteria: puntsgewijze opsomming hoe om te gaan met het onderhoud, restauratie of wijzigingen bij een monument. Dit dient in het kader van de vergunningaanvraag reeds te worden overlegd en beoordeeld. De aangedragen richtlijnen en toetsingscriteria zijn in volgorde van voorkeur genoemd. Uitgangspunt is hierbij dat de minst schadelijke activiteit het eerst genoemd wordt. Indien toepassen hiervan niet mogelijk is kan naar een volgende activiteit worden gestapt. Uitvoeringsvoorschriften: dit zijn regels waarmee tijdens de uitvoering van de vergunning rekening moet worden gehouden en die, afhankelijk van de specifieke situatie, als voorwaarde opgenomen kunnen worden in de vergunning. Nadere informatie: verwijzingen naar brochures en websites. 3.1Fundering Definitie De fundering is de draagconstructie waarop een gebouw geplaatst wordt, meestal onder het maaiveld gelegen. Deze heeft ten doel om gewicht van het gebouw gelijkmatig op de ondergrond over te brengen. De verschillende typen funderingen zijn meestal afhankelijk van de desbetreffende bodemgesteldheid. Typen funderingen zijn bijvoorbeeld de strokenfundering (eventueel met getrapte voet), paal- of poerenfundering of plaatfundering. Materiaalsoorten zijn bijvoorbeeld: maaskeien, kolenzandsteen, mergel, baksteen en beton. In Maastricht is de ondergrond meestal stabiel en opgebouwd uit een dichte klei of leemlaag, grindlaag of mergelpakket hetgeen betekent dat men op de aanwezige ondergrond kan funderen. Dit noemt men “funderen op staal”, waarbij een verbrede voet op de draagkrachtige bodem rust. Paal- of poerenfundering komen bij monumenten in Maastricht nauwelijks voor. Uitgangspunt De fundering mag slechts worden vervangen als deze aantoonbaar slecht en/of overbelast is en herstel niet mogelijk blijkt. Indien het mogelijk is, dient de oude fundering gehandhaafd te worden. Onderzoek en analyse Doorgaans begint een onderzoek met het bestuderen van de scheuren. Pas wanneer duidelijk is dat de scheuren niet zijn ontstaan door andere gebreken zal worden overgegaan tot onderzoek van de fundering. Schade aan elementen als gevelankers, metselwerk, balkkoppen en hemelwaterafvoer etc. kunnen namelijk ook tot scheuren leiden. Bepaalde scheuren in de gevel kunnen echter op funderingsproblemen duiden. Deze zijn óf bij de bouw al ontstaan, óf naderhand door wijzigende omstandigheden. In dat geval zal er iets aan de fundering moeten gebeuren. Daarvoor is onderzoek nodig: hoe is de bestaande fundering, wat is er fout gegaan, en waarom ? En hoe is het probleem het beste op te lossen ? Bij onderzoek van de fundering is het noodzakelijk de bestaande fundering en belastingen op deze funderingen in kaart te brengen om uitsluitsel te bieden over de technische staat en stabiliteit. Op deze manier kan de oorzaak van het probleem en de juiste oplossing gezocht worden. Mogelijk dient de fundering ontgraven te worden op een plaats waar de scheur de grond in gaat. De laatste jaren zijn er vele technische mogelijkheden en apparatuur ontwikkeld om funderingsherstel achteraf uit te voeren. Meetbouten aanbrengen is meestal een optie om zo het verzakken in de gaten te houden. De volgende aspecten dienen in een dergelijk funderingsonderzoek aan bod te komen: Archiefonderzoek : is er al eens eerder een funderingsonderzoek geweest en is de fundering al eens hersteld? Staat de woning op houten palen of op staal (=vaste ondergrond)? Visuele inspectie van de gevels (alleen aan de straatzijde). Zijn er scheuren en verzakkingen zichtbaar? Soms wordt een lintvoegmeting gedaan om verzakkingen te kunnen vaststellen. Funderingsinspectie: hoe is de kwaliteit van de fundering? Aan de buitenkant van de woning worden inspectieputten gegraven. De soort fundering wordt vastgesteld. Ook wordt er gekeken naar de toestand van het metselwerk, zoals de hardheid van de stenen, is er scheurvorming of is het metselwerk vervormd. Geotechnisch onderzoek: in uitzonderlijke gevallen kan een geotechnisch onderzoek noodzakelijk zijn voor het in beeld brengen van verzakkingen en scheefstand van muren. De werkelijke maatvoering van een gebouwkan met een digitale laserscanner in kaart gebracht worden. Schades, oorzaken en oplossingen Mogelijke schades verzakkingen verticale vervormingen of schranken scheurvorming in gevels vocht- en zoutproblemen in gevels verzepen of uiteenvallen van de steen Mogelijke oorzaken Mogelijke schades kunnen tijdens de bouw of bij latere wijzigingen onder andere ontstaan door: Onvoldoende draagvermogen, door bijvoorbeeld een te dunne zandplaat. Twee buurpanden tot één pand te verbouwen. Houten vloeren te vervangen door betonvloeren. Grote sparingen in dragende wanden te maken. Fouten tijdens de uitvoering, waarbij heipalen kapot zijn geslagen of kromme of te lichte palen zijn gebruikt. Ook kunnen palen te ver van de muur zijn geheid of op oude waterlopen. Hogere belasting doordat het gebouw met een verdieping is opgehoogd. De functie te wijziging waarbij er een verandering in de belasting van de fundering kan optreden, bijvoorbeeld indien woonhuizen een horecabestemming krijgen. Inklinking van de grond door bijvoorbeeld ophoging van de grond in de omgeving. Door trillingen, graafwerkzaamheden, geologische eigenschappen of materiaal. Mogelijke oplossingen (afhankelijk van het type fundering) Handhaven van de bestaande fundering, aangevuld met onderzoek. Partieel herstel, door beton aan te storten, of de paalfundering te ontlasten. aanstorten met beton. plaatselijk injecteren met kunstharsgebonden mortel. Volledig herstel, door nieuwe keldervloer te storten met sparingen waarin later betonnen segmentpalen worden gedreven. etc. Specifieke richtlijnen en toetsingscriteria Indien een slechte fundering door onvoldoende draagvermogen schade kan aanbrengen dient de fundering vervangen te worden, los van het feit of er monumentale waarden in het geding zijn. Onvoldoende draagvermogen van en schade aan een fundering moet altijd rekentechnisch worden aangetoond. Indien een fundering technisch goed functioneert is vervanging alleen mogelijk mits er geen monumentale waarden verloren gaan. De aanleg van een nieuwe vloer dient nooit onder de aanlegdiepte van de oorspronkelijke fundering te komen. Voor het uitdiepen van kelders zie ook kelders en souterrains. Indien een object een gemeenschappelijke bouwmuur heeft moet er afstemming plaatsvinden met de funderingssituatie van het belendende pand. Soms zijn gebouwen in drassig gebied gefundeerd op rijsmatten van riet of wilgentenen (o.a. bekend bij kasteel Borgharen en Meerssenhoven) en bij deze gebouwen is het van groot belang dat de fundering altijd onder water staat. Uitvoeringsvoorschriften Keldergewelven mogen bij herstel van fundering niet aangetast worden. Nadere informatie Funderingen bij monumenten: http://www.monumentenwachtbrabant.nl/index.php?id=105 http://www.bouwadviesnederland.nl/informatie/bouwadvies/bodemonderzoek/ 3.2Gevels 3.2.1 baksteen metselwerk Definitie Baksteen is een kunststeen, waarbij de ruwe grondstoffen klei of leem of mengsels daarvan worden gevormd, gedroogd en in ovens worden gebakken. De eigenschappen van dit ceramische materiaal, zoals kleur, worden bepaald door de duur en de temperatuur van het bakken ( van 850 tot 1200 graden) en door de geaardheid van het materiaal (bijv. de kleuren rood en geel, respectievelijk afhankelijk van een gering of hoog ijzer- en of kalkgehalte) en de methode van het in vorm brengen. Een belangrijke eigenschap van baksteen is poreusheid. De afmeting van de poriën en het totale poriënsysteem beïnvloeden het gedrag van de baksteen en verflaag bij vocht-, zouttransport en vorst. Naast bouwmateriaal wordt baksteen ook gebruikt voor detaillering of ornamentering. Hierbij valt te denken aan vlechtwerk, muizenoor, ezelsrug, rollagen, vensterbanken, hoekstenen, geprofileerde stenen, verblend - en geglazuurde stenen e.d. Bakstenen worden in een specifiek verband gemetseld. We onderscheiden ondermeer kruis-, vlaams-, staand-, halfsteens-, klezoren-, koppen-, ketting en wild verband. Uitgangspunt Het metselverband, het formaat, de textuur (de waarneembare structuur), de kleur en de patina (de door weersinvloeden ontstane toplaag) van de steen zijn bepalend voor het historisch karakter van een monument. Conserveren van het bestaand metselwerk is daarom het uitgangspunt. Onderzoek en analyse Voorafgaand aan de werkzaamheden dient de oorzaak van de schade te worden vastgesteld. Hierbij dienen de bouwtechnische aspecten van het metselwerk aan de orde te komen, maar ook de factoren in de omgeving die van invloed op de schade zijn geweest. Pas wanneer de oorzaak van de schade is vastgesteld en ook is weggenomen, kan gestart worden met het herstel van het metselwerk. Voorafgaand aan de werkzaamheden is het belangrijk dat het verband, de metseltekens en andere bijzonderheden zoals bouwsporen en onregelmatigheden door middel van het maken van tekeningen en/of foto’s worden vastgelegd. Schades, oorzaken en oplossingen Mogelijke schades scheurvorming uiteenvallende stenen afschilferen van bakhuid verkleuring afzanden uitbleken uitbloeien van zouten aan het oppervlak (efflorescentie) afschilferen (door crypto-efflorescentie: uitbloeien van zouten onder het oppervlak) afpoederen verkruimelen, afbrokkelen slijp- en haksporen vervuiling door onder andere verf of aanplakbiljetten Mogelijke oorzaken klimatologische invloeden inwateren van bovenaf of stromen van regenwater langs gevel indringing regenwater door loszittende voegen bevriezing water in capillaire ruimtes en poriën reinigen (van cementspatten) met zoutzuur optrekkend vocht of direct contact met grondwater kristalliserende zouten verkeerde hardheid of samenstelling van de voeg- en metselmortel onvoldoende ventilatie van binnenruimten inferieure bakstenen en voegen gebruik van verkeerde stenen bij inboeten het verzakken van muren achterstand onderhoud ijzerconstructies in metselwerk opspattend water, verkeerd aangelegde bestratingen het gebruik van verkeerde afwerklagen begroeiing van planten en schimmels, met name mossen en klimopplanten aangebrachte graffiti of gelijmd reclamemateriaal het verkeerd en onzorgvuldig reinigen van de gevel afwerken van de gevel met verkeerd of dampdicht verfsysteem hydrofoberen onzorgvuldig uitslijpen van voegwerk Mogelijke oplossingen (afhankelijk van onderzoek en type schade) toetreding van vocht en vochttransport voorkomen door gootherstel, aanbrengen van muurafdekkingen etc. bij omvangrijke reparaties het verband, metseltekens, bouwsporen etc. op foto vastleggen. de nog bij te werken steen afhakken met beitel en hamer tot de vaste, gezonde kern, ontstane opening reinigen van stof en gruis en vol en zat aanhelen met reparatiemortel herbestraten en aanleggen van een goede afvoer beschadigde stenen uithakken en vervangen (inboeten) door stenen van dezelfde aard en kwaliteit algen en mossen droog afborstelen met een zachte borstel steen herstellen door reparatiemortel verbleekte of verkleurde stenen of inboetwerk camoufleren door te schilderen, oliën of pleisteren, indien toegestaan of historisch verantwoord scheuren herstellen door reparatiemortels of dilatatievoegen lijmresten van papier losweken en verwijderen met een zachte borstel graffiti verwijderen met milieuvriendelijke watergedragen verfafbijt Specifieke richtlijnen en toetsingscriteria Het metselwerk mag plaatselijk vervangen worden, indien herstel niet meer mogelijk blijkt bij bijvoorbeeld scheurvorming of onherstelbare aantasting van de stenen. Dit dient op tekening te worden aangeduid. Het vervangen van metselwerk dient plaats te vinden door middel van inboeten. Onder inboeten wordt het inmetselen van bakstenen verstaan op plaatsen waar bakstenen zijn gescheurd en/of op plaatsen waar de baksteenconstructie niet meer voldoende is. Het inboeten kan zowel aan de oppervlakte van de gevel plaatsvinden als in het inwendige ervan. Brede scheuren moet men niet dichtsmeren of herstellen met reparatiemortel maar inboeten zodat de muur één constructief geheel vormt. Het inwerken van wapening kan hierbij noodzakelijk zijn. Een grote hoeveelheid scheuren in de bakstenen muur kan duiden op instabiliteit van het metselwerk. Indien de muur hierdoor niet behouden kan worden dient dit altijd rekentechnisch te worden onderbouwd. Het inboetwerk moet aangepast zijn aan de samenstelling en hardheid van het bestaande metselwerk. Indien dit niet het geval is kunnen reacties optreden die schade veroorzaken. Het gebruik van metselmortels met uitsluitend cement als bindmiddel is niet toegestaan, omdat cementmortels te star zijn en een slecht watervasthoudend vermogen hebben. Door het gebruik van cementmortels blijft er te veel vocht in de steen waardoor beschadigingen op kunnen treden bijvoorbeeld tijdens vorst. Het gebruik van kalkmortels is bij het metselwerk essentieel vanwege het feit dat kalk goed verwerkbaar is en een belangrijke bijdrage levert aan de ontwikkeling van de hechtsterkte, de elasticiteit van de baksteenconstructie en het reguleren van de vochthuishouding. Indien vanwege herbestemming of herinrichting er voor gekozen wordt om een doorbraak in het metselwerk door te voeren dient de noodzaak hiervan aangetoond te worden. Zie ook interieurs. Voor het isoleren van gevels zie gevelafwerking en schilderwerk Uitvoeringsvoorschriften Kapotte stenen die tot vervolgschade kunnen leiden dienen hersteld te worden door onder andere inboeten, het toepassen van reparatiemortels, injectie van mortel en/of dilatatievoegen. De stenen die aangemerkt zijn om uitgehakt te worden, dienen strak en kantig en per gedeelte te worden uitgehakt en/of te worden uitgeboord. Hergebruik van de bestaande stenen heeft bij inboeten en vervanging de voorkeur. De in te boeten stenen moeten qua hardheid, formaat, kleur en textuur aansluiten op het bestaande metselwerk. Gebruik geen ‘achterwerkers’ of binnenmuurstenen aan de oppervlakte van het werk. Let er op dat stenen niet verontreinigd zijn door roet, zouten, resten van verf, teer of een hydrofobeermiddel; De in te boeten stenen moeten in hetzelfde verband worden verwerkt als in de bestaande situatie. De in te boeten stenen en de samenstelling van de metselmortel moeten voorafgaand aan de werkzaamheden overlegd worden met de vergunningverlener/bouwinspecteur van de gemeente Maastricht. De vochtigheidsgraad van de steen is van invloed op de hechting aan het bestaande werk en de uitharding van de metselmortel. Nadere informatie Baksteenmetselwerk: scheuren en herstel: http://www.cultureelerfgoed.nl/sites/default/files/u4/racm_brochure_techniek_4.pdf Oorzaak en schade van baksteenmetselwerk en herstel 2: http://www.cultureelerfgoed.nl/sites/default/files/u4/rdmz_info_rb_05-2001.pdf Vocht en zouten in metselwerk: http://www.cultureelerfgoed.nl/sites/default/files/u4/rdmz_info_rb_08-2005.pdf Zout en behoud? http://www.wta.de/nl/system/files/syllabi/Zout_en_behoud.pdf Zie ook: het Kalkboek: het gebruik van kalk als bindmiddel voor metsel- en voegmortels in verleden en heden, Koen van Balen en Bert van Bommel; e.a., Zeist: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 2003. Algen, mossen en korstmossen: http://www.cultureelerfgoed.nl/sites/default/files/u4/racm_brochure_techniek_16.pdf 3.2.2 Voegwerk Definitie Voegwerk is het geheel van voegen in metselwerk. De voeg is het zichtbare deel van de mortel, ofwel de verharde specie, tussen de stenen van het metselwerk. Hiermee worden openingen tussen de stenen zodanig opgesloten dat indringing van vocht in de stenen wordt voorkomen. Voegwerk bestaat uit stootvoegen en lintvoegen. De stootvoegen zijn de staande voegen en de lintvoegen zijn de liggende voegen. De tekening en het beloop van de voegen is afhankelijk van de aard van het metselverband. Vormen van voegwerk kunnen onder meer zijn: Doorgestreken voeg (veelal 17de eeuws) komt voor bij de vestingwerken. Dagstreep (kan 16de eeuws zijn). Gesneden voeg (17 en 18de eeuws) Geknipte voeg (veelal 19de eeuws) verdiepte voeg, schaduwvoeg, terug liggende en iets terug liggende voeg, platvolle voeg, dik opgezette voeg e.d. Pas na de WO II werd er met portlandcement gewerkt, daarvoor veelal met kalkmortel. Uitgangspunt Het voegwerk is een essentieel onderdeel van de gevelafwerking van een monument en draagt in grote mate bij aan de schoonheid en architectonische waarden. De vorm en kleur van het voegwerk bepalen mede het karakter van de gevel. Om het historisch karakter te handhaven staat het behoud van het bestaand voegwerk voorop. De vorm, kleur en samenstelling van het bestaande voegwerk is het uitgangspunt bij herstel en vervanging. Onderzoek en analyse Voorafgaand aan de werkzaamheden dienen onderstaande items te worden vastgesteld / onderzocht: de oorzaak van de schade de bestaande samenstelling en kleur van het voegwerk oorspronkelijke karakteristieke vorm van de voeg. Vaak is deze vorm nog onder de goot te vinden. het wateropnemend gedrag van de voeg, visueel of bijvoorbeeld door een waterabsorptie test (Karstenbuisje). in het verleden uitgevoerde reparaties of reinigingswerkzaamheden of aangebrachte waterafstotende lagen. Schades, oorzaken en oplossingen Mogelijke schades het loslaten van de voeg scheuren in het voegwerk het verkleuren van het voegwerk Mogelijke oorzaken lekkende goten of hemelwaterafvoeren overmatige vochtbelasting van het metselwerk oude voeg is te ondiep uitgehaald activeren van zouten door vocht bevriezing van vocht het verzakken van de muren onvoldoende onderhoud optrekkend vocht vanuit de fundering reparaties of reiniging in het verleden vochtoverbelasting door slagregen het verkeerd reinigen van de gevel zure regen die een chemische reactie met kalk aangaat, waardoor gipsvorming ontstaat. begroeiing in ’t algemeen maar ook mos of algengroei in het verleden aangebrachte waterafstotende lagen hebben nadelige invloed op nieuw voegwerk Mogelijke oplossingen (afhankelijk van onderzoek en type) toetreding van vocht en vochttransport voorkomen door gootherstel, aanbrengen van muurafdekkingen etc. voegherstel uitvoeren in vorstvrije periodes indien voegherstel noodzakelijk is tijdens vorstperiodes, het nieuwe werk voldoende isoleren en afdekken algen en mossen droog afborstelen met een zachte borstel indien bestaande mortel geen schade heeft veroorzaakt, oude samenstelling opnieuw gebruiken het loszittend voegwerk vervangen kalk of traskalk gebruiken Specifieke richtlijnen en toetsingscriteria Alleen die delen van het voegwerk die slecht zijn mogen worden vervangen. Dit wil zeggen alleen de voegen die technisch niet meer functioneren en niet meer waterwerend zijn. Indien meer dan 70 % van het voegwerk slecht is, mag het voegwerk integraal worden vervangen. Indien het metselwerk een oppervlakte van minder dan 35 vierkante meter beslaat, mag het voegwerk integraal worden vervangen als 50% van het voegwerk in een slechte staat verkeert. In het geval dat de aantasting onder het bovengenoemde percentage blijft maar zeer over de gevel is verspreid, kan dit reden zijn om het voegwerk integraal te vervangen. Dit dient in het kader van de vergunningaanvraag te worden voorgelegd en beoordeeld. Indien de voeg in het verleden met de verkeerde mortelsamenstelling is uitgevoerd, en deze schade kan veroorzaken aan de steen, kan dit reden zijn de voegen integraal te vervangen. Indien er smalle scheuren in de gevel aanwezig zijn en inboeten niet mogelijk blijkt, kunnen de voegen uitgekapt worden en opnieuw worden gevoegd. Het gebruik van (luchthardende) kalk of traskalk als bindmiddel is bij restauratie van historisch voegwerk uitgangspunt. Hierbij dient rekening te worden gehouden met de juiste verhoudingen die vanwege andere samenstelling van species anders kan zijn dan de historische verhoudingen van bestanddelen. Indien er bijvoorbeeld veel zouten in de gevel aanwezig zijn of wanneer er met cementspecie is gemetseld, kan een ander bindmiddel gekozen worden dan kalk of traskalk. Pas na de Tweede Wereldoorlog werd er met portlandcement gewerkt. Het gebruik van portlandcement is slechts toegestaan, indien aangetoond kan worden dat het gebouw oorspronkelijk in portlandcement is gevoegd. Uitvoeringsvoorschriften De te vervangen voeg moet worden verwijderd met gereedschap dat geen schade toebrengt aan het historisch metselwerk. Een lintvoeg (de liggende voeg) dient, alvorens hij met een naaldbeitel wordt uitgehakt, eerst langs een rei met een op lage toeren draaiende diamantzaag tot de gewenste uithakdiepte te worden ingezaagd. Vervolgens kan de stootvoeg (de staande voeg) handmatig worden verwijderd. Bij metselwerk met een lintvoeg die smaller is dan 7 mm is slechts het inzagen van de lintvoeg toegestaan. Een stootvoeg smaller dan 1,5 mm mag niet worden verwijderd. Het gebruik van een slijptol voor het verwijderen van voegwerk is niet toegestaan. Samenstelling, kleur en vorm van de voeg dienen uitgevoerd te worden conform bestaande toestand. De afzonderlijke bestanddelen (bindmiddel, toeslagstoffen zoals zand, water en eventuele hulpstoffen), waaruit de voegspecie is opgebouwd, dienen in het juiste volume gemengd te worden en vrij van verontreinigingen te zijn. De voegmortel moet qua samenstelling aangepast zijn aan de samenstelling en hardheid van het bestaande metselwerk. Indien dit niet het geval is kunnen reacties optreden die schade veroorzaken. Bovendien is de vochtigheidsgraad en de vorstperiode van invloed op de hechting aan het bestaande werk en de uitharding van de voegmortel. De samenstelling van de voegmortel moet voorafgaand aan de werkzaamheden overlegd te worden met de vergunningverlener/bouwinspecteur van de gemeente Maastricht. Voorafgaand aan de uitvoering van de werkzaamheden dient een bemonstering van het te vervangen voegwerk beoordeeld te worden door de vergunningverlener/bouwinspecteur van de gemeente Maastricht. Het proefvlak dient circa 50 bij 50 cm groot te zijn en op een niet zichtbare plek aangebracht te worden. Nadere informatie Voegwerk: http://www.cultureelerfgoed.nl/sites/default/files/u4/racm_brochure_techniek_2.pdf Het gebruik van kalkmortel: http://www.cultureelerfgoed.nl/sites/default/files/u4/rdmz_info_rb_37-2003.pdf Onderhoud en herstel van historisch voegwerk: http://www.monumentenwacht.be/nl/uploads/b129.pdf http://www.monumenten.nl/site/nl-nl/Themas/Onderhoudstips+Monumentenwacht/Voegwerk.htm 3.2.3 Natuursteen Definitie Natuursteen bestaat uit één of meerdere mineralen die door een specifieke ontstaanswijze tot een structuur en samenstelling zijn gevormd. Zij bezitten een eigen karakter en fysische en chemische eigenschappen als sterkte, kleur en duurzaamheid. Natuursteen is in steengroeven uit vaste rots gebroken steen, die daarna meer of minder door steenhouwers bewerkt wordt. Veel voorkomende soorten natuursteen zijn o.a. hardsteen, mergelsteen, zandsteen, kalksteen, tufsteen, kolenzandsteen, graniet, marmer, maaskeien. Natuursteen kan ook bewerkt worden of op een decoratieve wijze toegepast. Voorbeelden van bewerking of ornamentering zijn frijnslag ( Belgische/Hollandse), scharreren, boucharderen, geschuurd, gezoet. We onderscheiden ook verbanden- patronen in vloervelden zoals: diagonaal, visgraat, stroken e.d. Uitgangspunt Het gebruik van natuursteen bij monumenten was historisch gezien vaak een teken van rijkdom, zoals bijvoorbeeld het toepassen van natuurstenen raamomlijstingen, gevelstenen en traptreden. Een ‘rijke’ gevel heeft doorgaans veel architectonische en monumentale waarde. Het is daarom van belang dat behoud van de historische natuursteen voorop staat. Onderzoek en analyse Voorafgaand aan de werkzaamheden dienen onderstaande items te worden vastgesteld / onderzocht: de oorzaak van de schade de bestaande steensoort de bestaande afwerkingstechniek vastleggen van telmerken en merktekens die steenhouwers vaak achterlieten Schades, oorzaken en oplossingen Mogelijke schades Uiteenvallen Verwering Verkleuring Slijtage van de oppervlakte Scheurvorming Roestvorming Kalkvorming in de vorm van gipskorst Mogelijke oorzaken Schadelijke ingrepen in het verleden Zure regen die een chemische reactie met kalksteen aangaat, waardoor gipsvorming ontstaat. Specifieke verweringsverschijnsel per natuursteensoort Slechte stenen kunnen een bedreiging vormen voor andere stenen Verkleuring of verwering door het verwijderen van in het verleden aangebrachte verflagen Roestende ankers Te harde mortel Gebruik van steenverstevigende middelen Belemmering van vochttransport of vochthuishouding door gebruik van verkeerde mortel of lijm Vervolgschade in de vorm van snellere verwering door oude verwering te verwijderen met chemicaliën of stralen De (ex)positie van de natuursteen Bevriezen van vocht Wijze waarop de natuursteen is gewonnen of bewerkt Uitslijten door erosie Zuren Kristalliserende zouten Biodegradatie, begroeiing door mossen of algen Begroeiing van bomen en struiken in de nabijheid Op verkeerde wijze of met verkeerde producten reinigen of schilderen Waterafstotende lagen Mogelijke oplossingen (afhankelijk van onderzoek en type schade) Goede afwatering van de natuurstenen elementen Herstel van goten en waterlijsten Begroeiing van bomen en struiken tegengaan Vakkundig verwijderen van gipskorsten, met behoud van natuurlijke verwering en patina toetreding van vocht en vochttransport voorkomen door gootherstel, aanbrengen van muurafdekkingen etc. voegherstel uitvoeren in vorstvrije periodes indien voegherstel noodzakelijk is tijdens vorstperiodes, het nieuwe werk voldoende isoleren en afdekken algen en mossen droog afborstelen met een zachte borstel steen herstellen door reparatiemortels of lijmen mortel of lijmen aanpassen teneinde vochthuishouding of vochttransport te verbeteren scheuren herstellen door reparatiemortels of lijmen kapotte stenen indien noodzakelijk vervangen door inboeten roestende ankers behandelen of vervangen beschermen van het natuursteenoppervlak door te schilderen indien historisch verantwoord afdekken, beschermen tegen regen Specifieke richtlijnen en toetsingscriteria Natuursteen mag pas vervangen worden als herstel niet mogelijk blijkt. Dit dient altijd middels onderzoek aangetoond te worden. Indien schade aan natuursteen verdere schade aan het monument tot gevolg kan hebben, dient de steen met een daartoe geëigende reparatiemortel gerepareerd te worden. Hierbij mag de reparatieplek geen grotere omvang hebben dan 10 cm³. Herstel van natuurstenen onderdelen met een acrylhars is slechts toegestaan als reguliere reparatiemethoden (met mineraalgebonden mortels) geen oplossing bieden. Het gebruik van acrylhars beïnvloedt de dampdichtheid en vochthuishouding van de natuursteen. Dit kan nadelige gevolgen hebben. In geval van ernstige schade dan wel verwering (meer dan 10 cm³) is inboeten (inschieten) van een nieuw stuk natuursteen van dezelfde soort, kleur en afwerking toegestaan. Kunstharslijmen zijn alleen voor kleine verticale scheuren (max. 1,2 mm) toegestaan. Indien het bij horizontale scheuren toegepast zou worden vormt de reparatie een waterwerende laag wat kan leiden tot vorstschade of verwering. Het toepassen van steenverstevigers en impregneren met kunsthars is niet toegestaan. De laag is niet te verwijderen zonder schade en dient in verband met verwering na circa acht jaar opnieuw aangebracht te worden waardoor de textuur van het natuursteen volledig verloren gaat. Indien de laag gaat verweren en er vocht achter de verstevigingslaag komt, kan door vorst of afschilfering ernstige schade ontstaan. Ernstig aangetaste natuurstenen elementen mogen in uitzonderlijke gevallen, vervangen worden door een kopie van dezelfde steensoort. Voor ornamenten waarvan de expressie volledig verloren is gegaan, kan het element in uitzonderlijke gevallen vervangen worden door een kopie in dezelfde steensoort. De oorspronkelijke balusters van trapleuningen en hekwerken dienen met lood in natuursteen bevestigd te worden. Voor isoleren van gevels zie de paragraaf 3.4.1 Gevel isoleren Uitvoeringsvoorschriften Bij enkelvoudige breuken dienen de natuursteen onderdelen gelijmd te worden. Nieuw aan te brengen natuursteen dient eenzelfde afwerking en detaillering te krijgen als in de bestaande situatie. Nadere informatie Natuursteen in Nederland: http://www.cultureelerfgoed.nl/sites/default/files/u4/rdmz_info_rb_28-2001.pdf Verwering van natuursteen in het exterieur: http://www.cultureelerfgoed.nl/sites/default/files/u4/rdmz_info_rb_29-2002.pdf Natuursteen: de steenkeuze in de restauratiepraktijk http://www.cultureelerfgoed.nl/sites/default/files/u4/rdmz_info_rb_30-2002.pdf Algen, mossen en korstmossen: http://www.cultureelerfgoed.nl/sites/default/files/u4/racm_brochure_techniek_16.pdf 3.2.4 Mergel Definitie Mergel is een natuursteensoort die in de laatste periode van het Krijt (bv. het Maastrichtien) in een ondiepe zee werd afgezet als een laag kalksteen. Mergel is net als bentheimer zandsteen een sedimentair gesteente (afzettingsgesteente), maar is anders gevormd. In Zuid-Limburg komt mergel veelvuldig voor. Afhankelijk van de locatie bevat mergel een andere verhouding van kalk met klei, leem of zand. De zacht lichtgele mergelsoort, die geschikt is voor de bouw en toegepast wordt voor decoratieve elementen, bestaat hoofdzakelijk uit calciumcarbonaat met slechts 2% zand. Mergel(steen) is een zachte steensoort, maar toch weervast en krijgt na verloop van tijd een calcietlaagje, dat de steen beschermd. Uitgangspunt Vanwege de toepassing van dit typisch locale product is de architectonische en cultuurhistorische waarde ervan groot. Behoud van de bestaande mergel is het uitgangspunt. Onderzoek en analyse Voorafgaand aan de werkzaamheden dienen onderstaande items te worden vastgesteld / onderzocht: de oorzaak van de schade de bestaande mergelsoort de bestaande afwerkingstechniek vastleggen van telmerken en merktekens die steenhouwers vaak achterlieten Schades, oorzaken en oplossingen Mogelijke schades Verkleuring Slijtage van de oppervlakte door verwering en inkrassing Scheurvorming Afstoting van de complete (calciet)huid Gaten en krassen Belasting door hemelwaterafvoer Mogelijke oorzaken Behandelingen in het verleden met een steenverstevigend middel, zoals waterglas of kalkmelk, waardoor de steen aan het oppervlak zijn vocht niet meer kwijt kan Behandelingen in het verleden met een steenverstevigend middel, waardoor zouten in de natuursteen worden geïntroduceerd met mogelijke vervolgschade Zure regen die een chemische reactie met kalksteen aangaat, waardoor gipsvorming ontstaat. Schadelijke ingrepen in het verleden Bevriezing van vocht Uitslijten door erosie Zuren en zouten Begroeiing door mossen of algen Op verkeerde wijze of met verkeerde producten reinigen of schilderen Waterafstotende lagen Vandalisme Wespennesten Krassen van vogelpoten Mogelijke oplossingen (afhankelijk van onderzoek en type schade) Goede afwatering van de natuurstenen elementen Herstel van goten en waterlijsten Begroeiing van bomen en struiken tegengaan Acceptatie van gipskorsten, natuurlijke verwering en patina kapotte stenen vervangen door inboeten toetreding van vocht en vochttransport voorkomen door gootherstel, aanbrengen van muurafdekkingen en drainage systemen etc. voegherstel uitvoeren in vorstvrije periodes steen herstellen door reparatiemortels of lijmen scheuren herstellen door reparatiemortels of lijmen kapotte stenen vervangen door inboeten algen en mossen droog afborstelen met een zachte borstel mortel of lijmen aanpassen teneinde vochthuishouding of vochttransport te verbeteren roestende ankers behandelen of vervangen Specifieke richtlijnen en toetsingscriteria Indien de kapotte mergelsteen verdere schade aan het monument tot gevolg kan hebben, dient de steen met een daartoe geëigende reparatiemortel gerepareerd te worden. Hierbij mag de reparatieplek geen grotere omvang hebben dan circa 10 cm³. Bij vervanging van mergel dient altijd middels onderzoek aangetoond te worden dat het bestaande materiaal om technische redenen niet meer te behouden is. Het vervangen van mergelwerk dient plaats te vinden door middel van inboeten. Voor ornamenten waarvan de expressie volledig verloren is gegaan, kan het element in uitzonderlijke gevallen, vervangen worden door een kopie in dezelfde steensoort. Het kan zijn dat de calciethuid te dik wordt waardoor er risico bestaat op afschilferen. Om dit te voorkomen beschilderde men in het verleden mergelsteen met een laagje rode ijzeroer. Deze kleurstof bestaat uit zuivere ijzeroxyde, die zich gemakkelijk kan binden met de kalk uit de mergelsteen: zo wordt een hechte beschermende buitenlaag gevormd, die de indringing van water vermindert. Indien aangetoond kan worden dat een dergelijke laag op het monument aanwezig was, kan een dergelijke afwerking in het kader van de vergunningaanvraag worden voorgelegd en beoordeeld. Het is niet toegestaan mergelblokken te reinigen met hoge druk, door afschaven en het gebruik van chemische middelen. Mergel vormt van nature een harde calciethuid aan de buitenzijde van de steen die ontstaat door uitwatering van opgeloste kalkdeeltjes. Hierdoor wordt de beschermende calciethuid verwijderd of beschadigd. Bij vochtproblemen dient voorafgaand aan de werkzaamheden de oorzaak van het vochtprobleem achterhaald te worden. Op basis hiervan kan een geschikte oplossing gezocht worden. Een (historische) oplossing voor optrekkend vocht is het toepassen van een basement of trasraam van een hardere steensoort opgemetseld aan de voet van een mergelgebouw. Mergel heeft een groot waterabsorberend vermogen. Het is dan ook belangrijk om de natuurlijke waterhuishouding van de steen te bevorderen door goede ventilatie en indien van toepassing het gebruik van goede waterdampdoorlatende verfsystemen. Voor isoleren van gevels zie de paragraaf 3.4.1 Gevel isoleren Uitvoeringsvoorschriften Indien het reinigen van mergel noodzakelijk is, kan dit door het gebruik van een zachte borstel en eventueel afspoelen met schoon leidingwater. De te vervangen stenen dienen verwijderd te worden zonder de omringende stenen te beschadigen. Bij het inboeten moeten de mergelblokken eerst vochtig worden gemaakt, om de uitharding van de mortel goed te laten verlopen. De nieuwe mergelblokken moeten op een manier verwerkt worden waarbij rekening wordt gehouden met de structuur van de mergelblok. De horizontale legrichting van de mergelblok dient dezelfde te zijn als de structuur voorafgaand aan de delving in de groeve. Mer¬gel kan maar een geringe druk¬spanning verdragen en als de steen dwars op de richting van de oorspronkelijke lagen wordt ingemet¬seld dan zal de steen breken of verpulveren. De samenstelling van de mortel moet overlegd te worden met de vergunningverlener/bouwinspecteur van de gemeente Maastricht. De voegen moeten zo smal mogelijk zijn, maximaal 2-3 mm dik zijn. Het hoofdbestanddeel van de mortel die gebruikt wordt moet op kalkbasis en zonder cement samengesteld zijn. De mergel moet ‘vol en zat’ worden verwerkt, zodat holle ruimtes met lucht in het muurwerk vermeden worden. Voorafgaand aan de uitvoering van de werkzaamheden dient een bemonstering van het te vervangen mergelwerk beoordeeld te worden door de vergunningverlener/bouwinspecteur van de gemeente Maastricht. Het proefvlak dient circa 50 bij 50 cm groot te zijn en op een niet zichtbare plek aangebracht te worden. Nadere informatie “Mergel, natuurlijk Limburgs bouwmateriaal”, in: Monumenten, vol.16