Omgevingsprogramma Erfgoed 2026-2040 (Amersfoort)

(2023). Het beschrijft hoe we de verbindende kracht van erfgoed gebruiken bij ruimtelijke en maatschappelijke opgaven, om Amersfoort als erfgoedstad te versterken. In dit Omgevingsprogramma Erfgoed werken we de doelstellingen uit in twee thema’s: Erfgoed voor de toekomst (hoofdstuk 5) en Erfgoed verbindt (hoofdstuk 6). Ieder thema is opgebouwd uit verschillende onderdelen met eigen ambities en voorstellen.De bestaande gemeentelijke budgetten zijn uitgangspunt bij de uitvoering van de ambities uit dit Omgevingsprogramma. Het merendeel van de bestaande capaciteit besteden we aan de basis: erfgoedtaken die voortkomen uit landelijke wet- en regelgeving. Hiernaast zijn er keuzemogelijkheden, bijvoorbeeld in de manier waarop we de wettelijke taken uitvoeren en in de accenten die we leggen. Het uitgebreide gesprek met inwoners, monumenteneigenaren en erfgoedorganisaties (hoofdstuk 4) heeft mede richting gegeven aan de keuzes die zijn gemaakt. We gebruiken kansen om onze ambities waar te maken door erfgoed te verbinden aan andere opgaven, bijvoorbeeld met de doelen die we hebben voor de energietransitie en maatschappelijke voorzieningen in de stad. Vanwege de potentie van erfgoed formuleren we bij verschillende thema’s, bijvoorbeeld religieus erfgoed, ook toekomstambities die we op termijn met extra middelen hopen te realiseren. Erfgoed voor de toekomst Bij het thema Erfgoed voor de toekomst richten we ons vooral op de fysieke waarden van het erfgoed. We gaan in op de manier waarop we hiermee omgaan, zodat het wordt behouden en ontwikkeld voor de toekomst. Hierbij hoort ook dat we sommige categorieën erfgoed beter in kaart willen brengen en beschermen. Voorbeelden daarvan zijn het groen en landschappelijke erfgoed en nieuw erfgoed, zoals gebouwen uit de periode na 1965. De basistaken blijven op orde; deze vullen we aan met de nieuwe opgaven vanuit de Omgevingswet. We lichten bij dit thema toe hoe we erfgoedwaarden verankeren en gebruiken bij ruimtelijke ontwikkelingen. Instrumenten als een gebiedsbiografie en transformatiekader vormen hierbij een hulpmiddel, samen met onze cultuurhistorische waardenkaart. Ook willen we de kennis over archeologische vindplaatsen en over de ontstaans- en ontwikkelingsgeschiedenis van Amersfoort behouden en vergroten. En beter zorgdragen voor de archeologische resten in de bodem. Daarnaast vergroten, ontwikkelen en delen we onze bouwhistorische kennis over Amersfoort. We verbeteren de aanpak om eigenaren en andere betrokken partijen te ondersteunen bij de instandhouding en verduurzaming van het erfgoed. Tot slot stimuleren we de ruimtelijke en architectonische kwaliteit op verschillende manieren, zodat erfgoed voor de toekomst kan ontstaan en Amersfoort een aantrekkelijke, herkenbare en leefbare stad blijft. Erfgoed verbindt Bij het thema Erfgoed verbindt gaan we in op de maatschappelijke en economische waarden van erfgoed voor de stad. Het gaat over de manier waarop we erfgoed toegankelijk maken voor alle Amersfoorters, zodat het gedeeld en beleefd wordt. We verbinden erfgoed aan het principe van levensaders en ontmoetingsplekken uit de Omgevingsvisie. Levensaders zijn aantrekkelijke routes die de stad verbinden, uitnodigen tot bewegen en ruimte bieden voor ontmoeting. Bij ontwikkelingen gebruiken we het erfgoed als basiskwaliteit om levensaders te versterken. Voor erfgoed aan deze routes, en in het bijzonder voor religieus erfgoed, verkennen we de kansen. Het religieus erfgoed is van grote waarde voor Amersfoort, zowel fysiek als maatschappelijk. Op centrale plekken geeft het herkenningspunten in stad en buitengebied. We besteden extra aandacht aan het religieus erfgoed om het een goede toekomst te geven, gericht op behoud van de waardevolle gebouwen, gebruik en beleving. We stimuleren - in aansluiting op de oorspronkelijke functie en waarden - het (neven)gebruik van dit erfgoed als eigentijdse ontmoetingsplekken en plekken van rust en bezinning. Om de verbondenheid met de stad te vergroten, willen we meer mensen laten kennisnemen van het Amersfoortse erfgoed. Historische informatie en verhalen vormen samen met de archeologische, bouwhistorische en cartografische gegevens de geschiedenis van Amersfoort, ofwel het samenhangende Historische verhaal van Amersfoort. Dit historische verhaal van Amersfoort maken we steeds completer, samen met deskundigen. Het erfgoed met de verhalen die daaraan zijn verbonden biedt -naast maatschappelijke- ook economische kansen voor Amersfoort. Deze gebruiken we terwijl we de kernwaarden van het erfgoed en de omgeving bewaken. Dit doen we bijvoorbeeld door Amersfoort als erfgoedstad te profileren, het verhaal van Amersfoort uit te dragen, de beleving van het erfgoed centraal te stellen en de informatievoorziening op belangrijke erfgoedlocaties te verbeteren. Gebiedsgerichte ambities Hoofdstuk 7 Gebiedsgerichte ambities geeft uitwerking aan de ambities uit de thema’s uit per gebied, waarbij we verbindingen leggen met diverse andere domeinen. Uitvoeringsagenda De Uitvoeringsagenda geeft aan hoe we de beperkte ruimte binnen de bestaande capaciteit gebruiken en welke keuzes er zijn gemaakt. Hierbij geven we op korte termijn vooral extra aandacht aan ontmoetingsplekken, groen erfgoed, de verduurzamingsopgave en energietransitie. Deze onderwerpen blijven ook op middellange en lange termijn aandacht vragen. Aanwijzing van nieuw erfgoed, extra aandacht voor erfgoedbeleving en kennisdeling, volgen met gemiddelde inzet. In de planning, die is opgedeeld in de periode tot 2031 en de periode daarna, plaatsen we de verschillende onderwerpen in de tijd. Financiën Hoofdstuk 9 gaat in op de financiën. Enkele projecten vragen vanwege hun omvang, vernieuwende aanpak of samenwerkingsvorm budget. Keuzes hiervoor leggen we in de toekomst voor via de Kadernota. Voorbeelden hiervan zijn het onderzoek naar nieuw erfgoed samen met inwoners, kennisdeling en publieksparticipatie. Monitoring In het laatste hoofdstuk geven we inzicht in de manier waarop we de resultaten van dit Omgevingsprogramma bijhouden en monitoren. We kiezen hierbij voor een praktische en lerende aanpak, waarbij we de voortgang van projecten regelmatig evalueren en de belangrijkste resultaten periodiek met de gemeenteraad en de stad delen. Doelen Omgevingsprogramma Erfgoed: • Versterken we de omgevingskwaliteit van Amersfoort vanuit de waarden van het erfgoed.• Verbinden we erfgoed met maatschappelijke en ruimtelijke opgaven.• Geven we invulling aan de wettelijke erfgoedtaken.• Positioneren we Amersfoort als een toekomstgerichte erfgoedstad.• Spelen we in op de lokale behoeften en kansen die bewoners, organisaties en eigenaren hebben aangedragen. 3 INLEIDING | AMERSFOORT ERFGOEDSTAD Amersfoort is in de afgelopen periode uitgegroeid tot een echte erfgoedstad. Bewoners voelen zich verbonden met de geschiedenis die nog zo zichtbaar en voelbaar aanwezig is. Het erfgoed doet ertoe en zorgt voor een aantrekkelijke stad. Ook een toenemend aantal bezoekers heeft deze kwaliteiten ontdekt. De samenhang in de stad draagt sterk bij aan de beleving van de erfgoedwaarden. Erfgoed en de erfgoedbeleving dragen bij aan toerisme en een aantrekkelijk vestigingsklimaat. In 2023 werd Amersfoort uitgeroepen tot Europese stad van het jaar. De jury prees de opmerkelijke balans tussen historisch erfgoed en moderne vooruitgang: vernieuwing met behoud van het waardevolle karakter.Ook op een andere manier is Amersfoort een echte erfgoedstad. Na de vestiging van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed in Amersfoort

(2009)volgden vele andere erfgoedinstellingen. Zo staat Amersfoort ook in de professionele erfgoedwereld bekend als erfgoedstad.In dit Omgevingsprogramma Erfgoed beschrijven we onze doelstellingen en plannen voor de toekomst van het Amersfoortse erfgoed. Het gaat over zowel het archeologisch, gebouwd als ruimtelijk erfgoed, inclusief de verhalen en gebruiken die daaraan zijn verbonden. We staan ook stil bij de belangrijke maatschappelijke betekenis van ons erfgoed.We hebben de ambitie om het erfgoed niet alleen te behouden, maar ook actief te gebruiken als motor voor vernieuwing, identiteit, participatie en kwaliteit van de leefomgeving. We willen hierin een voortrekkersrol nemen en zoeken daarbij actief de samenwerking met de stad. 3.1 Aanleiding - Waarom een nieuw erfgoedbeleid? Vernieuwing van het gemeentelijk erfgoedbeleid is nodig omdat de rol van erfgoed in de samenleving verandert en het meest recente beleidsdocument niet meer actueel is. In Europa zijn we ons er steeds meer van bewust dat erfgoed niet alleen draait om behoud, maar vooral om de betekenis die mensen eraan geven en hun recht om erbij betrokken te zijn. Dit is ook verwoord in het Verdrag van Faro

(2005). Dit verdrag benadrukt erfgoed als bron van identiteit, kwaliteit van leven en maatschappelijke ontwikkeling. Amersfoort heeft grote ruimtelijke opgaven, zoals de bouw van veel extra woningen, waarbij ook erfgoedwaarden belangrijk zijn. Het erfgoed verbindt nieuwe ontwikkelingen met het verleden en geeft karakter. De Omgevingswet

(2024)vraagt om een goede borging van deze erfgoedwaarden in de fysieke leefomgeving en in ruimtelijke processen. In dit Omgevingsprogramma werken we de erfgoedthema’s uit de Omgevingsvisie Amersfoort 2030-2040 verder uit in beleid, concrete voorstellen en aanvullende ambities voor zowel de nabije als de verdere toekomst. Ook geven we invulling aan onze wettelijke erfgoedtaken en aan het actuele landelijke en provinciale erfgoedbeleid. Dit doen we voor de periode 2026-2040. 3.2 Doelstelling Omgevingsprogramma Erfgoed Doelstelling van dit Omgevingsprogramma is het versterken van de Amersfoortse omgevingskwaliteit vanuit de waarden van het erfgoed. We willen in de komende jaren met het erfgoedbeleid een krachtige bijdrage leveren aan de ruimtelijke en maatschappelijke opgaves in de stad. We zetten ons in voor een goede toekomst van ons erfgoed. Daarmee versterken we de identiteit en aantrekkelijkheid van onze stad en geven we het waardevolle erfgoed door aan toekomstige generaties. We maken gebruik van de verbindende kracht van het erfgoed en we zetten Amersfoort als waardevolle en aantrekkelijke Erfgoedstad op de kaart. De maatregelen en aanpak die we kiezen om deze doelen te bereiken leggen we vast in dit Omgevingsprogramma. 3.3 Aanpak en Participatie Het Omgevingsprogramma Erfgoed is opgesteld in nauwe samenwerking met de stad. Het beleid moet passen bij wat de Amersfoorters hierbij belangrijk vinden. Verschillende doelgroepen leverden een waardevolle bijdrage aan het formuleren van de doelen en aandachtpunten voor de toekomst. Monumenteneigenaren, erfgoedverenigingen, jongeren, eigenaren en gebruikers van religieus erfgoed, bouwbedrijven, architecten en diverse andere organisaties en inwoners werkten enthousiast mee. Tijdens bijeenkomsten, via enquêtes en gesprekken op straat gaven al deze betrokkenen inzicht in de waarde die ze hechten aan het erfgoed en in hun wensen en behoeften. Deze uitgebreide participatie heeft veel waardevolle informatie opgeleverd. Uit de resultaten blijkt dat de waardering voor het erfgoed in Amersfoort heel hoog is en dat het bepalend is voor de identiteit van de stad. Maar ook dat er behoefte is aan meer samenwerking en betere informatie. Het participatietraject heeft richting gegeven aan onze keuzes. De uitkomsten zijn gecombineerd met de prioriteiten die voortkomen uit landelijk beleid of wetgeving en de bestuurlijke ambities zoals geformuleerd in de Omgevingsvisie. 3.4 Ambitieniveau Omgevingsprogramma Erfgoed De doelstellingen van dit Omgevingsprogramma Erfgoed moeten we realiseren binnen de bestaande gemeentelijke budgetten en formatie. Daarom zijn er prioriteiten bepaald en keuzes gemaakt. Veel gemeentelijke erfgoedtaken komen voort uit landelijke wet- en regelgeving. De gemeente is direct verantwoordelijk voor de uitvoering hiervan. In dit Omgevingsprogramma maken we keuzes over de manier waarop we invulling geven aan wettelijke taken. Naast deze ‘wettelijke taken’ is er de komende jaren nog beperkte ruimte om in te spelen op specifieke Amersfoortse aandachtspunten en om bepaalde onderwerpen prioriteit te geven. We maken onderscheid tussen ambities voor de korte termijn die weinig extra inzet vergen, en ambities in de verdere toekomst, waar extra middelen voor nodig zijn. Diverse doelstellingen vragen een nauwe samenwerking met andere beleidsterreinen en Omgevingsprogramma’s. Daarmee gebruiken we ‘koppelkansen’. Bijvoorbeeld met het Programma Energietransitie waarmee we ook verduurzamingsambities voor het erfgoed kunnen realiseren (zie: Duurzaam erfgoed en energietransitie). Maar ook met het Programma Circulaire Stad: erfgoed draagt bij aan een circulaire leefomgeving. Waar dat kan, werken we samen met andere erfgoedpartijen uit de stad om onze doelstellingen te realiseren. Gebiedsgerichte erfgoedambities vormen bij toekomstige ontwikkelingen een leidraad bij projecten in gebiedstransformaties of openbare ruimte. Deze ambities kunnen verder vorm krijgen binnen projecten, op basis van advies en inspiratie vanuit archeologie, monumentenzorg en van andere betrokken (erfgoed)partijen in de stad. Denk daarbij aan het meer zichtbaar maken van de structuur van de Grebbelinie of het herstellen van de groene ring rond de binnenstad. 3.5 Reikwijdte De term cultureel erfgoed is breed en veelomvattend. Dit Omgevingsprogramma richt zich met name op het onroerend erfgoed in de fysieke leefomgeving zoals het archeologisch erfgoed, waardevolle gebouwen, complexen, ruimtelijke structuren en gebieden. Ook het groen en landschappelijk erfgoed hoort daarbij als voorbeeld van ruimtelijk erfgoed. Roerend erfgoed is alles dat verplaatsbaar is en historische waarde heeft. Roerend erfgoed is alleen onderdeel van dit programma wanneer het direct is verbonden met het onroerend erfgoed. Bijvoorbeeld de archeologische vondsten in de archeologische opslagplaats (het depot). Ook waardevolle losse interieurelementen die horen bij een monument kunnen als roerend erfgoed worden beschermd. We kennen ook immaterieel erfgoed. Dat gaat over niet-tastbare zaken, zoals tradities, gewoonten, rituelen, feesten en ambachten, die belangrijk zijn voor gemeenschappen en die aan volgende generaties worden doorgegeven. Dit immaterieel erfgoed valt grotendeels buiten de reikwijdte van dit programma. Behalve als er een directe relatie is met het onroerende erfgoed, zoals de markt die sinds de middeleeuwen verbonden is aan de Hof. Het onderstaande schema geeft een overzicht van de verschillende categorieën erfgoed. De verschillende categorieën erfgoed Het beschermde onroerend erfgoed in Amersfoort bestaat uit:• Rijksmonumenten• Rijksbeschermde stadsgezichten• Gemeentelijke monumenten• Gemeentelijke stadsgezichten• Beeldbepalende panden en complexen• Archeologische rijksmonumenten• Archeologische gemeentelijke monumenten• Archeologische gebieden met hoge waarde. 3.6 Hoofdthema’s Dit Omgevingsprogramma heeft twee Hoofdthema’s met daaronder diverse deelonderwerpen. Elk met de daarbij behorende vraagstukken voor de toekomst van erfgoed: Erfgoed voor de toekomst Hoe levert het erfgoed een krachtige bijdrage aan de ruimtelijke kwaliteit van onze stad? Hoe beschermen en gebruiken we ons waardevolle erfgoed? En hoe maken we het beleefbaar en toekomst Erfgoed verbindt Hoe levert het erfgoed ook in de toekomst een waardevolle bijdrage aan de identiteit en aantrekkelijkheid van onze stad? Hoe gebruiken we de verbindende kracht van het erfgoed voor de maatschappelijke opgaven van deze tijd? In dit Omgevingsprogramma formuleren we antwoorden op deze vragen. 4 PARTICIPATIE | AMERSFOORTERS OVER ERFGOED Dit Omgevingsprogramma is samen met de stad gemaakt. Op verschillende manieren hebben inwoners hun input gegeven. Bijna duizend mensen deden mee aan enquêtes, straatinterviews en gesprekken met jongeren en (erfgoed)organisaties. Zo kregen we een breed en representatief beeld van wat inwoners, monumenteigenaren, jongeren en erfgoedorganisaties belangrijk vinden. Wat zeggen Amersfoorters over erfgoed en hoe is dit zichtbaar in dit nieuwe beleid? In dit hoofdstuk staat een samenvatting. In het verslag van het Participatietraject Omgevingsprogramma Erfgoed , staat beschreven hoe we de participatie hebben georganiseerd en welke opbrengsten dat heeft opgeleverd per onderdeel. Uit de resultaten blijkt dat Amersfoorters vooral trots zijn op de historische binnenstad met iconen als de Koppelpoort, de Onze Lieve Vrouwetoren en de Muurhuizen. Ook hechten inwoners veel waarde aan wijken uit de 19de en 20ste eeuw, zoals het Bergkwartier en het Soesterkwartier. Verder speelt groen erfgoed een grote rol. Veel inwoners noemden parken en landgoederen, zoals Park Schothorst, Park Randenbroek en het Waterwingebied, als plekken die behouden moeten blijven. Zij benadrukken dat het bij erfgoed niet alleen om gebouwen gaat, maar ook om straten, bomen, parken en verhalen die de stad kleur en identiteit geven. Naast deze bekende plekken kwamen er ook minder bekende onderwerpen naar voren. Zo vinden inwoners dat er meer aandacht nodig is voor agrarisch erfgoed, zoals oude boerderijen en landschappen. En voor industrieel erfgoed, denk aan de Prodentfabriek en de Wagenwerkplaats. Ook militair erfgoed zoals Kamp Amersfoort, de Grebbelinie en oude kazernes noemde men vaak. Verder vinden de deelnemers het religieus erfgoed, zoals kerken en kloosters, en het immaterieel erfgoed, zoals feesten en festivals, belangrijk. Veel inwoners genieten van het erfgoed. Bijvoorbeeld in de binnenstad, die ze omschrijven als levende historie en een levendig monument. Inwoners willen deze beleving verdiepen door meer te leren over de geschiedenis. Ook willen inwoners op verschillende manieren meer betrokken worden bij (nieuw) erfgoed. Erfgoedorganisaties willen graag beter samenwerken met de gemeente en een duidelijke rol. Bij de zorg voor erfgoed vinden veel Amersfoorters dat de gemeente speciale aandacht moet geven aan groen en religieus erfgoed en bijzondere nieuwbouw. Erfgoed verbindt mensen, zo vindt een groot deel van de inwoners. Ze noemen hierbij gedeelde erfgoedervaringen en erfgoed-ontmoetingsplekken. Deze soorten ontmoetingsplekken komen naar voren: • De binnenstad in het algemeen en de historische pleinen in het bijzonder• Parken en groene ontmoetingsplekken• Symbolische plekken zoals de Onze Lieve Vrouwetoren• Plekken van activiteit en ritueel, zoals de marktdagen op de Hof. Eigenaren van monumenten hebben het meest behoefte aan praktische hulp bij het zorgen voor hun monument. Een grote groep eigenaren wil graag informatie over hun monument, maar weet de informatie niet te vinden of vindt de informatie niet duidelijk. Men heeft vooral behoefte aan informatie over onderhoud en duurzaamheid. Bij het verduurzamen van hun monument hebben eigenaren last van regels. Bijvoorbeeld bij het verkrijgen van een vergunning. Het participatieproces heeft belangrijke informatie opgeleverd. Deze informatie komt terug in de beleidskeuzes per onderwerp. Bijvoorbeeld in de praktische hulp die we aan eigenaren bieden en de aandacht voor groen en religieus erfgoed. Opbrengst bijeenkomsten Erfgoedorganisaties 5 THEMA | ERFGOED VOOR DE TOEKOMST 5.1 Inleiding Erfgoed gaat over veel meer dan op zichzelf staande gebouwde monumenten en archeologische vindplaatsen. Amersfoort kenmerkt zich door een grote samenhang tussen gebouwde monumenten en stedenbouwkundige, landschappelijke en archeologische waarden. Het erfgoed draagt in hoge mate bij aan de identiteit en de ruimtelijke kwaliteit van de stad en het landschap. Het is ook sterk bepalend voor een aantrekkelijk leef- en vestigingsklimaat. Het biedt herkenningspunten en ankers in de leefomgeving. Veel Amersfoorters die hebben meegewerkt aan de totstandkoming van dit Omgevingsprogramma gaven aan dat deze erfgoedbeleving in de stad voor hen heel belangrijk is en waar mogelijk moet worden versterkt. De historische binnenstad is voor hen bijvoorbeeld veel meer dan een gebied met mooie monumenten. Ze hechten veel waarde aan het totale stadsbeeld met de historische straten, het groen en de grachten. Het is nog heel herkenbaar hoe de stad er in de middeleeuwen uitzag. De waarde die de Amersfoorters hechten aan de erfgoedbeleving geldt ook voor diverse andere wijken, het buitengebied en voor de groene parken en lanen. Bij de ontwikkeling van de Nieuwe Stad en de Wagenwerkplaats vinden de Amersfoorters het waardevol dat het industriële verleden nog zichtbaar aanwezig is. Bij dit thema Erfgoed voor de toekomst gaan we in op de manier waarop het erfgoed een blijvende bijdrage kan leveren aan de kwaliteit van onze stad en het buitengebied. De nadruk ligt bij dit thema op de fysieke waarden voor Amersfoort op alle schaalniveaus: van waardevolle gebouwen met hun specifieke details tot aan gebieden en stedenbouwkundige structuren. Het archeologisch erfgoed vormt een belangrijk onderdeel. Dit erfgoed geeft ons steeds nieuwe informatie en inspiratie over de (vroegste) geschiedenis van de stad. De Omgevingswet

(2024)schrijft voor dat we als gemeente bij ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving rekening moeten houden met cultureel erfgoed. Dat kunnen ruimtelijke waarden zijn, zoals historische structuren of zichtlijnen. Daarnaast gaat het om archeologisch, landschappelijk en gebouwd erfgoed. We beschrijven in dit hoofdstuk hoe we ons waardevolle erfgoed willen beschermen, gebruiken, beleefbaar en toekomstbestendig maken. Maar ook hoe het erfgoed inspiratie kan bieden. Zo kunnen we het op een goede manier doorgeven aan toekomstige generaties. We maken keuzes in hoe we invulling geven aan de wettelijke erfgoedtaken, hoe we erfgoed onderdeel maken van ruimtelijke ontwikkelingen, hoe we omgaan met archeologisch erfgoed en bouwhistorisch onderzoek en hoe we ondersteuning bieden bij het herstellen, aanpassen en herbestemmen van erfgoed. De complexe verduurzamingsopgave heeft binnen dit thema een aparte plek. Ook groen en landschappelijk erfgoed krijgen speciale aandacht. Daarnaast gaan we in op de actualisering van het Amersfoortse erfgoedbestand en op de aanwijzing van nieuwe categorieën erfgoed in de toekomst. Tot slot het onderwerp Erfgoed van de toekomst: het streven om ook in onze tijd waardevolle nieuwe stedenbouwkundige en architectonische bijdragen te leveren aan de stad. 5.2 Erfgoed in ruimtelijke ontwikkelingen Amersfoort is niet alleen een erfgoedstad. Het is ook een stad met een grote ruimtelijke en maatschappelijke dynamiek. De stad verandert steeds. Er is behoefte aan nieuwe of betere woningen, werklocaties en alle functies die daarbij horen. Met ruimtelijke ontwikkelingen bedoelen we de veranderingen die nodig zijn in een bepaald gebied, bijvoorbeeld vanwege de opgaves die we hebben voor woningbouw, energietransitie en klimaatadaptatie. Door erfgoedwaarden onderdeel te maken van deze ontwikkelingen kunnen we betekenis en karakter toevoegen. Archeologisch onderzoek geeft antwoord op de vraag hoe het gebied er in het verleden uitzag. Hiermee kunnen we gebiedsontwikkelingen identiteit geven en ook toekomstbestendig maken. De kennis over de historie van het landschap, waterlopen en afwatering kan bijvoorbeeld gebruikt worden bij nieuwe opgaves rond klimaatverandering en -adaptatie. De Omgevingswet

(2024)versterkt deze integratie door erfgoedzorg goed te verankeren in de ruimtelijke ordening. De wet schrijft een zorgvuldige omgang met de fysieke en culturele waarden van een gebied voor. Dat vraagt niet alleen om het in kaart brengen van objecten zoals monumenten, maar ook van zichtbare en onzichtbare historische structuren, landschappelijke elementen en ruimtelijke relaties (zoals zichtlijnen). Aan dit erfgoed moet een passende bescherming worden gekoppeld. Ook de waarden en de beleving van de openbare ruimte spelen een belangrijke rol. Aanpak Sommige wijken of gebieden in de stad hebben een beschermde status, bijvoorbeeld als beschermd stadsgezicht. Deze zijn vastgelegd op de digitale monumentenkaart. Ook zijn er gebieden waarvan bekend is dat er hoge archeologische waarden aanwezig zijn, zoals vastgelegd op de archeologische beleidskaart. In deze gebieden is het erfgoed van groot belang. Maar ook in andere delen van de stad zijn waarden aanwezig. Elk gebied heeft een geschiedenis, soms zichtbaar, maar soms ook niet meer zo goed herkenbaar. Afhankelijk van het karakter van een gebied en de plannen die er zijn kunnen de erfgoedwaarden bij ontwikkelingen een grote (kaderstellende en sturende) of meer ondergeschikte rol spelen. Bij bijvoorbeeld de herbestemming van een monumentaal complex of bij ontwikkelingen in de historische binnenstad zijn de erfgoedbelangen groot en hebben deze daarom een hoge prioriteit. In andere gebieden, waar deze waarden niet meer duidelijk aanwezig zijn, kunnen ze inspireren bij het (stedenbouwkundig) ontwerp en identiteit geven. In de gemeente Amersfoort worden drie typen ruimtelijke ontwikkelingen onderscheiden, elk met een eigen afwegingskader en werkwijze. Deze worden uitgebreider toegelicht in de participatiegids. Eenvoudige of enigszins complexe ontwikkelingen Dit zijn kleinschalige initiatieven die binnen het geldende omgevingsplan passen of daar slechts beperkt van afwijken, zoals het plaatsen van een aanbouw of dakkapel. De procedure is eenvoudig en klantgericht. Complexere ontwikkelingen De tweede categorie omvat middelgrote projecten die afwijken van het omgevingsplan, maar wel passen binnen het gemeentelijk beleid, zoals de herbestemming van een gebouw of de bouw van een kleinschalig woningbouwproject. Meest complexe ontwikkelingen De derde categorie betreft grootschalige of ingrijpende projecten die een aanzienlijke impact hebben op de omgeving of sterk afwijken van het geldende omgevingsplan, zoals grote woningbouwlocaties, herontwikkeling van maatschappelijke voorzieningen of energieprojecten. Om te bepalen onder welk type een ontwikkeling valt, hanteert de gemeente een aantal afwegingscriteria. Daarbij wordt gekeken naar de omvang van het initiatief, het belang van de ontwikkeling (buurtoverstijgend of stedelijk belang), de mate van belangentegenstelling, de verwachte impact op de omgeving, de complexiteit van de procedure en de benodigde onderzoeken. Ook de ligging of context van het gebied speelt een rol, bijvoorbeeld bij een beschermd stadsgezicht of natuurzone. Hoe groter de impact en complexiteit, hoe eerder een initiatief in de derde categorie valt. Bij complexe ruimtelijke ontwikkelingen bepalen we met een ‘quick scan’ op hoofdlijnen de aanwezige erfgoedwaarden, de kansen die deze bieden en de aanpak die daarbij past. De gemeentelijke Teams monumentenzorg en/of archeologie voeren deze quick-scan uit. Hoe groter de waarde van het cultureel erfgoed, des te zwaarder dit belang zal meewegen. We onderscheiden bij ontwikkelingen daarom drie benaderingswijzen, op basis van de situatie en opgave: 1 Sturen: erfgoed vormt een zwaarwegend belang.2 Ontwikkelen: erfgoed is van groot belang en integraal onderdeel van de (ruimtelijke) opgave.3 Inspireren: erfgoedwaarden vormen een inspiratiebron, ze verrijken de omgevingskwaliteit of identiteit en zorgen voor het toevoegen van belevingswaarden in een gebied. Binnen een project kan er ook een combinatie van de verschillende benaderingswijzen zijn, afhankelijk van de opgave. Bijvoorbeeld bij een gebiedsontwikkeling waarin monumentale gebouwen worden behouden en daarnaast een archeologische structuur wordt gebruikt als inspiratiebron voor het ontwerp. De Gemeentelijke Adviescommissie Omgevingskwaliteit (GAO) wordt altijd betrokken bij het opstellen van kaders en bij de definitieve ruimtelijke beoordeling. Gebiedsbiografie en transformatiekader In de Omgevingswet

(2024)is vastgelegd dat het belang van erfgoed mee moet wegen bij ruimtelijke ontwikkelingen. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed ontwikkelde twee instrumenten waarmee gemeenten en initiatiefnemers invulling kunnen geven aan deze eis. Met de gebiedsbiografie (of cultuurhistorische analyse) en het transformatiekader maken we cultuurhistorische waarden een zorgvuldig onderdeel van (complexere) ruimtelijke opgaves. Om gebieden duurzaam en evenwichtig te ontwikkelen, is begrip van de context belangrijk. Een gebiedsbiografie of cultuurhistorische analyse beschrijft het DNA van een gebied. De geschiedenis en de waarden worden met een onderzoek vastgelegd en gewaardeerd. Een ruimtelijk transformatiekader maakt vervolgens duidelijk hoe je belangrijke waarden borgt en welke waarden aanvullende inspiratie bieden voor het ontwerp. Een transformatiekader helpt partijen die betrokken zijn bij ruimtelijke opgaven om erfgoedwaarden in een vroeg stadium te betrekken in het transformatieproces en om samen te werken. Dit draagt bij aan een integraal ontwerp waarin cultureel erfgoed goed is geborgd en benut. Afhankelijk van de omvang en het belang van het erfgoed zal het historisch onderzoek en het transformatiekader beknopt of meer omvangrijk zijn. Het Rijk heeft hiervoor een handreiking opgesteld. De gebiedsbiografie en het transformatiekader worden vóór de ontwerpfase opgesteld. De initiatiefnemer is verantwoordelijk voor de gebiedsbiografie of cultuurhistorische analyse. De gemeentelijke quick-scan en de cultuurhistorische waardenkaart geven hiervoor de basisinformatie. De adviezen, richtlijnen en kaders die volgen uit de biografie zijn bij complexe projecten onderdeel van de kaderstellende notitie, die wordt vastgesteld door de raad. In geval van tegenstrijdige belangen vindt er een bestuurlijke afweging plaats, waarbij ook de Gemeentelijke Adviescommissie Omgevingskwaliteit (subcommissie Erfgoed) adviseert. In onderstaand schema is weergegeven hoe erfgoedwaarden onderdeel zijn van ruimtelijke ontwikkelingen. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Onze ambitie Bij ruimtelijke ontwikkelingen verankeren en gebruiken we de aanwezige erfgoedwaarden. Door deze waarden te beschermen, te ontwikkelen en te gebruiken als inspiratiebron, voegen we karakter en identiteit toe aan de grote opgaven in en rond onze stad. Dit gaan we doen ► Erfgoedwaarden vastleggen in het Omgevingsplan We leggen de erfgoedwaarden vast in het Omgevingsplan, zoals de Omgevingswet vraagt. Dit vormt een aanvulling op het erfgoed dat al door het Rijk is beschermd. Naast het erfgoed dat al is aangewezen, onderzoeken we welke andere waarden belangrijk zijn. Wanneer de bescherming van deze waarden nieuwe juridische consequenties heeft (voor eigenaren of belanghebbenden), vraagt dit eerst aanvullende besluitvorming waarbij belangen worden gewogen. Bijvoorbeeld met een (aanwijs)procedure of een aanvulling op dit Omgevingsprogramma. Daarna leggen we dit vast in een (thematische) wijziging van het Omgevingsplan. De waarden van het erfgoed vertalen we naar (ruimtelijke) regels in het Omgevingsplan. (Zie ook: Basis op orde (wettelijke taken en uitvoering).) ► Erfgoed als onderdeel van ruimtelijke ontwikkelingen Bij ruimtelijke ontwikkelingen in en rondom de stad kijken we in een vroeg stadium naar de archeologische, monumentale en ruimtelijke waarden. Met een quickscan bepalen we per locatie wat de beste aanpak is en hoe belangrijk het erfgoed daar is. Een quickscan wordt uitgevoerd door de disciplines monumentenzorg en/of archeologie In geval van tegenstrijdige ambities bij planvorming vraagt dit een bestuurlijke afweging, met input van de Gemeentelijke Adviescommissie Omgevingskwaliteit (subcommissie Erfgoed). De cultuurhistorische waardenkaart is onze basiskaart bij ruimtelijke plannen. Deze digitale kaart laat de belangrijkste erfgoedwaarden zien. (Zie ook: Cultuurhistorische waardenkaart.) ► Gebruik instrumenten Rijk bij ruimtelijke ontwikkelingen: gebiedsbiografie en transformatiekader Als erfgoed een belangrijke rol speelt bij een ontwikkeling, gebruiken we aan het begin van het proces de instrumenten die het Rijk hiervoor heeft ontwikkeld: de gebiedsbiografie (of cultuurhistorische analyse) en het transformatiekader. Dit vormt voor het erfgoed de basis voor de ontwerpopgave en bij complexere ontwikkelingen is dit een vast onderdeel in (de beginfase van) een project. De initiatiefnemer is verantwoordelijk voor de gebiedsbiografie. Het onderzoek en transformatiekader is in die gevallen onderdeel van de kaderstellende notitie die wordt voorgelegd aan de gemeenteraad. In geval van tegenstrijdige belangen vindt er een bestuurlijke afweging plaats, waarbij ook de Gemeentelijke Adviescommissie Omgevingskwaliteit (subcommissie Erfgoed) adviseert. ► Archeologie vast onderdeel planvorming Archeologie is een vast onderdeel van de planvorming. Dat betekent dat we in documenten zoals cultuurhistorische analyses, gebiedsbiografieën en transformatiekaders ook de archeologische waarden opnemen. Het is belangrijk dat deze informatie in een zo vroeg mogelijk stadium in het proces beschikbaar is. Soms is het daarvoor nodig om in een vroeg stadium van de planvorming al (verkennend) archeologisch onderzoek uit te voeren, met bijvoorbeeld bureauonderzoeken, (bodemkundige) boringen of proefsleuvenonderzoeken. ► Zichtbaar maken erfgoedstructuren Waar erfgoed of historische structuren niet meer zichtbaar of beleefbaar zijn, proberen we deze weer zichtbaar te maken. Bijvoorbeeld door ze terug te laten komen in het ontwerp van de openbare ruimte. Dit is een interdisciplinaire opgave. We doen dit door in projecten samen met erfgoedpartners de mogelijkheden te onderzoeken en te inspireren. Daaraan geven we invulling bij diverse concrete projecten en initiatieven, onder andere voor de Grebbelinie, Plantsoengordel binnenstad, Heuvelrug, Malenhoeven, Wegh der Weegen, de historische infrastructuur en de levensaders uit de Omgevingsvisie. (Zie ook: erfgoed aan levensaders; gebiedsgerichte ambities.) ► Aandacht kwaliteit beschermde stadsgezichten We besteden extra aandacht aan de kwaliteit van de beschermde stadsgezichten. Dit geldt voor de ruimtelijke kwaliteiten, de gebouwen en de inrichting van de openbare ruimte. In deze gebieden zijn de waarden en de ruimtelijke samenhang hoog. De binnenstad krijgt daarbij prioriteit. Dat komt door de combinatie van factoren: de hoge cultuurhistorische waarde, de grote waardering van bewoners en bezoekers, en de drukte en dynamiek in het gebied. Erfgoed heeft hier een belangrijke rol bij nieuwe ontwikkelingen. We willen een levendig stadshart met veel verschillende functies, maar mét behoud en versterking van het historisch karakter van de binnenstad. Leidraad is de bestaande Cultuurhistorische Analyse van de binnenstad, die de waarden vertaalt naar uitgangspunten en onderdeel is van het Omgevingsplan. We streven naar een hoge kwaliteit van de inrichting van de openbare ruimte in de beschermde stadsgezichten. Het gaat daarbij om een hoge inrichtings- en beeldkwaliteit. Deze ontstaat door een zorgvuldige keuze van materiaal en inrichting aansluitend bij de specifieke sfeer, opbouw en kenmerken van de diverse beschermde stadsgezichten. De ruimtelijke samenhang is van groot belang bij de keuzes in inrichting. Om dit te ondersteunen is het vastgestelde niveau van onderhoud van de openbare ruimte in de binnenstad ook hoog, met een A-kwaliteit volgens de definities van het landelijk kenniscentrum CROW. In de overige delen van de stad is het onderhoudsniveau overal ‘Amersfoortste basis’. Bij herinrichting van de openbare ruimte wordt rekening gehouden met de levensduur van materialen vanuit het oogpunt van duurzaamheid. We volgen daarbij de uitgangspunten vanuit het Omgevingsprogramma Circulaire Stad, met betrekking tot circulair inkopen en opdrachtgeverschap. 5.3 Cultuurhistorische waardenkaart De cultuurhistorische waardenkaart van Amersfoort is een kaart waarop de onderwerpen staan die belangrijk zijn voor de geschiedenis van de gemeente Amersfoort. Op de kaart staat deze informatie:1 De digitale vastgestelde monumentenkaart, met alle aangewezen monumentale panden en gebieden in de stad (met zowel rijks- provinciaal- als gemeentelijk erfgoed).2 De vastgestelde archeologische beleidskaart, met alle aangewezen archeologische monumenten en gebieden met archeologische verwachtingen en waarden.3 Andere bestaande en verdwenen elementen die belangrijk zijn voor de geschiedenis van Amersfoort, zoals gebouwen, (water)wegen, (historisch) groen, landgoederen, archeologische vindplaatsen en zichtlijnen. Deze derde categorie is niet bestuurlijk vastgesteld en dient ter inspiratie bij ontwikkelingen. In 2024 was de eerste versie van de Cultuurhistorische Waardenkaart klaar, met steun van de Provincie Utrecht. De kaart maakt onderdeel uit van de Cultuurhistorische Atlas van de Provincie Utrecht samen met de kaarten van andere gemeenten. Juridische status De Cultuurhistorische waardenkaart als geheel is geen vastgesteld beleidsdocument. Doel van de kaart is om een zo compleet en objectief mogelijk overzicht te geven van de aanwezige historische waarden en van de historische (infra)structuur van Amersfoort. De kaart bevat wel vastgestelde onderdelen (kaartlagen) die een juridische status hebben. Dit zijn: De archeologische beleidskaart. De monumentenkaart, voor zover het gaat om de aangewezen rijksmonumenten en -stadsgezichten, aangewezen gemeentelijke monumenten en -stadsgezichten en de in het Omgevingsplan vastgelegde beeldbepalende panden. Daarnaast geeft de waardenkaart een objectieve weergave van aanvullende -zichtbare en onzichtbare- historische waarden in alle deelgebieden en van de historische (infra)structuur. Ook is al een eerste globale inventarisatie van panden uit de periode na 1965 opgenomen (signaallijst). Aan deze aanvullende onderdelen zijn geen (juridische) regels verbonden. Ze dienen als inspiratiebron bij het opstellen van (ruimtelijke) plannen, bij initiatieven in de openbare ruimte of bij het toetsen van plannen die afwijken van het Omgevingsplan. De informatie gebruiken we om –waar mogelijk- erfgoedwaarden meer zichtbaar en beleefbaar te maken. Met de waardenkaart brengen we ook in beeld welke erfgoedwaarden nog een vertaling vragen naar het Omgevingsplan. (Daar waar dit nieuwe juridische consequenties heeft vraagt dit eerst besluitvorming, zoals bijvoorbeeld een aanwijsprocedure). Onze ambitie We gebruiken de Cultuurhistorische Waardenkaart als onderlegger en informatiebron bij ruimtelijke plannen. Met de kaart kunnen we beter rekening houden met erfgoedwaarden bij nieuwe ontwikkelingen. Dit gaan we doen ► Kaart als basis voor ruimtelijke ontwikkelingen De cultuurhistorische waardenkaart gebruiken we als basis voor ruimtelijke ontwikkelingen (zie ook het hoofdstuk 5.2 Erfgoed in ruimtelijke ontwikkelingen). De kaart is daarmee ook een belangrijke onderlegger voor het Omgevingsplan. ► Vrij toegankelijk en actueel De kaart is vrij toegankelijk voor iedereen en stellen we digitaal en duurzaam beschikbaar via de gemeentelijke website. Dit doen we met een publieksvriendelijke en informatieve versie. We koppelen de waardenkaart ook aan andere (thematische) gemeentelijke kaartlagen zodat informatie wordt gecombineerd. We houden de kaart actief bij. Bijvoorbeeld naar aanleiding van historisch, archeologisch of bouwhistorisch onderzoek. ► Uitbreiden kaart We onderzoeken of we ook andere gemeentelijke gegevens in een viewer zichtbaar kunnen maken op de kaart. We onderzoeken bijvoorbeeld of we de kaart kunnen verbinden aan de voorzieningenscan vanuit maatschappelijke voorzieningen. We gaan in projectvorm met andere erfgoedorganisaties de kaart periodiek aanvullen en verbeteren. We willen de kennis en verhalen van erfgoedorganisaties en van Amersfoorters gebruiken om de kaart aan te vullen. Dit project is een vast onderdeel van de gemeentelijke erfgoedagenda (zie hoofdstuk 6.5 Erfgoedagenda). 5.4 Groen en landschappelijk erfgoed Groen en landschappelijk erfgoed is de verzamelnaam voor historisch aangelegd groen zoals tuinen, parken en lanen, maar ook beken, woonwijken, verdedigingswerken, begraafplaatsen, buitenplaatsen en landgoederen. Cultuurlandschappen met door de mens beïnvloed groen vallen ook onder landschappelijk erfgoed. Voorbeelden zijn (hakhout-)bossen, houtwallen en het nog aanwezige slagenlandschap in het buitengebied. Maar ook oude waterstructuren zoals de beken in het oosten, de Malewetering en de Eem. Landschappelijk erfgoed bestaat voor een groot deel uit levend materiaal. Bomen kunnen omvallen of ziek worden waardoor onderhoud nodig is. Amersfoort staat al jaren in de top 10 van de ranglijst van groenste steden in Europa. Al onze parken, het open landschap in het noorden en de bossen in het zuiden zijn dan ook belangrijk voor de stad. Veel hebben een historisch karakter en zijn aangewezen als (rijks)monument. Bijvoorbeeld de plantsoengordel rondom de historische binnenstad, de voormalige landgoederen Park Nimmerdor, Park Randenbroek en Park Schothorst en een deel van de Grebbelinie. Naast rijksmonumenten bestaat er ook ander landschappelijk groen met cultuurhistorische waarden. We onderzoeken of deze een beschermde status nodig hebben of dat deze met de bestaande ruimtelijke regels kunnen worden geborgd. Ook zijn er beeldbepalende complexen zoals de Wegh der Weegen, de 17de-eeuwse weg tussen Utrecht en Amersfoort, ontworpen door Jacob van Campen. Belangrijk is ook de grote waarde die de inwoners hechten aan deze categorie erfgoed. Dat blijkt uit het participatietraject (zie bijlage 4). Link met de Groenvisie en het Omgevingsprogramma Groen-Blauw 2040 Groen en landschappelijk erfgoed is ook onderdeel van andere beleidsdocumenten: In 2016 is de Groenvisie Amersfoort 2030 “Samen maken we de stad groener” vastgesteld. In 2024 is het Omgevingsprogramma Groen-Blauw 2040 vastgesteld. In 2025 is het Deelomgevingsprogramma Biodiversiteit vastgesteld. In 2025 is de Actualisatie Bomenleidraad vastgesteld. Wat vindt de stad In het participatietraject komt de waardering van de stad voor groen en landschappelijk erfgoed duidelijk naar voren. Naast de wens voor behoud en beheer van groen erfgoed hebben inwoners ook veel waardering voor de rol van groen erfgoed als ontmoetingsplek. Lees meer in Hoofdstuk 4 over het participatietraject. Onze ambitie We brengen de erfgoedwaarden van het Amersfoortse landschap en groen in kaart. We houden rekening met deze waarden en waar mogelijk versterken we deze. Waar nodig zorgen we voor aanvullende bescherming. Dit gaan we doen ► Inventarisatie en waardering van groen erfgoed In de aanpak Groen erfgoed inventariseren we bestaande en aanvullende waarden van groen erfgoed en landschapselementen. We brengen deze in kaart, als aanvulling op de Cultuurhistorische Waardenkaart en de Groenvisie Amersfoort 2030 (Groenvisiekaart). Zo krijgen we inzicht in waarden en kansen en in de manier om daarmee om te gaan. Daarbij houden we ook rekening met andere waarden zoals natuur, biodiversiteit, gebruikswaarden, dieren, etc. ► Verankering in beleid en Waardenkaart In aansluiting op de inventarisatie onderzoeken we of ons waardevolle groen (en blauw) voldoende is beschermd. Voor groen erfgoed dat juridische bescherming nodig heeft kan een aanwijsprocedure worden gevolgd of kunnen specifieke regels in het Omgevingsplan worden opgenomen. Voor dat laatste geldt dat we de specifieke locaties eerst uitwerken in een aanvulling op dit Omgevingsprogramma. Vervolgens borgen we de waarden van dit groene erfgoed in het Omgevingsplan en maken de waarden, waaronder ook de monumentale bomenkaart, zichtbaar op de Cultuurhistorische Waardenkaart. ► Onderzoek en bescherming bij transformatie Bij beschermd groen erfgoed vormt (multidisciplinair) historisch onderzoek de basis voor toekomstplannen en beheer. Bij transformatieopgaven of nieuwe initiatieven die liggen in waardevol groen binnen beschermde gebieden, kan aanvullend onderzoek noodzakelijk zijn. Toegankelijke routes, gebruik, recreatie, beleving en biodiversiteit vormen hierbij aandachtspunten (zie ook: Groenvisie). ► Versterken We vertalen de waarden van groen en landschappelijk erfgoed in verbeter-, beheer- en onderhoudsplannen. Dit vormt een gezamenlijke opgave met de disciplines Landschap, Dierenwelzijn, Ecologie en Leefomgeving, in afstemming met het Omgevingsprogramma Groen-Blauw. De belangen voor biodiversiteit, vergroening en klimaatadaptatie kunnen soms botsen met de belangen van Groen erfgoed. Bijvoorbeeld wanneer de wens om een waardevolle zichtlijn te behouden tot gevolg heeft dat er minder bomen worden geplant dan wenselijk. Tegenstrijdige belangen wegen we. Zoals vastgesteld in de Omgevingsvisie zetten we in op minimaal tien procent groen-blauwe dooradering van het buitengebied. Om deze ambitie vorm te geven willen we zoveel mogelijk gebruik maken van waardevolle historische structuren in het landschap. Meer concrete ambities voor het groen en landschappelijk erfgoed hebben we uitgewerkt bij de Gebiedsgerichte ambities (hoofdstuk 7). Bijvoorbeeld de ambitie voor de vergroening van de Stadsring, als verwijzing naar de historische plantsoengordel en de tweede stadsmuur. ► Grebbelinie: bescherming en beleving We onderzoeken de historische Grebbelinie en een eventueel aanvullende bescherming van de nu onbeschermde delen als gemeentelijk (archeologisch) monument. We kijken naar de mogelijkheden om de totale structuur van de linie meer zichtbaar en beleefbaar te maken. We zetten ons daarbij in voor het behoud van de historische elementen van de linie. Het versterkt de identiteit van deze zone in de stad en biedt ook kansen voor toerisme en recreatie. ► Samenwerking met lokale erfgoedpartners We overleggen periodiek met belanghebbenden in de stad zoals Stichting Grebbelinie en Stichting Wegh der Weegen om verder vorm te geven aan de gezamenlijke ambities voor het groen en landschappelijk erfgoed. Zie ook: Gebiedsgerichte ambities in hoofdstuk

1. Toekomstambitie Groen Erfgoed vraagt om specialistische kennis bij het bepalen van de waarden en het maken van toekomstplannen. Voor deze keuzes is de inzet van aanvullende expertise noodzakelijk (structureel of projectgewijs). We onderzoeken hoe we in de toekomst een vaste deskundige op het gebied van landschappelijk erfgoed kunnen inschakelen voor dit doel. 5.5 Archeologie Archeologische resten zijn erg belangrijk voor een goed begrip van de geschiedenis. Ze vertellen veel over hoe mensen vroeger leefden en werkten. Archeologie is vaak de enige bron van informatie over ons verleden. Niet alleen over de periodes voorafgaand aan de oudste geschreven bronnen en kaarten, maar ook over bevolkingsgroepen waar minder over werd geschreven. Daar moeten we dan ook zuinig op zijn. 5.5.1 Kenniscentrum van de Amersfoortse archeologie Het Centrum voor Archeologie is hét kenniscentrum van de Amersfoortse archeologie. Hier werken beleidsadviseurs, archeologische onderzoekers en de depothouder nauw samen met vrijwilligers. Dat adviseurs en onderzoekers binnen één team samenwerken - en dat de gemeente dus zelf opgravingen uitvoert - is de basis van ons archeologiebeleid. Daardoor werken de stadsarcheologen altijd met de nieuwste inzichten. Gezamenlijk leggen ze verbanden met eerdere onderzoeksresultaten en wordt voortdurend kennis opgebouwd. Juist omdat we veel kennis in eigen huis hebben, kunnen we doelgericht en efficiënt werken en ook maatwerk leveren. Het team Archeologie garandeert continuïteit van kennis en ervaring. Onze ambitie We willen de kennis over de archeologische vindplaatsen en over de ontstaans- en ontwikkelingsgeschiedenis van Amersfoort behouden en vergroten. Daarmee geven we identiteit aan onze leefomgeving en bieden we inspiratie voor nieuwe ontwikkelingen. Dit gaan we doen ► Lokale onderzoeksagenda archeologie Amersfoort stelt een lokale archeologische onderzoeksagenda op als hulpmiddel voor archeologisch onderzoek. Hierin is opgenomen: Een overzicht van bestaande kennis over het archeologisch verleden van Amersfoort. Onvolledigheid in kennis wordt zo zichtbaar. Onderzoeksvragen als basis voor nieuw en aanvullend onderzoek, inclusief het uitwerken en digitaliseren van eerder onderzoek. De agenda actualiseren we voortdurend: we houden de agenda actief bij en actualiseren deze na elk onderzoek. Waar nodig verwerken we deze informatie, vragen en verwachtingen in archeologische beleid, en de cultuurhistorische waardenkaart. Daarnaast stellen we de agenda digitaal beschikbaar aan professionals, amateurs en andere geïnteresseerden. De agenda kan worden gebruikt als bron van kennis voor een breed publiek. ► Bijblijven met archeologische innovatie Om bij opgravingen zoveel mogelijk informatie op een goede manier uit de bodem te halen zetten we nieuwe technieken in. Hoewel deze innovaties in het begin om een investering vragen, leveren ze op termijn doelgerichter werken op. We sluiten waar mogelijk aan bij landelijke initiatieven of proefprojecten van het archeologisch innovatiefonds en het innovatieplatform van Stichting Reuvens. Voorbeelden van innovaties: Drones voor het in kaart brengen van vindplaatsen 3D-scanners voor snelle documentatie van sporen en vondsten 3D-fotogrammetrie en ‘digital twins’ voor visualisatie en analyse Duurzamer werken, bijvoorbeeld door minder plasticgebruik. ► Gemeentelijk archeologische depot: beheer en toekomst De gemeente Amersfoort is eigenaar van alle vondsten die bij opgravingen binnen de gemeentegrens uit de bodem zijn gekomen. In ons depot worden alle archeologische vondsten en bijbehorende administratie onder de juiste omstandigheden bewaard. De gemeente is verantwoordelijk voor een zorgvuldige opslag. Eigen beheer is heel belangrijk om kennis te behouden, uit te breiden en nieuwe onderzoeksvragen te beantwoorden. Hoewel het huidige depot op dit moment nog voldoende ruimte biedt, is uitbreiding nodig om toekomstbestendig te blijven. We onderzoeken daarom of we het depot kunnen verhuizen. Bij voorkeur naar de kelder onder de Observant naast het kantoor en de expositieruimte van het Centrum voor Archeologie. Voordelen verhuizing depot naar Observant: Toekomstbestendige opslagcapaciteit Gemeentelijk eigendom Mogelijkheid van samenvoeging van gemeentelijk archeologische en bouwhistorische collecties Dichter bij het Centrum voor Archeologie. ► Nieuwe database Het Centrum voor Archeologie werkt aan een nieuwe database voor de registratie van vondsten, als uitbreiding op de opgravingsadministratie die in 2025 is ingevoerd. Hiermee maken we onze collectie ook beter zichtbaar en toegankelijk voor een breder publiek. Meer hierover in het hoofdstuk Erfgoed Verbindt. ► Samenwerking met PAN als meldpunt toevalsvondsten Het Centrum voor Archeologie is ook een meldpunt voor toevalsvondsten: voorwerpen die buiten officieel archeologisch onderzoek zijn gevonden. Deze meldingen registeren wij in de landelijke database ARCHIS. Ze dragen bij aan ons inzicht in het archeologisch erfgoed van Amersfoort. Veel vondsten worden nu nog gemeld via PAN (Portable Antiquities of the Netherlands). Om de zichtbaarheid en registratie van vondsten in Amersfoort te verbeteren, willen we intensiever samenwerken met PAN. We onderzoeken de mogelijkheid om regionaal meldpunt te worden voor het noordoosten van de provincie Utrecht. In overleg met PAN, Landschap Erfgoed Utrecht en de provincie verkennen we de mogelijkheden. Wat is PAN? PAN (Portable Antiquities of the Netherlands) documenteert mobiele archeologische vondsten zoals munten, sieraden, aardewerk en glas, vaak gevonden met metaaldetectors. Het project, gestart in 2016 door Stichting ArcheoHotspots en de VU Amsterdam, maakt deze vondsten en hun vindplaatsen online beschikbaar via portable-antiquities.nl. Zo draagt PAN bij aan wetenschappelijk onderzoek, erfgoedbeheer en publieksbereik. 5.5.2 De archeologische resten in de bodem Een kerntaak van het Centrum voor Archeologie is een goede zorg voor de archeologische resten in de bodem. Het uitgangspunt is dat resten in de bodem blijven (behoud in situ). We adviseren bij graafwerkzaamheden op welke manier deze de archeologische resten het minst verstoren. Zo kan men vooraf de plannen hierop aanpassen. Ook beschermen we archeologische resten door een hoge waarde te borgen via een vaststelling op de beleidskaart of door ze aan te wijzen als gemeentelijk archeologisch monument voor extra bescherming. Maatwerk in archeologisch onderzoek Archeologisch onderzoek is soms nodig. Bijvoorbeeld wanneer men plannen niet aan kan passen of bescherming van resten anders niet mogelijk is. We richten ons op locaties die veel waardevolle informatie leveren. En kiezen altijd de meest geschikte onderzoeksmethode, afgestemd op de verwachte resten en omvang van de vindplaats. Dit vraagt om maatwerk per project. Er wordt bijvoorbeeld niet automatisch gekozen voor een bureauonderzoek en een booronderzoek als eerste stap. Daarom is het belangrijk dat ruimtelijke (bouw) plannen door het Centrum in een zo vroeg mogelijk stadium worden getoetst. Het hele plangebied wordt onderzocht. Bijvoorbeeld ook de plekken voor tuinen en parkeerplaatsen, omdat ook daar archeologische resten kunnen verdwijnen. Om kwalitatief maatwerk te leveren en doelgericht te werken, voert het Centrum voor Archeologie zelf gravend onderzoek uit. Daar waar externe bureaus onderzoek uitvoeren is het noodzakelijk dat zij in een zo vroeg mogelijk stadium contact opnemen met het Centrum en hun onderzoeksrapporten altijd laten toetsen. Zo borgen we de kwaliteit van het onderzoek, verbinden we onderzoeksresultaten en voorkomen we onnodig onderzoek. Onze ambitie We willen de zorg voor de archeologische resten in de bodem verbeteren. Dit gaan we doen ► Bescherming voormalige begraafplaatsen Voormalige begraafplaatsen in de binnenstad, zoals de Groenmarkt en het Lieve Vrouwekerkhof, willen we beter beschermen. We onderzoeken de mogelijkheid van aanwijzing tot gemeentelijk archeologisch monument, om ze zo erkenning te geven als voormalig kerkhof. Daarmee bevorderen we een zorgvuldige omgang met de begraafplaatsen en voorkomen we onnodige verstoring van graven. Dit waarborgt zowel ethisch respect voor de overledene als wetenschappelijke volledigheid bij toekomstig onderzoek. ► Uitbreiding Monumentenstatus stadsmuren en Grebbelinie We onderzoeken of we ook de eerste stadsmuur (ter hoogte van onder andere de Muurhuizen) en de niet-beschermde delen van de Grebbelinie kunnen aanwijzen als gemeentelijk (archeologisch) monument. Dit om de waarden van dit erfgoed beter te beschermen. ► Handhaving beleidsgrens 30 cm In zones met een hoge archeologische waarde gaan we bij vergunningsplichtige werkzaamheden binnen gebouwen scherper controleren op graafwerkzaamheden die dieper gaan dan 30 cm. Voor binnen in een gebouw wordt met ’30 cm onder het maaiveld’ bedoeld: 30 cm onder het vloerniveau van de begane grondverdieping of - als die aanwezig is - van de kelder of kruipruimte. Ook in andere verwachtingszones moeten mensen aantonen dat ze niet dieper gaan dan 30 cm onder het maaiveld voor bijvoorbeeld de aanleg van een fundering. Vanuit handhaving houden we ook hier actief toezicht op. ► Monitoring en controle archeologische vindplaatsen Veel archeologische resten blijven in de bodem (in situ) bewaard. De tijd en het klimaat kunnen ze aantasten. We gaan dat beter monitoren en stellen daarom twee onderzoeksplannen op: 1 Plan voor controle van in situ vindplaatsen zoals kasteel Stoutenburg, Park Elisabeth Groen en de Golfbaan in Hoogland.2 Onderzoek naar de impact van klimaatverandering op archeologische resten, in samenwerking met de regio en in afstemming met het Omgevingsprogramma Groen-Blauw. 5.6 Bouwhistorie Gebouwen lijken op mensen: ze beginnen hun bestaan ongeschonden maar raken getekend door de tijd. Getekend, maar vol verhalen. Verhalen over bewoners en gebruikers, veranderingen en aanpassingen. Zo wordt een straat ineens een rij boeken en een stad een complete bibliotheek; een archief gevuld met een unieke collectie verhalen die samen het historische verhaal van de stad vertellen. Verhalen zijn belangrijk om de geschiedenis van onze gemeente levend en herkenbaar te houden. Ze laten zien wie we zijn en waar we vandaan komen. Maar net als bij mensen en boeken, zie je niet altijd aan de buitenkant welke verhalen erin zitten (zie bijlage 2). Verhalen zijn belangrijk om de geschiedenis van onze gemeente levend en herkenbaar te houden. Ze laten zien wie we zijn en waar we vandaan komen. Maar net als bij mensen en boeken, zie je niet altijd aan de buitenkant welke verhalen erin zitten. Gebouwen die de geschiedenis van Amersfoort ademen In Amersfoort staat een grote verzameling historische panden. Naast monumenten, beschermde stadsgezichten en beeldbepalende panden, staan er veel onbeschermde objecten waarvan we de historische waarde niet voldoende kennen. Wat we wél weten is dat door sloop, slecht onderhoud, renovatie en verbouwing elk jaar een deel van de historisch waardevolle elementen verloren gaat. Kennis van de bouw- en gebruiksgeschiedenis is een van de meest belangrijke voorwaarde voor een goede bescherming van de collectie gebouwd erfgoed. Onze kennis hierover in Amersfoort is nog onvoldoende. Bouwhistorisch onderzoek In Amersfoort gebeurt - net als in veel andere gemeentes - bouwhistorisch onderzoek vrijwel alleen bij vergunningaanvragen voor verbouwplannen. En dan vooral bij panden met een beschermde status. De aanvrager van een vergunning kan een bouwhistorisch onderzoek laten doen. In sommige gevallen is dat verplicht. Hierbij brengt een bouwhistoricus de in het pand aanwezige bouwhistorische waarden in beeld. Hierdoor ontstaat een objectief beoordelingskader waarmee aanvrager en vergunningverlener rekening moeten houden bij planvorming. Daarnaast krijgen we met het in kaart brengen van de bouwhistorische waarden meer kennis van de rijke bouwgeschiedenis van de stad. In praktijk is dit niet voldoende om de cultuurhistorische waarden van ál het gebouwd erfgoed binnen de gemeentegrenzen goed in beeld te brengen. Dat omvat namelijk veel meer dan enkel de monumenten en de panden binnen een vergunningstraject. Juist van de panden waar al jaren niks is gebeurd en voorlopig nog niets staat te gebeuren, is weinig bouwhistorische kennis aanwezig. Deze panden vormen een groot deel van de collectie gebouwd erfgoed van Amersfoort. Belang gemeentelijk bouwhistoricus Amersfoort heeft een bouwhistoricus nodig om alle historische gebouwen - ook buiten het vergunningentraject - goed in kaart te brengen, kennis te bewaren en eigenaren, bewoners en inwoners te helpen bij behoud en de waardering van ons erfgoed. Veel grote en kleine monumentengemeenten hebben daarvoor één of meerdere gemeentelijke bouwhistorici aangesteld. We streven ernaar om Amersfoort aan deze groep toe te voegen. Een bouwhistoricus: Genereert kennis: Brengt ook de waarde van niet-beschermde panden in beeld. Voorkomt verlies: Documenteert bouwsporen voordat ze verdwijnen door sloop of verbouwing. Verbindt mensen: Helpt eigenaren en bewoners om erfgoed te waarderen en goed te onderhouden. Ondersteunt beleid: Werkt samen met monumentenzorg en archeologie voor een compleet beeld van ons erfgoed. Deelt verhalen: Zorgt dat inwoners en bezoekers de geschiedenis van Amersfoort beter leren kennen. Ambitie Amersfoort wil bouwhistorie structureel, integraal en professioneel verankeren in het erfgoedbeleid, door systematisch kennis op te bouwen over het gehele gebouwde erfgoed. Ook buiten de monumenten. We gaan deze kennis actief gebruiken voor behoud, participatie en het vertellen van het historische verhaal van de stad. Hiertoe is het aanstellen van een eigen bouwhistoricus essentieel. Niet alleen om de kwaliteit van ruimtelijke besluitvorming te versterken maar juist ook om bewoners en bestuurders te verbinden met het historische verhaal van de stad. Met een eigen bouwhistoricus versterkt Amersfoort de kwaliteit van haar erfgoedzorg en voegt zich bij de erfgoedsteden die bouwhistorie stevig en toekomstgericht in hun beleid hebben verankerd. Dit gaan we doen ► Stap voor stap naar een eigen bouwhistoricus We onderzoeken de mogelijkheid om in de toekomst een gemeentelijk bouwhistoricus aan te stellen. Op dit moment is daar nog onvoldoende capaciteit en budget voor. Tot die tijd werken we met een praktische tussenoplossing. Gemeentelijke bouwhistorie heeft een duidelijk raakvlak met archeologie, maar maakt als discipline onderdeel uit van het bredere erfgoedveld. Door bouwhistorie voorlopig te positioneren binnen het bestaande archeologische werkveld zetten we een eerste stap. Met de inzet van de aanwezige deskundigheid op het gebied van Bouwhistorie binnen het Team archeologie kunnen we alvast beginnen met het opzetten en uitvoeren van bouwhistorisch onderzoek, in nauwe samenwerking met monumentenzorg. Het Verdrag van Malta (zie bijlage 4) omschrijft de doelstellingen om bij ontwikkelingen rekening te houden met aanwezige cultuurhistorische waarden. Het gaat daarbij om de samenhang tussen ondergrondse en bovengrondse waarden. Met deze werkwijze benutten we bestaande kennis en onderzoeksresultaten optimaal. Door de inhoudelijke samenhang tussen de disciplines en het werken als één erfgoeddiscipline, kan bouwhistorie geleidelijk worden geïntegreerd. Op die manier benut Amersfoort de kracht van samenhang: het erfgoedveld dat het complete historische verhaal van de stad kan vertellen - van kelder tot kap. ► Opstellen bouwhistorische waarde- en verwachtingskaart Om gericht en efficiënt bouwhistorisch onderzoek te doen, is het belangrijk om een beeld te hebben van waar in de stad de belangrijkste (bouw)historische waarden aanwezig zijn of verwacht worden (exterieur én interieur). Op deze Bouwhistorische waarde- en verwachtingskaart staat aangegeven welke panden, complexen of delen daarvan bouwhistorisch zijn onderzocht en of daarbij bouwhistorische waarden zijn gevonden. In combinatie met de verwachtingen voor panden die nog niet zijn onderzocht. Bij planvorming kan dit extra richting geven om erfgoedaspecten mee te kunnen wegen. ► Opstellen Lokale onderzoeksagenda Bouwhistorie Een tweede belangrijk instrument bij het inventariseren van kennis, is de Lokale onderzoeksagenda. Deze bestaat uit een overzicht van onze bouwhistorische kennis en de aanwezige kennislacune rond Amersfoorts eigen gebouwde geschiedenis. Deze agenda is geformuleerd als een aantal onderzoeksvragen. De agenda vormt de leidraad voor toekomstig Amersfoorts bouwhistorisch onderzoek. We verwerken de resultaten van uitgevoerd onderzoek in de onderzoeksagenda. 5.7 Monumentenzorg Ruim honderd jaar geleden werd de basis gelegd voor de gemeentelijke monumentenzorg in Amersfoort. Amersfoort heeft verschillende categorieën gebouwd en ruimtelijk erfgoed. Aantallen Monumentenzorg Rijksmonumenten (incl. complexen) 466 (718 adressen) Gemeentelijke Monumenten 266 (520 adressen) Beeldbepalende panden (incl complexen) 523 (1428 adressen) Rijksbeschermde stadsgezichten 2 Gemeentelijke stadsgezichten 14 (373 adressen) Al het Amersfoorts beschermd gebouwd erfgoed staat op de digitale monumentenkaart van de gemeente (klik op: historie). 5.7.1 Basis op orde - wettelijke taken en uitvoering De erfgoedzorg is in Nederland gedecentraliseerd. Gemeenten zijn het aanspreekpunt en het bevoegd gezag voor alle taken die te maken hebben met het onroerend erfgoed. De gemeentelijk erfgoedtaken bestaan daarom voor een groot deel uit de uitvoering van wettelijke taken. Deze wettelijke taken zijn gericht op het behoud en een zorgvuldige omgang met het erfgoed. Gemeenten moeten in het Omgevingsplan rekening houden met cultureel erfgoed. Zo leggen we waarden vast en beschermen we cultureel erfgoed op een passende manier. Voor waardevolle objecten en structuren die nog niet zijn beschermd, kunnen we met bijvoorbeeld een aanwijzing tot (gemeentelijk) monument voorkomen dat deze verloren gaan. Het gaat niet alleen om het gebouw zelf, maar ook om de omgeving, zoals straten, bomen, tuinen of water eromheen. Deze omgeving helpt om het monument goed te begrijpen en te waarderen. In de Omgevingswet staat hoe we ruimte, natuur en erfgoed samen beschermen en ontwikkelen. Daarom is het belangrijk dat we ook de omgeving van monumenten meenemen in de beoordeling van plannen voor bouwen, verbouwen of nieuwe inrichting van de omgeving. Naast het vastleggen en aanwijzen van erfgoed hebben veel wettelijke taken te maken met de omgang met het beschermde erfgoed. Ook monumenten kunnen worden veranderd en aangepast aan de eisen van deze tijd. Met advisering door Monumentenzorg en de omgevingsvergunningprocedure zorgen we dat wijzigingsplannen voor erfgoed zorgvuldig vorm krijgen. Zo voorkomen we dat belangrijke waarden verloren gaan. In de wijze waarop we de wettelijke taken uitvoeren, kunnen we accenten leggen. De zorg voor het erfgoed is een gedeelde verantwoordelijkheid van erfgoedeigenaren en overheid. Het is daarom belangrijk dat we de erfgoedzorg niet alleen vormgeven met juridische procedures. We ook ondersteuning bieden aan erfgoedeigenaren en andere betrokkenen. In dit hoofdstuk over het gebouwd en ruimtelijk erfgoed leggen we vast hoe we voor de komende periode invulling geven aan onze wettelijke taken, in aansluiting bij de behoeftes van de stad, van de monumenteneigenaren en van andere betrokken partijen. Onze ambitie We zorgen dat de basistaken voor het erfgoed op orde blijven en geven invulling aan de nieuwe opgaven vanuit de Omgevingswet
2. Dit gaan we doen ► Erfgoed vastleggen in het Omgevingsplan We leggen de waarden van en uitgangspunten voor het erfgoed vast in het Omgevingsplan (zie ook hoofdstuk 5.2: Erfgoed in ruimtelijke ontwikkelingen). De markering van rijksmonumenten en rijksbeschermde stadsgezichten hoeven hier niet in te worden opgenomen, deze zijn al vastgelegd via het Rijk. Wanneer het vastleggen van waarden nieuwe juridische consequenties heeft (voor eigenaren of belanghebbenden), is eerst een (aanwijs)procedure of een aanvulling op dit Omgevingsprogramma nodig, waarbij de belangen worden gewogen. Daarna leggen we de uitkomsten vast in een (thematische) wijziging van het Omgevingsplan. We zorgen dat dit voor 2032 gereed is. ► Bescherming van monumenten en hun omgeving In het Omgevingsplan houden we op basis van de regels in de Omgevingswet 2024 ook rekening met de omgeving van aangewezen monumenten (de zogenaamde ‘Monumentenbiotoop’). We zetten ons in om aantasting van de omgeving van beschermde monumenten te voorkomen en stimuleren het behoud en de verbetering van monumentale waarden van de omgeving rond beschermde monumenten en historische stads- en dorpsgezichten. Bij nieuwe plannen en ontwikkelingen kijken we zorgvuldig naar de ruimtelijke inpassing, schaal, materiaalgebruik en zichtlijnen. Zo blijft de karakteristieke uitstraling en belevingswaarde van het monument behouden. Ontwikkelingen in deze gebieden dragen zo bij aan de versterking van de cultuurhistorische kwaliteit en het herkenbare karakter van de omgeving. Specifieke waarden borgen we in het Omgevingsplan, zoals bijvoorbeeld zichtlijnen. Hiervoor is een aanvulling op dit Omgevingsprogramma nodig, waarbij de belangen worden gewogen. Daarna leggen we de uitkomsten vast in een (thematische) wijziging van het Omgevingsplan. ► Zorgvuldige beoordeling van wijzigingsplannen We zorgen in de Omgevingsvergunningprocedure voor zorgvuldige advisering en beoordeling van plannen voor restauratie, wijziging en duurzame herbestemming van het gebouwde erfgoed. ► Onafhankelijke erfgoedcommissie Vanuit de eisen van wet- en regelgeving zorgen we voor een deskundige onafhankelijke commissie voor de beoordeling van wijzigingsplannen van monumenten en andere plannen die een relatie hebben met erfgoed: de Erfgoedcommissie. Deze commissie is onderdeel van de Gemeentelijke Adviescommissie Omgevingskwaliteit (GAO). Bij alle deelonderwerpen in dit hoofdstuk lichten we toe waar we extra accenten leggen bij de uitvoering van de wettelijke taken. 5.7.2 Actualisering erfgoedbestand Zowel rijk, provincies als gemeenten kunnen erfgoed aanwijzen. Het aanwijzen van nieuw erfgoed door de gemeente gebeurt in een aanwijsronde per thema of periode. Een voorbeeld van een thematische aanwijsronde is industrieel erfgoed. Ook kan een belanghebbende een verzoek tot aanwijzing van een gebouw of object bij de gemeente doen. De Gemeentelijke Adviescommissie Omgevingskwaliteit (GAO) heeft in het proces voor aanwijzing een belangrijke rol. Zij beoordeelt of de geselecteerde objecten of structuren voldoende monumentale waarden bevatten om een beschermde status te krijgen en brengt hierover advies uit aan het College van B&W. In de afgelopen decennia zijn er periodiek inventarisaties en aanwijzingen geweest. Door beperkte capaciteit zijn de laatste jaren geen vaste aanwijsrondes meer gehouden. De laatste ronde ging over de aanwijzing van Wederopbouwmonumenten in
3. Erfgoed gaat niet alleen over de middeleeuwse binnenstad of monumentale panden. Ook jongere stadslagen - uit de naoorlogse tijd of recentere periodes - maken deel uit van het Amersfoortse verhaal en verdienen waardering. Onze ambitie We houden het erfgoedbestand actueel en relevant. We willen dat het beschermde erfgoed een goede afspiegeling is van de monumentale waarden en de verschillende tijdlagen van Amersfoort, zodat we deze kunnen doorgeven aan toekomstige generaties. Dit gaan we doen De komende tijd willen we samen met de stad projectmatig en op basis van vaste stappen, nieuw erfgoed aanwijzen. Het gaat om categorieën die nog niet zijn aangewezen en om het erfgoed van na
4. De aandacht voor deze Post 65-periode sluit aan bij het beleid van het Rijk, dat inmiddels is gestart met het aanwijzen van rijksmonumenten uit deze periode (1965-1990). Per aanpak bepalen we vooraf het doel en de grenzen. De aanpak is afhankelijk van de beschikbare budgetten, dit lichten we verder toe in de financiële paragraaf. We richten ons op de volgende categorieën: Aanpak Boerderijen: We onderzoeken in een actualisatie welke boerderijen belangrijk zijn voor de geschiedenis van Amersfoort en wijzen er naar verwachting circa 15 aan als gemeentelijk monument. Aanpak Industrieel Erfgoed: We geven een vervolg aan het onderzoek naar industrieel erfgoed, zoals oude fabrieken en werkplaatsen, wat belangrijk is voor de geschiedenis van Amersfoort en wijzen er naar verwachting circa 30 objecten aan als gemeentelijk monument. Aanpak Post 65: We onderzoeken welke bijzondere gebouwen uit de periode 1965–2005 (Post 65 architectuur) belangrijk zijn voor de geschiedenis van Amersfoort en wijzen er naar verwachting circa 15 aan als gemeentelijk monument. Aanpak Kattenbroek: We onderzoeken samen met de stad of Kattenbroek een gemeentelijk beschermd stadsgezicht kan worden. Inclusief de kunst in de openbare ruimte in de Verborgen Zone, dit is een integraal onderdeel van het ontwerp van Ashok Bhalotra. Aanpak Speciaal: We doen onderzoek naar de bescherming van bijzondere categorieën en typologieën, zoals begraafplaatsen, groen en landschappelijk erfgoed (zie hoofdstuk 5.4), militair erfgoed en trafohuisjes. We onderzoeken hierbij ook of we de eerste stadsmuur en delen van de Grebbelinie kunnen aanwijzen als gemeentelijk (archeologisch) monument. In deze aanpak nemen we ook de aanwijzing mee van gebouwen of plekken waar onbekende historische waarden aan het licht zijn gekomen. Aanpak Spotlight: In de participatie kwam naar voren dat er veel erfgoedplekken in de stad zijn die weinig aandacht krijgen. We onderzoeken deze plekken langs levensaders en in wijken en kijken hoe we de erfgoedwaarden kunnen versterken en/of borgen. Dit vormt een onderdeel van een gebiedsgerichte aanpak vanuit monumentenzorg. Mocht hiervoor een juridische borging nodig zijn volgt herijking van het Omgevingsprogramma, zodat een integrale belangenafweging kan volgen. Aanpak Beeldbepalende Panden: We gaan in dit project onderzoeken of de huidige lijst van beeldbepalende panden volledig en actueel is. De Gemeentelijke Adviescommissie Omgevingskwaliteit toetst de bevindingen. Wanneer de bescherming van deze waarden nieuwe juridische consequenties heeft (voor eigenaren of belanghebbenden), vraagt dit een aanvulling op dit Omgevingsprogramma, waarbij we de belangen wegen. Eventuele aanpassingen leggen we vast via een (thematische) wijziging van het Omgevingsplan. ► Nieuwe aanpak We hanteren een participatieve aanpak bij aanwijzen van monumenten en monumentale structuren. Dit is in lijn met het FARO-gedachtengoed van het Rijk. Het verdrag van FARO stelt de mens en de samenleving centraal en hun relatie met erfgoed (zie ook thema Erfgoed Verbindt). In de stappen voor het aanwijzen van nieuw erfgoed, verwerken we de drie kerndoelen van het verdrag van FARO. Dit doen we door samen te werken met inwoners en erfgoedorganisaties in wat toekomstig erfgoed is. We bieden ruimte aan kennis die zij aandragen en onderzoeken hoe nieuw erfgoed kan bijdragen aan maatschappelijke doelen in de stad. Hiervoor gebruiken we de SIMBA methode:1 Samen oriënteren en inventariseren met de inwoners.2 Inspireren (kennisdelen).3 Met elkaar waarderen en selecteren.4 Beschermen.5 Verwerken in Actuele erfgoedopgaven. ► Samen oriënteren met de inwoners Per project kijken we eerst samen met inwoners en erfgoedorganisaties welke plekken (objecten, structuren etc.) belangrijk zijn voor het historische verhaal van Amersfoort. Dit is niet beperkt tot alleen gebouwen. We gebruiken verschillende manieren om inwoners en erfgoedorganisaties te bereiken, zodat iedereen die wil de kans krijgt om mee te doen. Het proces vraagt om een experimentele houding: samen met inwoners, erfgoedorganisaties en deskundigen onderzoeken we wat ‘nieuw erfgoed’ precies is. Niet alleen de gebruikelijke erfgoedpartijen (‘de usual suspects’) betrekken we hierbij, maar juist ook nieuwe doelgroepen. Meerstemmigheid en diversiteit zijn sleutelwoorden. De samenwerking met bewoners en organisaties krijgt vorm via een wijkgerichte aanpak: we gaan de stad in om waardevolle plekken te signaleren en verhalen op te halen. Deze plekken verzamelen we vervolgens samen op een kaart of lijst, die we delen met de stad. ► Inspireren (kennisdelen) Vervolgens gebruiken we de lijst of kaart om samen met inwoners en erfgoedorganisaties informatie over deze plekken te verzamelen. We delen de verzamelde informatie met de stad, zodat we ook minder bekende plekken zichtbaar maken. Hiermee inspireren we de stad met nieuw erfgoed. ► Met elkaar waarderen en selecteren De verzamelde plekken toetsen we aan hun betekenis in de geschiedenis van de stad. Met hulp van de handreiking van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en werkend vanuit verhaallijnen kiezen en waarderen we representatieve voorbeelden. Samen met inwoners en erfgoedorganisaties bepalen we welke plekken een grote rol spelen in het historische verhaal van Amersfoort en wat de waarde van deze plekken is. We selecteren de belangrijkste plekken en beschrijven de waarden per plek. ► Beschermen We onderzoeken op welke manier we de waardevolle plekken kunnen beschermen. De bescherming kan per plek verschillen. Bescherming kan bijvoorbeeld door het vastleggen van regels in het Omgevingsplan of door het geven van een status. We beschermen in overleg met eigenaren. Daar waar dit juridische gevolgen heeft volgt eerst een (aanwijs)procedure. ► Verwerken in Actuele erfgoedopgaven We geven advies en informatie bij toekomstige opgaven aan dit nieuwe erfgoed. We stimuleren het behoud van monumentale waarden van beeldbepalende panden en gemeentelijke monumenten, bijvoorbeeld door het geven van subsidie. ► Kennis verbreden Voor de categorie Post 65 starten we met oriënteren en inspireren. Dat doen we onder meer door mee te werken aan het vervolg op het landelijke project Een Warme Jas. In dit project wordt onderzocht hoe we woningen in de periode 1965 - 1982 op een goede manier kunnen verduurzamen, met behoud van de karakteristieken van dit jonge erfgoed (zie ook hoofdstuk Verduurzaming- en transitieopgave). Het toekomstbestendig maken van monumenten is een belangrijke pijler (ook voor de bruikbaarheid ervan), daarom doen we aan kennisontwikkeling. 5.7.3 De zorg voor het gebouwde erfgoed In stand houden, transformeren (aanpassen) en herbestemmen van erfgoed Landelijk is er steeds meer aandacht voor een brede erfgoedzorg, waarin erfgoedwaarden onderdeel zijn van ruimtelijke en maatschappelijke ontwikkelingen. Dat geldt ook voor Amersfoort (Zie hoofdstuk 5.2). Een belangrijk onderdeel van de erfgoedzorg vormt nog altijd de ‘traditionele’ zorg voor de afzonderlijke monumentale gebouwen in een stad. Het onderhouden, restaureren en aanpassen van erfgoed is een continue, omvangrijke en specialistische opgave. De betrokken partijen krijgen te maken met complexe processen die specialistische kennis vragen. Uit de enquêtes tijdens het participatieproces bleek dat monumenteneigenaren een grote behoefte hebben aan informatie. Omdat ieder monument andere waarden heeft, is een maatwerkadvies noodzakelijk. Monumentenzorg signaleert ook dat in de stad kwaliteiten verloren gaan door ondeskundige uitvoering. Het aantal vakmensen en gespecialiseerde bedrijven neemt af. Duidelijke informatievoorziening en advisering vormen de sleutel om het erfgoed op een goede manier door te geven aan toekomstige generaties. Ook toezicht en handhaving is nodig om verlies van erfgoedwaarden te voorkomen. Naast onderhoud en herstel is het heel belangrijk voor de toekomst van een monumentaal gebouw of complex dat het een goede functie heeft. Leegstand leidt tot verlies van waarden en slechts een beperkt aantal monumenten kan voortbestaan met alleen een symbolische of museale functie. Voor een nieuwe functie of herbestemming zijn meestal wijzigingen nodig aan een monument. Dat kunnen kleine aanpassingen zijn, maar soms ook grotere transformaties. De waarden van het erfgoed zijn leidend in de mogelijkheden. Soms zijn er ook compromissen nodig om tot goede oplossingen te komen voor de toekomst. Kennis over alle aspecten van het vakgebied vormt de basis van een goede erfgoedzorg. (Bouw)historisch onderzoek en transformatiekaders geven inzicht in de waarden en de wijzigingsmogelijkheden van erfgoed. Een herbestemmingsopgave is kansrijk als de nieuwe functie past bij de waarden en de structuur van het monument. De complexe verduurzamingsopgave voor het erfgoed komt aan de orde in de volgende paragraaf, zie: verduurzamingsopgave. Ambitie Voor een goede toekomst van het gebouwde erfgoed stimuleren we instandhouding en passende herbestemming. We verbeteren de aanpak om eigenaren en andere betrokken partijen daarbij actief te ondersteunen. Dit gaan we doen ► Betere informatie en advies op maat We verbeteren onze informatievoorziening. Zo ondersteunen we alle betrokkenen bij de zorg voor het erfgoed. En kunnen ze passende plannen maken en zorgen voor een goede uitvoeringskwaliteit. Dit doen we onder meer met informatie op de website en een digitale nieuwsbrief. We leveren ook maatwerk met informatie en advies voor specifieke monumenten. Zo mogelijk op locatie. Voor de informatie en kaders hanteren we ook de kennis en richtlijnen die zijn verzameld via het landelijk platform van de stichting ERM (Erkende Restauratiekwaliteit Monumenten: Home - Stichting ERM). ► Vooroverleg: samen werken aan een kansrijk plan Bij erfgoedplannen bieden we de mogelijkheid van een vooroverleg met een van de adviseurs van het team Monumentenzorg. In een zo vroeg mogelijk stadium delen zij in dit overleg informatie en advies voor het maken van plannen. Tijdens het vooroverleg geven zij een toelichting op de waarden van het monument, de herstel- of wijzigingsmogelijkheden, procedures en subsidiemogelijkheden. Soms zorgt Monumentenzorg voor een bouwhistorische verkenning om zo snel meer duidelijkheid te geven over de toekomstmogelijkheden. Bijvoorbeeld bij de beslissing over de aankoop van een monument. Het vooroverleg is ook een moment om verbetermogelijkheden te bespreken en eigenaren te inspireren. Het biedt daarmee een goede en klantgerichte basis voor het opstellen van een kansrijk herstel- of verbouwplan en versnelt zo de vereiste vergunningprocedures. De Gemeentelijke Adviescommissie Omgevingskwaliteit - subcommissie erfgoed kan voor de definitieve planvorming ook om advies worden gevraagd. ► Subsidie voor behoud en beleving van erfgoed De gemeentelijke subsidie voor herstelwerkzaamheden aan monumentale onderdelen van gemeentelijke monumenten en beeldbepalende panden blijft. Met ons bescheiden budget stimuleren we herstelwerkzaamheden aan deze panden. Dit hangt samen met de kwaliteitseisen die we stellen bij deze panden en de hogere kosten in vergelijking tot niet-monumenten. Daarnaast onderzoeken we of we een Subsidieregeling voor erfgoedbeleving kunnen realiseren (Zie paragraaf 6.4 Kennisdeling en participatie). Zie ook: Subsidieregeling monumenten Amersfoort | Gemeente Amersfoort. ► Doorverwijzing subsidieregeling Rijk Eigenaren van rijksmonumenten verwijzen we voor een financiële bijdrage naar de subsidieregelingen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de Provincie Utrecht. ► Geen Legeskosten We onderzoeken de mogelijkheid om vergunningsplichtige restauratiewerkzaamheden legesvrij te maken. Daarmee stimuleren we een goede uitvoering van herstelwerkzaamheden. Het gaat daarbij om werkzaamheden die bijdragen aan een goede instandhouding van de gebouwen en die bij niet-monumenten in veel gevallen vergunningsvrij zijn. (Zie ook: Duurzaam erfgoed) ► Monitoring staat erfgoed We monitoren de staat van het Amersfoortse erfgoed en signaleren actief locaties die zorg vragen. Voor deze plekken, zoals panden of gebieden die in slechte staat verkeren, bepalen we de meest geschikte aanpak. We gaan in overleg met eigenaren en denken mee. Vooral bij natuurlijke momenten, zoals de overdracht aan een nieuwe eigenaar. Waar nodig zetten we juridische instrumenten in, op basis van prioritering (via handhaving of de wettelijke instandhoudingsplicht voor monumenten). ► Stimuleren lidmaatschap Monumentenwacht De Monumentenwacht voert in opdracht van eigenaren bouwkundige inspecties uit aan monumenten. Dit zorgt voor een vroege ontdekking van gebreken en beperkt (vervolg)schade. We stimuleren eigenaren om lid te worden van de Monumentenwacht en voeren periodiek overleg met de inspecteurs over de staat van het Amersfoortse erfgoed. ► Stimuleren herbestemming Monumentenzorg ondersteunt en adviseert bij processen om te komen tot passende nieuwe functies voor monumentale gebouwen of complexen. Naast vooroverleg en advies biedt Monumentenzorg extra inzet bij complexe erfgoedvraagstukken, met een faciliterende rol. Dit kan gaan om erfgoed dat in slechte staat verkeert of gebouwen waarvan waardevolle onderdelen verloren zijn gegaan. Maar ook om erfgoed met bijzondere (toekomstige) functies, die meerwaarde hebben voor gebouw of omgeving. Voor bijzonder erfgoed aan levensaders en religieus erfgoed: zie ook Erfgoed verbindt. De mogelijkheden voor herbestemming van monumentale gebouwen zijn afhankelijk van diverse factoren. De cultuurhistorische en stedenbouwkundige waarden van het gebouw geven richting aan de wijzigingsmogelijkheden. Belangrijke waarden moeten daarbij worden gerespecteerd, ook in het interieur. Het is belangrijk dat een nieuwe functie aansluit bij de structuur van het gebouw. Een monument dat bijvoorbeeld bestaat uit karakteristieke kleine eenheden is meestal niet geschikt voor een functie die grote ruimtes vraagt. De keuzes voor nieuwe functies worden verder bepaald door economische factoren, zoals de behoeften die er zijn vanuit de stad. Bijvoorbeeld voor woningen of buurtfuncties. Bij beeldbepalende panden is vooral de uiterlijke verschijningsvorm van het gebouw bepalend voor de wijzigingsmogelijkheden en zijn er meestal geen beperkingen voor een interieurwijziging. Monumentenzorg geeft in een vroeg stadium inzicht in de mogelijkheden en de kaders die gelden bij een herbestemming. Waar nodig op basis van aanvullend onderzoek. ► Zorg voor monumenten in gemeente-eigendom De gemeente Amersfoort is eigenaar van diverse monumentale gebouwen in de stad. Dit gemeentelijk monumentaal vastgoed bestaat vooral uit gebouwen met grote symboolwaarde maar beperkte gebruiksmogelijkheden, zoals de Onze-Lieve-Vrouwetoren, de middeleeuwse stadspoorten en -muren. Het gemeentelijk Team Vastgoed draagt - in overleg met Monumentenzorg- zorg voor een zorgvuldige instandhouding van dit bijzondere erfgoed en voor passende functies. Zie ook: Erfgoed verbindt (functies voor gemeentelijk vastgoed). ► Aandacht voor brandveiligheid We besteden extra aandacht aan Brandveiligheid. We gaan de uitkomsten van een onderzoek naar brandveiligheidsrisico’s bij monumenten delen met andere eigenaren van grote monumenten. We stimuleren hen om het erfgoed te (laten) onderzoeken en waar nodig aanvullende maatregelen te nemen. We bieden voor dit onderzoek een bijdrage uit de Subsidieregeling monumenten Amersfoort. Monumenten moeten, net als andere gebouwen, optimale veilig zijn voor de gebruikers en omgeving. Hiervoor gelden de eisen vanuit de Omgevingswet en het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). Er zijn geen aanvullende voorschriften die gaan over het behoud van de monumentale gebouwen zelf. In opdracht van het gemeentelijk Team Monumentenzorg en in samenwerking met VRU, RCE en eigenaren is door adviesbureau DGMr een methodiek ontwikkeld om de brandveiligheidsrisico’s te onderzoeken en daarbij passende maatregelen te ontwikkelen. ► Aandacht voor ecologische kwaliteit We houden rekening met de ecologische kwaliteit van de binnenstad en van bijzondere gebouwen in het buitengebied. We dragen bij aan de bescherming daarvan als dat nodig is. Een voorbeeld is het plaatsen van nestkasten bij isolatiemaatregelen. We houden bij het erfgoed rekening met het Soortenmanagementplan Gebouwbewonende soorten (SMP) vanuit het deelomgevingsprogramma Biodiversiteit en werken daarin met een gezamenlijke aanpak. Kennisontwikkeling We actualiseren en ontwikkelen voortdurend onze kennis op het brede gebied van de erfgoedzorg. Zo houden we onze advies en de informatievoorziening op kwalitatief hoog niveau. Subsidieregeling Monumenten Amersfoort Zorgvuldig onderhoud en herstel van het gebouwd erfgoed is noodzakelijk om het te kunnen doorgeven aan toekomstige generaties. Dit is in het belang van de eigenaar, maar ook in het algemeen belang. Het heeft invloed op de kwaliteit en beleving van de Amersfoort. Restauratie, herstel en wijzigingen aan een monument vragen investeringen en ook specifieke deskundigheid en vakmanschap. Aan de wijze waarop een monument wordt hersteld en verbouwd stellen we als overheid kwaliteitseisen. De kosten voor instandhouding van een monument zijn meestal aanzienlijk hoger dan voor een niet-monument. Ook zijn er vaak beperkingen aan de wijzigings- en gebruiksmogelijkheden van een monument. Daarom kennen zowel rijk, provincie als gemeente financierings- en subsidieregelingen om vakkundig herstel van monumentale gebouwen te stimuleren. Zonder financiële ondersteuning is een goede instandhouding van deze gebouwen in veel gevallen niet haalbaar. Uit onderzoeken is gebleken dat investeringen in cultureel erfgoed belangrijke positieve vervolgeffecten hebben voor de aantrekkelijkheid van de omgeving. Met de Subsidieregeling monumenten Amersfoort | Gemeente Amersfoort hebben we een kleine gemeentelijke subsidieregeling die bijdraagt aan herstelwerkzaamheden van monumentale onderdelen bij gemeentelijke monumenten en beeldbepalende panden. Hoewel de bijdrage -zeker bij grotere monumenten- relatief laag is, werkt het effectief als stimuleringsmaatregel en biedt het extra mogelijkheden om toe te zien op de juiste kwaliteit van de uitvoering. Ook alle relevante onderzoeken die nodig zijn in het belang van verdere herstel- of verduurzamingswerkzaamheden komen voor subsidie in aanmerking. Voor 2025 was het jaarbudget voor restauratie €77.981,-. Daarnaast is een bedrag van €72.564,- beschikbaar voor complexe verduurzamingsmaatregelen of -onderzoeken bij dit erfgoed. De bijdrage per project is maximaal €6.000,-. In de komende periode blijft deze regeling van kracht. Voor specifieke situaties -zoals genoemd in de ambities- onderzoeken we de mogelijkheden van een verruiming van de regeling in de toekomst. 5.7.4 Duurzaam erfgoed en energietransitie De verduurzamingsopgave van het erfgoed in Amersfoort is een belangrijke en complexe opgave. Veel monumenteneigenaren hebben in het participatieproces laten weten dat ze hierbij hulp en ondersteuning nodig hebben. Deze eigenaren staan immers voor een dubbele opgave, waarbij ze zowel verantwoordelijk zijn voor onderhoud en instandhouding, als voor de verduurzaming van hun monument. Dit is bij een monument ingewikkelder en duurder dan bij een niet-monument. De beide opgaven zijn niet alleen in het belang van de eigenaar, maar ook van onze stad en het erfgoed. Samen met andere overheidslagen kijken we naar maatwerkoplossingen, zoals we hebben onderzocht voor bewoners in de binnenstad met de ErfgoedDeal. Dit onderzoek krijgt een vervolg. Alleen met een goede werkwijze kunnen we ons waardevolle monumentale gebouwen doorgeven aan toekomstige generaties. Verduurzaming hoort daarbij. De zorg voor het erfgoed is op zich heel duurzaam omdat we instandhouding en hergebruik nastreven. Tegelijkertijd is het noodzakelijk om monumentale panden energiezuiniger te maken en om te werken aan een klimaat-adaptieve en aardgasvrije stad. Ook om te voldoen aan de klimaatdoelstellingen. Zo blijven de monumenten ook voor de toekomst bruikbaar en aantrekkelijk. Erfgoed en de Circulaire Stad Het erfgoedbeleid van Amersfoort is integraal verbonden met de ambities van het Omgevingsprogramma Circulaire Stad. Instandhouding en hergebruik van bestaande gebouwen, structuren en materialen dragen direct bij aan een circulaire leefomgeving. Door het benutten van de cultuurhistorische kwaliteiten van de stad wordt niet alleen identiteit behouden, maar ook verspilling van grondstoffen en energie voorkomen. Circulariteit vormt daarom een vast uitgangspunt bij de omgang met erfgoed: bij herontwikkeling, restauratie en onderhoud wordt standaard gekeken naar mogelijkheden voor hergebruik en duurzame materiaaltoepassing. Dit sluit aan bij de doelstellingen uit het Omgevingsprogramma Circulaire Stad, waarin Amersfoort inzet op vermindering van primair grondstoffengebruik, vergroting van het aandeel secundaire en biobased materialen en verlaging van CO₂-uitstoot. Erfgoed levert hieraan een concrete bijdrage door de levensduur van gebouwen te verlengen, bestaande materialen opnieuw in te zetten en historische bouwprincipes te benutten die vaak intrinsiek duurzaam zijn. Zo versterken erfgoed en circulariteit elkaar als pijlers van een toekomstbestendige, leefbare stad. Onze ambitie We maken ons erfgoed toekomstbestendig, door erfgoedeigenaren en andere betrokkenen te ondersteunen bij de verduurzamings- en transitieopgave. Daarbij verbinden we de landelijke en gemeentelijke verduurzamingsambities met de cultuurhistorische waarden van ons erfgoed. We streven naar een goede balans tussen energie-efficiëntie en monumentale waarden, zonder het gebruik van fossiele brandstoffen. Dit gaan we doen ► Goede en toegankelijke informatievoorziening We zorgen voor een goede en toegankelijke informatievoorziening voor eigenaren, architecten en bouwbedrijven die erfgoed willen verduurzamen. We bieden daarbij ondersteuning en advies over aanpak, techniek, monumentale waarden, uitvoering, werkwijze, procedures, subsidies en financiering. ► Advies op maat Het komt regelmatig voor dat de standaardoplossingen of -richtlijnen voor energiebesparing niet voldoende duidelijkheid geven voor een monument. Voor monumenten die maatwerk vragen, bieden we aanvullende advisering. We bevorderen bij renovatie en restauratie het gebruik van biobased materialen en het hoogwaardig hergebruik van bestaande materialen, als onderdeel van een circulaire en duurzame omgang met het erfgoed. Biobased isoleren voor particuliere woningeigenaren wordt gestimuleerd door voorlichting. Er zijn ook subsidiemogelijkheden. ► Volgen landelijke afwegingskader Bij de advisering en bij de beoordeling van plannen volgen we het landelijke afwegingskader van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE): afwegingskader verduurzamen rijksmonumenten. Dit geeft eenduidigheid in de keuzes en beoordeling. ► Actualiseren zonnepanelenbeleid Bergkwartier We actualiseren het zonnepanelenbeleid voor het rijksbeschermd stadsgezicht Bergkwartier, op basis van de resultaten van recent onderzoek. We stellen voor om in bepaalde gevallen ook ruimte te bieden voor zichtbare zonnepanelen op monumenten in het Bergkwartier. Voor de zomer van 2026 gaan we hierover in gesprek met de bewoners van het Bergkwartier. Hierna neemt de gemeenteraad over de voorgestelde aanpassingen een besluit. Omdat de waarden en karakteristieken van het rijksbeschermd stadsgezicht Binnenstad anders zijn, geldt deze uitbreiding hier niet. Het zonnepanelenbeleid voor de binnenstad is in 2021 vastgesteld en wordt door Unesco gebruikt als voorbeeld voor een zorgvuldige omgang met waardevol erfgoed in transitieopgaven. ► Vereenvoudigen vergunningsproces en Legesvrije verduurzamingsmaatregelen We onderzoeken hoe we (vergunning)processen voor het erfgoed kunnen vereenvoudigen. ► Legesvrije verduurzamingsmaatregelen Voor het plaatsen van zonnepanelen is vanuit de regels van het rijk een vergunning nodig bij monumenten en in de rijksbeschermde stadsgezichten. Bij niet monumenten is dit vergunningvrij. Dit geldt ook voor veel andere verduurzamingsmaatregelen. Om verduurzaming te stimuleren, onderzoeken we of we passende verduurzamingsmaatregelen aan monumenten die vergunningsplichtig zijn, legesvrij kunnen maken. Aan de vergunning zijn dan voor de verduurzamingsmaatregelen (die in het geval van een niet-monument vergunningsvrij zijn) geen kosten verbonden. Voor zonnepanelen op monumenten geldt legesvrij al sinds
5. ► Gemeentelijke subsidies voor onderzoek of verduurzaming Naast de landelijke verduurzamingssubsidies bieden we vanuit ons Programma Energietransitie gemeentelijke subsidies voor onderzoek of verduurzaming van woonhuizen. Ook voor monumentale panden bieden we mogelijkheden in deze regeling. ► Bijdrage voor aanvullende kosten In bijzondere gevallen dragen we met onze Subsidieregeling Monumenten Amersfoort bij aan aanvullende kosten van onderzoek of verduurzamingsmaatregelen. Dit doen we als de benodigde verduurzaming van een monument veel extra kosten met zich meebrengt. En ook als landelijke regelingen en de algemene gemeentelijke subsidieregeling voor woningisolatie niet voldoende zijn. Indien nodig passen we de regeling aan zodat in deze gevallen subsidies gecombineerd kunnen worden. ► Samenwerken met Provincie Utrecht Voor erfgoed met een maatschappelijke functie (waaronder kerken) werken we samen met de provincie Utrecht. De provincie Utrecht ondersteunt en financiert verduurzamingsadviezen voor maatschappelijk vastgoed. ► Koppeling erfgoed en Warmteplan Naar verwachting stellen we eind 2026 het Omgevingsprogramma Warmte vast, als opvolger van de Transitievisie Warmte. Om in 2040 aardgasvrij te zijn, maken we in Amersfoort plannen per buurt of wijk. Daarbij houden we rekening met de waarden van het erfgoed en de specifieke aandacht die deze categorie gebouwen of gebieden vraagt. ► Gerichte onderzoeksprojecten energietransitie Met behulp van een rijksbijdrage uit de Erfgoed Deal onderzoeken we of, en zo ja hoe de historische binnenstad clustergewijs aardgasvrij kan worden. We zijn gestart met twee voorbeeldprojecten voor deze gezamenlijke aanpak. De kennis en ervaring die we daarbij opdoen, delen we en benutten we elders. ► Zorgvuldige inpassing voorzieningen In een historische omgeving zorgen we voor een zorgvuldige inpassing van infrastructuur en voorzieningen voor verduurzaming en energietransitie, zoals warmtepompen. Daarbij houden we ook rekening met de archeologische waarden in de bodem. ► Kennisontwikkeling en innovatie We besteden veel aandacht aan kennisontwikkeling en innovatie. De adviseurs op het gebied van erfgoed en energietransitie actualiseren en ontwikkelen voortdurend hun kennis, voor een goede advisering van eigenaren en andere betrokkenen. Dat doen we onder meer door als gemeente actief mee te werken aan de landelijke kennisbank en publicatie ‘Een Warme jas voor oude huizen’, waarvan eigenaren gebruik kunnen maken bij plannen en vergunningaanvragen voor monumenten. Toekomstambities Omdat verduurzaming van monumenten ingewikkeld is, onderzoeken we hoe we in de toekomst - naast de bovengenoemde maatregelen - meer persoonlijke hulp, extra subsidie of gezamenlijke oplossingen kunnen bieden. Dat vraagt inzet van extra middelen.We onderzoeken de mogelijkheid om de opgave te versnellen door samenwerkingsverbanden en collectieve aanpak. Bijvoorbeeld met de gezamenlijke verduurzaming van meerdere woningen. Landelijk beleid: Routekaart verduurzaming monumenten De Routekaart Verduurzaming Monumenten bevat de landelijke strategie van alle betrokken organisaties om te komen tot verduurzaming van monumenten en daarmee tot de nodige CO₂-reductie. Het verduurzamen van de monumenten staat centraal, maar zeker zo belangrijk is het behoud van de monumentale waarden en het in gebruik houden van monumenten. De Routekaart Verduurzaming Monumenten is een van de twaalf Routekaarten voor maatschappelijk vastgoed. Al die Routekaarten samen moeten leiden tot het behalen van de doelen uit het Klimaatakkoord van Parijs voor de maatschappelijk vastgoedsector. Routekaart Verduurzaming Monumenten | Duurzaam Erfgoed 5.7.5 Erfgoed van de toekomst Amersfoort heeft een bijzondere ontwikkelingsgeschiedenis. Buiten de organisch gevormde middeleeuwse binnenstad, is de stad in een meer geplande aanpak verder gegroeid. Bij de aanleg van het Bergkwartier (vanaf de tweede helft van de 19de eeuw) werd de lat meteen hoog gelegd: het werd een wijk met een parkachtige aanleg in Engelse landschapsstijl, die aansloot bij de landschappelijke kenmerken van deze uitloper van de heuvelrug. De groenstructuur verbindt nog steeds de bijzondere gebouwen en villa’s in de wijk, die hoog wordt gewaardeerd. Na de Tweede Wereldoorlog tekende stadsarchitect David Zuiderhoek (1911-1993) met de bloembladtheorie voor een evenwichtige uitleg van de stad. Met radialen en zichtlijnen gericht op de binnenstad. Burgemeester Molendijk (1896-1983) stimuleerde in die periode de architectonische kwaliteit in de stad en benaderde architect Gerrit Rietveld (1888-1964) voor de bouw van het culturele paviljoen aan de Zonnehof. De wijk Kattenbroek vormt een meer recent spraakmakend stedenbouwkundig en architectonisch ontwerp van Ashok Bhalotra (1943-2022) vanaf eind jaren
6. Ook de kunst in de openbare ruimte hoort daarbij (De Verborgen Zone). Uit dezelfde periode dateert de architectuur van het Etalageproject in de wijk Zielhorst. Ook recente gebouwen zoals het Eemhuis

(2014), waarin de culturele gemeentelijke basisinstellingen als de bibliotheek, KAdE en Scholen in de Kunst samen zijn gehuisvest, en het gebouw van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

(2009)vormen dankzij hun bijzondere architectuur herkenningspunten in de stad. Misschien wordt dit het erfgoed van de toekomst. In het participatieproces is door veel Amersfoorters aandacht gevraagd voor de kwaliteit van nieuwe ruimtelijke plannen en architectuur. Ook daarvoor formuleren we ambities. Amersfoort kan haar ruimtelijke kwaliteit verder versterken door erfgoed, ruimtelijke plannen, architectuur en openbare ruimte in samenhang te ontwikkelen. Ontwikkelingen beginnen bij wat er al is: het bestaande netwerk van water, groen en routes vormt de structuur van de stad. Door deze lijnen te versterken, blijft Amersfoort herkenbaar en verbonden met haar geschiedenis. Nieuwe ontwikkelingen vragen om kwaliteit. Dat betekent zorgvuldige ontwerp-opdrachten, betrokken opdrachtgevers en ontwerpers die rekening houden met de eigenheid van de plek. Ook kunst in de openbare ruimte draagt bij aan beleving en identiteit. Onze ambitie We stimuleren de ruimtelijke en architectonische kwaliteit in onze stad. Dit doen we op verschillende manieren, zodat Amersfoort een aantrekkelijke, herkenbare en leefbare stad blijft. Dit gaan we doen ► Richtlijnen en inspiratie Bij ruimtelijke ontwikkelingen met een erfgoedcomponent stellen we in samenwerking met initiatiefnemers transformatiekaders, uitgangspunten en aanbevelingen op ter bevordering van de ruimtelijke en architectonische kwaliteit. Dit kunnen ook beeldkwaliteitsplannen zijn. De ambities worden verankerd in kaderstellende notities. (Zie ook: hoofdstuk 5.2) We stimuleren nieuwe bijzondere architectuur en het ontstaan van nieuwe gebouwde iconen, als potentieel erfgoed van de toekomst. De uitgangspunten en ambities hiervoor hangen samen met de locatie. Bij projecten gebruiken we instrumenten zoals Beeldkwaliteitsplannen. Bij actualisering van de Welstandsnota nemen we gebiedsgerichte criteria en ambities op. Deze bieden niet alleen kaders, maar kunnen ook dienen als inspiratie voor nieuwe plannen. De Cultuurhistorische Waardenkaart ondersteunt hierbij door inzicht te geven in de cultuurhistorische waarden van de stad en kansen om deze te versterken (zie hoofdstuk 5.3 Cultuurhistorische Waardenkaart). ► Samen werken aan plannen We nodigen initiatiefnemers actief uit om vroegtijdig in gesprek te gaan over hun plannen. De Gemeentelijke Adviescommissie Omgevingskwaliteit toetst de plannen en kan ook in een vroegtijdig stadium advies geven. Gezamenlijk met de stadsbouwmeester en initiatiefnemers kunnen ambities worden bepaald. ► Erfgoed en identiteit We hebben speciale aandacht voor de ruimtelijke en architectonische kwaliteit van erfgoed langs de levensaders van de stad (zie hoofdstuk 6 Erfgoed Verbindt). Ook bij transformaties en nieuwe ontwikkelingen. In transformatiegebieden en bij erfgoedprojecten zorgen we voor en stimuleren we bijzondere architectuur, die ook aansluit bij aansluit bij de historische identiteit van de plek. We stimuleren hoogwaardige ontwerpen van functionele voorzieningen in de openbare ruimte, zoals trafohuisjes. Om de problemen op het elektriciteitsnet op te lossen moeten er veel van dit soort gebouwtjes worden toegevoegd in de stad. ► Samenwerking en dialoog Samen met de stadsbouwmeester en erfgoed- en kennispartners uit de stad voeren we actief de dialoog over ruimtelijke kwaliteit en zetten we aan tot samenwerking en inspiratie. 6 THEMA | ERFGOED VERBINDT 6.1 Inleiding - Erfgoedbeleving en het zichtbaar maken van erfgoed Erfgoed verbindt ons met verleden, heden en toekomst. Het verbindt ons ook met de stad en met elkaar. Dit kwam op verschillende manieren naar voren uit het participatietraject met Amersfoorters. De verbinding met het verleden voelen inwoners bijvoorbeeld in de beleving van de historische binnenstad. Hier vind je gebouwen die de geschiedenis van Amersfoort ademen en een verhaal vertellen. “Je waant je een beetje in de Middeleeuwen wanneer je over de Muurhuizen loopt.” Veel inwoners gaven aan dat ze deze beleving graag willen verdiepen door meer over het historische verhaal van Amersfoort te leren. Over alle verhalen van een bepaalde plek, de gebouwen of archeologische vondsten. Erfgoed geeft de stad haar identiteit. Door erfgoed voelen inwoners zich verbonden met de stad en met elkaar, in een gedeelde erfgoedervaring of door ontmoeting op een erfgoedplek zoals een concertbezoek in de Joriskerk. Erfgoed is van waarde voor iedereen. Daarom is het belangrijk dat iedereen de kans heeft om zich met erfgoed te verbinden. Dit kan op verschillende manieren, daarover gaat dit hoofdstuk. Binnen het thema Erfgoed Verbindt besteden we aandacht aan diverse onderwerpen. Het eerste onderwerp is ontmoetingsplekken - erfgoed aan levensaders. Hierna volgt de aanpak religieus erfgoed; dit erfgoed krijgt, vanwege de grote waarde, uitdagingen en kansen, een eigen plek. Vervolgens vindt het onderwerp kennisdeling en publieksparticipatie plek in dit hoofdstuk. Tot slot volgen de onderwerpen erfgoedagenda en economie en toerisme. We staan open voor initiatieven vanuit de stad om met erfgoed nieuwe verbindingen te leggen. Met deze onderwerpen sluiten we aan op de principes van het Verdrag van Faro en de ambities uit de Omgevingsvisie. Verdrag van Faro Het internationale Verdrag van Faro, dat door Nederland is ondertekend, gaat over samenwerken aan erfgoed. In dit verdrag staan de mens en samenleving en hun relatie met erfgoed centraal. Kerndoelen van het verdrag zijn: meedoen, openstaan en verbinden. Meedoen gaat over de fysieke toegang tot erfgoed, over meebepalen wat erfgoed is en over het samenwerken aan erfgoed. Openstaan gaat over ruimte geven aan andere erfgoedopvattingen, nieuwe vormen van erfgoed en ruimte geven aan kennis en ervaringen van inwoners. Verbinden gaat over het koppelen van erfgoed aan maatschappelijke doelen. Erfgoed als bron van een betere kwaliteit van leven voor iedereen. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed) Immaterieel Erfgoed Immaterieel Erfgoed is levend erfgoed zoals tradities, gebruiken, festiviteiten en gewoonten die we van generatie op generatie doorgegeven. Denk bijvoorbeeld aan de carnavalsviering, ambachten of het vertellen van volksverhalen. Het is erfgoed dat, net als het materiele erfgoed, bijdraagt aan een gevoel van identiteit en verbondenheid. Het verrijkt de samenleving en verbindt mensen met verschillende achtergronden. Ook in de gesprekken met de Amersfoorters kwam dit vaak aan de orde. Met een verdrag roept Unesco sinds 2003 landen op om immaterieel Erfgoed te inventariseren, kennis erover te ontwikkelen en om het een duurzame toekomst te bieden. Ook Nederland ondertekende dit verdrag. Sinds 2012 coördineert het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland (KIEN) de uitvoering van het Unesco verdrag. KIEN houdt daarvoor de landelijke Inventaris Immaterieel Erfgoed bij. Dit is een dynamische verzameling van tradities, ambachten en gebruiken die we koesteren en beleven. De inventaris KIEN vult en schrijft de inventaris met de betrokkenen. De gemeente Amersfoort heeft op dit moment geen actieve rol bij de inventarisatie van het immaterieel erfgoed. Wel hebben we het Verhaal van Amersfoort vastgelegd, waar steeds nieuwe hoofdstukken aan kunnen worden toegevoegd. We ondersteunen als gemeente diverse (culturele) gebruiken en evenementen, bijvoorbeeld met subsidies voor ontmoetingsactiviteiten of cultuurprojecten. Daarnaast adviseren we betrokkenen om het immaterieel erfgoed te registreren via de landelijke Inventaris Immaterieel Erfgoed. Daar waar immaterieel erfgoed direct verbonden is aan gebouwde of archeologische monumenten, vormt het onderdeel van onze erfgoedopgave. Denk bijvoorbeeld aan de markt die al eeuwenlang verbonden is aan de Hof of aan de beiaardbespelingen in de Onze-Lieve-Vrouwetoren. Omgevingsvisie - Levensaders en ontmoetingsplekken Amersfoort groeit en staat voor grote ruimtelijke veranderingen. Om de stad leefbaar te houden, is Gezond Samenleven het uitgangspunt van de Omgevingsvisie. Deze visie krijgt vorm via levensaders en ontmoetingsplekken. Levensaders zijn aantrekkelijke routes die de stad verbinden, uitnodigen tot bewegen en ruimte bieden voor ontmoeting. Ze kenmerken zich door: Ontmoeting - verbinding tussen voorzieningen en mensen Levendigheid - routes vol activiteit en beleving Oriëntatie - herkenbaar straatbeeld met gevarieerde gevels Identiteit - markante plekken met betekenis voor de omgeving, ondersteund door goede architectuur. Ontmoetingsplekken liggen aan deze levensaders en zijn herkenbare plekken waar maatschappelijke en commerciële functies samenkomen. Ze trekken diverse groepen aan. Ook de openbare ruimte kan uitnodige tot ontmoeten met bijvoorbeeld pleinen, stoepen, parken of groengebieden. Samen vormen levensaders en ontmoetingsplekken nieuwe ervaringsroutes door de stad. 6.2 Ontmoetingsplekken - Erfgoed aan levensaders Bijzondere monumentale gebouwen of erfgoedstructuren versterken levensaders in de stad en kunnen dienen als ontmoetingsplek. Vaak zijn het herkenningpunten. Aan de Noordewierweg is dit bijvoorbeeld al zichtbaar rondom de Emmaüskerk. Hier vormt het plein samen met de opnieuw ingerichte weg (levensader) het hart van de wijk. In sommige gevallen is een levensader zelf erfgoed, zoals de Wegh der Weegen (zie bijlage 2). Of is een gebouw ontworpen als ontmoetingsplek, bijvoorbeeld cultureel centrum de Flint of religieus erfgoed. Religieus erfgoed functioneert vaak in het bijzonder als oriëntatiepunt en plek van betekenis. Het is een bijzondere categorie gebouwen, van onschatbare waarde voor de stad. Amersfoorters gaven tijdens de participatie nog meer voorbeelden van erfgoedontmoetingsplekken: de binnenstad als totaal en in het bijzonder de historische pleinen; parken en groene ontmoetingsplekken; symbolische plekken en plekken van activiteit en ritueel. De verbindende kracht van erfgoed is wat de plekken delen; het unieke karakter van iedere plek zorgt voor eigen verbindingen en belevingen. Ambitie We gebruiken de kwaliteit van erfgoed bij de ontwikkeling van levensaders. Voor bijzonder erfgoed, en met extra accent op religieus erfgoed, verkennen we de kansen om te dienen als eigentijdse ontmoetingsplek of plek van rust en bezinning. Met dit erfgoed vertellen we het historische verhaal van Amersfoort en maken we levensaders sterker. Dit gaan we doen ► Inventariseren bijzonder erfgoed aan levensaders We inventariseren bijzonder erfgoed aan levensaders, waaronder religieus erfgoed, en onderzoeken de kansen die dit erfgoed in zich heeft om een levensader te versterken. Specifiek voor religieus erfgoed verkennen we de kansen om als ontmoetingsplek of als plek van rust en bezinning te dienen. We beginnen met de plekken die door Amersfoorters zijn aangedragen. Lopende en toekomstige projecten gebruiken we om ambities te realiseren. ► Zichtbaarheid van erfgoed Bij herinrichting van levensaders zetten we in op de zichtbaarheid van erfgoed. We nemen eventuele blokkades weg die het zicht op erfgoed blokkeren en onderzoeken of verdwenen (archeologisch) erfgoed zichtbaar gemaakt kan worden en kan worden gebruikt om de levensader te versterken. ► (Zit)mogelijkheden voor beleving Bij de inrichting van de openbare ruimte zorgen we voor passende (zit)mogelijkheden om het erfgoed beter te beleven, passend vanuit Handboek Inrichting Openbare Ruimte. Daarmee dragen we ook bij aan de ontmoetingsfunctie. ► Geschiedenis als inspiratie De geschiedenis van de plek en de route vormt een belangrijke inspiratiebron bij herinrichting van levensaders of nieuwbouw aan levensaders. Hiermee versterken we de identiteit van de plek en voegen nieuwe kwaliteiten toe. ► Aandacht aan oriëntatie en herkenbaarheid We gebruiken kansen om erfgoedontmoetingsplekken sterker te verbinden met de levensaders. Bij plannen aan levensaders en/ of ontmoetingsplekken geven we extra aandacht aan oriëntatie en herkenbaarheid van erfgoedontmoetingsplekken. ► Staat erfgoed bewaken De staat van het erfgoed aan levensaders heeft onze bijzondere aandacht. We stimuleren herstel en herontwikkeling. Ook geven we hier voorrang aan het aanpakken van ongewenste situaties. ► Passende functie en herbestemming Met passende functies voor het erfgoed proberen we deze toegankelijk te maken, wat bijdraagt aan de beleefbaarheid van het erfgoed. Herbestemming van erfgoed aan levensaders stimuleren we als dit bijdraagt aan ontmoeting, de beleefbaarheid van het erfgoed en/ of levendigheid aan de levensader. Het proces en de mogelijkheden voor herbestemming van erfgoed zijn beschreven in hoofdstuk 5.7.3. We onderzoeken of (toekomstig) erfgoed in eigendom van de gemeente aan levensaders gebruikt kan worden voor bijzondere functies, die bijdragen aan ontmoeten en beleven. Zoals culturele functies of culturele voorzieningen die bijdragen aan de levendigheid en beleefbaarheid van de plek. Erfgoed in eigendom van de gemeente Voor karakteristiek erfgoed dat in eigendom is van de gemeente, streven we naar bijzondere functies die bijdragen aan ontmoeten en beleven. Vooral als deze monumenten zich bevinden aan de ‘levensaders’ in de stad (Omgevingsvisie). Toelichting: De gemeente heeft een aantal monumentale gebouwen in eigendom. Het gaat daarbij om gebouwen met vooral symbolische waarden zoals de stadspoorten, stadsmuren en de Onze-Lieve-Vrouwetoren. Een aantal van deze gebouwen heeft ook gebruiksmogelijkheden en wordt verhuurd. Team VOB zorgt voor beheer, onderhoud en verhuur van deze panden. Wanneer een monument met bijzondere waarden of op een belangrijke locatie vrijkomt, kiezen we een passende nieuwe functie, in een transparant proces. We streven ernaar om onze monumentale gebouwen zo veel mogelijk te voorzien van een maatschappelijk relevante invulling of een bijzondere functie, die ook bijdraagt aan de beleving en de omgeving van het erfgoed. Daarbij geldt een marktconforme huurprijs. Toekomstambitie Met extra middelen verbinden we erfgoedplekken en creëren erfgoed-ervaringsroutes. Deze routes ontwikkelen zich in de tijd, zoals het historische verhaal van Amersfoort dat er in de loop der tijd steeds een hoofdstuk bijkrijgt. We delen actief informatie over de routes en zorgen hiermee voor verdieping van de ervaringen. 6.3 Religieus Erfgoed Gebedshuizen en de geloofsgemeenschappen die daaraan verbonden zijn of waren, vertellen veel over de verschillende fases van ontwikkeling die Amersfoort doormaakte. De nederzetting die uiteindelijk de middeleeuwse stad vormde en die in 1259 stadsrechten verkreeg, groeide op de plek rondom de Sint Joriskerk. Zo’n twee eeuwen later groeide Amersfoort uit tot een van de belangrijkste bedevaartsoorden van de Noordelijke Nederlanden. Van de giften van de vele pelgrims, werd de bouw van de Onze Lieve Vrouwetoren bekostigd. De toren bepaalt samen met de vele andere kerktorens, kapellen, kloosters en andere vormen van religieus erfgoed, tot op de dag van vandaag het stadsgezicht van Amersfoort. Ook in de eeuwen daarna vonden vele gelovigen en hun geloofsgemeenschappen in de stad een plek. De stad groeide door en de demografische samenstelling veranderde. En daarmee ook de verscheidenheid aan geloofsgemeenschappen, en de diversitei