Archeologie van stad en platteland in de gemeente IJsselstein (IJsselstein)

Archeologie van stad en platteland in de gemeente IJsselstein Actualisatie van de archeologische verwachtings- en beleidskaart advieskaart 1Inleiding 1.1Aanleiding en doelstelling In opdracht van de gemeente IJsselstein heeft Archol in 2022 een actualisatie uitgevoerd van de archeologische verwachtings- en beleidskaart voor het grondgebied van de gemeente IJsselstein. De huidige archeologische beleidskaart dateert uit 2006.1De Boer et al.

1. In 2011 heeft weliswaar een actualisatie van de beleidsregels plaatsgevonden, de onderliggende beleidskaart is destijds niet aangepast.2Van Rooij & De Boer
2. Om de kaart ook in de toekomst te kunnen blijven inzetten is het om verschillende redenen noodzakelijk een actualisatie uit te voeren. Allereerst is in de periode sinds het vaststellen van de huidige versie (in 2011) een groot aantal archeologische onderzoeken uitgevoerd, zijn nieuwe inzichten ontstaan over de landschappelijke opbouw van het gebied en zijn nieuwe archeologische waarnemingen gedaan (zie hoofdstuk 3 en bijlage 4). Daarnaast dient door de komst van de Omgevingswet (per 1 januari 2024) het gemeentelijke archeologiebeleid te voldoen aan de in deze wet gestelde regels, zoals beschreven in het Concept Besluit Kwaliteit Leefomgeving (Bkl). Verder is recentelijk de interim omgevingsverordening in werking getreden waarin de provincie Utrecht aangeeft dat zij de instandhouding en versterking van enkele archeologische zones, waaronder één deels gelegen op het grondgebied van IJsselstein, als van provinciaal belang beschouwt. De laatste reden is het regelmatige commentaar van gebruikers op de onoverzichtelijkheid van de huidige beleidskaart. Doel van de actualisatie is daarmee het toekomstbestendig en gebruiksvriendelijk maken van de archeologische verwachtings- en beleidskaart van de gemeente IJsselstein. De actualisatie van de gemeentelijk beleidsadvieskaart heeft zich niet alleen gericht op het toevoegen en analyseren van nieuwe archeologische vindplaatsen en onderzoeken. Ten opzichte van de vorige beleidskaarten zijn, enkele aanvullingen/wijzigingen doorgevoerd (zie verder paragraaf 1.4): Informatiekaarten waarop de uitgevoerde archeologische onderzoeken en bekende archeologische vindplaatsen zijn weergegeven; Een landschappelijke ondergrondkaart die de basis vormt voor de archeologische verwachtingen uit de verschillende perioden; Een historisch-landschappelijke kaart waarop de historisch-geografische elementen zijn weergegeven; Detailkaarten van de historische kern met informatie over de bekende en te verwachten archeologische resten en een uitbeelding van de historisch-geografische karakteristiek; Een relictenkaart voor het modern oorlogserfgoed. 1.2Ligging van de gemeente Het grondgebied van de gemeente IJsselstein beslaat ongeveer 22 km² (Figuur 1-1). De gemeente valt binnen de kaartbladen 31G, 31H, 38E en 38F van de topografische kaart van Nederland (schaal 1:25.000). Het grondgebied van de gemeente IJsselstein valt uiteen in een vrij compacte bebouwde kern (ca. 6 km²), die rondom om de historische kern ligt, en het agrarisch buitengebied met verspreide bebouwing. Figuur 1-1 Ligging van de gemeente IJsselstein (rode lijn); inzet: ligging in Nederland (bron: PDOK). 1.3Onderzoeksopzet Voor de actualisatie van de archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart van IJsselstein is een stapsgewijze aanpak gevolgd. Tijdens dit proces is periodiek overleg geweest met de ODRU als vertegenwoordiger van de gemeente IJsselstein. Stap 1 De eerste stap betrof het inventariseren van bekende archeologische gegevens, historisch-geografische relicten en elementen alsmede resten van modern oorlogserfgoed binnen de gemeente IJsselstein. De hierbij gehanteerde werkwijze en gebruikte bronnen worden in hoofdstuk 3 uitgebreid toegelicht. De verzamelde gegevens zijn in catalogi gerangschikt, geanalyseerd en op kaart gezet. Parallel hieraan zijn aardwetenschappelijke gegevens geïnventariseerd, die gebruikt zijn om de archeo-landschappelijke eenhedenkaart te vervaardigen. Het karteren van de verschillende kaarteenheden is met een 'archeologische bril' gebeurd, wat wil zeggen dat de landschappelijk indeling in functie staat van de bewoningsgeschiedenis van het gebied. De geïnventariseerde archeologische gegevens zijn verwerkt in de catalogi Archeologische vindplaatsen (bijlage 1), Archeologische rijksmonumenten (bijlage 2), Archeologische terreinen ('AMK-terreinen'; bijlage 3) en Archeologische onderzoeken (bijlage 4), en vervolgens op de Inventarisatiekaart archeologische vindplaatsen en onderzoeken (kaartbijlage 1) en de Archeolandschappelijke eenhedenkaart (laat paleolithicum – middeleeuwen; kaartbijlage 2) afgebeeld. De historisch-geografische gegevens zijn direct verwerkt in de Kaart historisch-geografische waarden en relicten (middeleeuwen – Nieuwe tijd; kaartbijlage 3); alleen van de bestaande en verdwenen molenplaatsen is een catalogus opgesteld (bijlage 5: Catalogus van (verdwenen) molens). Omdat het modern oorlogserfgoed als nieuw aspect in de geactualiseerde verwachtings- en beleidskaart van de gemeente IJsselstein is opgenomen, is de inventarisatie van gegevens hierover in de vorm van een uitgebreid bureauonderzoek uitgevoerd. Dit bureauonderzoek is als bijlage 6 bij dit rapport bijgevoegd. De geïdentificeerde vindplaatsen en verwachtingszones van modern oorlogserfgoed – het blijkt uitsluitend om elementen uit de Tweede Wereldoorlog te gaan-, zijn afgebeeld op de Relictenkaart Tweede Wereldoorlog (kaartbijlage 10). Naast de genoemde “gemeentedekkende” kaarten zijn voor de historische kern van IJsselstein vijf detailkaarten opgesteld: Vindplaatsen en onderzoeken (kaartbijlage 5), Vindplaatsen, archeo-landschappelijke eenheden en verwachtingen (kaartbijlage 6), Historisch-geografische elementen en relicten (kaartbijlage 7) en een Overzicht verstoorde, gesaneerde en vrijgegeven gebieden (kaartbijlage 8). Stap 2 De archeo-landschappelijke kaart fungeert als 'onderlegger' voor de archeologische waarden en vormt de basis voor de archeologische verwachtingskaart (kaartbijlage 2). Deze kaart heeft betrekking op de prehistorie tot middeleeuwen, toen de variatie van het landschap een bepalende factor was in de locatiekeuze van de mens. Door gebruik te maken van de spreiding van de bekende vindplaatsen aan de ene kant en algemene kennis over de relatie tussen (pre)historische bewoning en het vroegere landschap anderzijds, is op kaartbijlage 2 aan elke archeo-landschappelijke eenheid een specifieke archeologische verwachting gekoppeld. Tijdens stap 2 is op basis van de kaartbijlage 3 historisch-geografisch waarden en relicten (middeleeuwen – Nieuwe tijd) een verwachtingskaart gemaakt voor de historische perioden late middeleeuwen – Nieuwe tijd (kaartbijlage 4). De verwachtingskaart voor de historische kern bestaat voor de prehistorie tot middeleeuwen uit een detailopname van kaartbijlage 2 (i.e. kaartbijlage 6) en voor de perioden late middeleeuwen en Nieuwe tijd uit een detailopname van kaartbijlage 4 (kaartbijlage 9). Stap 3 De archeo-landschappelijke en historische verwachtingskaarten en de kaarten met historisch-geografische en militaire relicten zijn tijdens stap 3 gecombineerd tot de archeologische beleidsadvieskaart (kaartbijlage 9). Op deze kaart zijn aan de verschillende kaarteenheden concrete beleidsregels en -regimes gekoppeld. Overzicht samenhang onderzoeksopzet, bijlagen en kaartbijlagen. * Bijlage 6 betreft bureauonderzoek. 1.4Wijzigingen ten opzichte van voorgaande kaarten De verwachtings- en beleidskaart van IJsselstein archeologische beleidskaart dateert uit
3. In 2011 is deze voor het eerst geactualiseerd. Deze actualisatie betrof een herziening van de verwachtingen die aan de in 2006 gekarteerde zones waren toegekend.3resp. De Boer et al. 2006 en Van Rooij & De Boer
4. Ook zijn de beleidsregels (ondergrenzen) en het beleid met betrekking tot de te hanteren onderzoeksmethoden in 2011 deels aangepast. Voor zover bekend zijn de onderliggende (verwachtings)kaarten destijds niet gewijzigd. De aanpassingen die in het kader van onderhavige actualisatie zijn doorgevoerd hebben deels betrekking op (de uitgangspunten bij) de verwachtingskaart uit 2006 en deels op de beleidsregels uit
5. Naast de inventarisatie van nieuwe archeologische en verstoringsgegevens (van na 2011) zijn de volgende aanpassingen doorgevoerd: Het meest opvallend is de lay-out technische/cosmetische verbeterslag: de leesbaarheid/toegankelijkheid van de kaarten is verbeterd door een eenduidiger lay-out van de kaarten, grotere kaartformaten met bijpassende (kleinere) kaartschaal te hanteren. Ook is een logischer en rustiger kleurgebruik toegepast; De gemeente IJsselstein maakt deel uit van het holocene rivierenlandschap, dat gekenmerkt wordt door een stapeling van meerdere archeologische landschappen. Het belangrijkste inhoudelijke verschil met de eerdere kaarten, is dat bij het opstellen van de archeologische verwachtingskaart explicieter rekening is gehouden met deze stapeling. Dat betekent dat elke kaarteenheid niet slechts één archeologische verwachting heeft, maar dat voor alle onderscheiden perioden een afzonderlijke verwachting is gegeven. Ook is de archeologische verwachting voor de pleistocene ondergrond – met alle beperkingen – bij onderhavige actualisatie wel meegenomen; Sinds 2006 is de kennis over ligging en datering van meandergordels in het rivierengebied toegenomen, met name de kartering van de vroeg holocene stroomgordels is verbeterd.4Cohen & Stouthamer
6. Dit heeft zich vertaald in een vernieuwd basisbestand van de paleogeografie van de Rijn-Maasdelta, dat een van de uitgangspunten vormt voor de opgestelde landschappelijke eenhedenkaart.5vgl. Berendsen & Stouthamer 2001; Cohen et al.
7. Voor de gemeente IJsselstein gaat het bijvoorbeeld om de meandergordels Benschop, Tienhoven, Kortenhoeven en Autena; Verder is, door de combinatie van het AHN met bestaande en vernieuwde paleogeografische kaarten én gedetailleerde bodemkaarten, het landschappelijk beeld verfijnd (o.a. ten aanzien van de oeverzones, crevassen, komgebieden en aftgetichelde percelen);6Berendsen 1982; Pierik
8. Twee typen archeologische resten die in de eerdere versies van de verwachtings- en beleidskaart (veelal) ontbraken, zijn als aparte kaartlagen toegevoegd: Buiten de historische kern en de bewoningslinten gelegen locaties met historische bewoning (gehuchten), historisch-geografische elementen (dijken, kades, molens etc.) en andersoortige bebouwing (MIP-objecten en gebouwde rijksmonumenten); Resten van militair erfgoed (Tweede wereldoorlog). De verwachting voor de bewoningslinten is gedifferentieerd door aan de hand van 18e en 19e eeuwse kaarten de ligging van historische boerderijerven binnen de bewoningslinten zo nauwkeurig mogelijk in kaart te brengen. Door de bestudering van historische kaartmateriaal is bepaald waar historische watergangen en -gebieden voorkomen. Aan de hand van hun ligging ten opzichte van historisch-geografische relicten is vervolgens een specifieke verwachting voor watergerelateerde archeologische resten bepaald. Op verzoek van de gemeente is de categorie “attentiegebieden” toegevoegd. Dit zijn gebieden met een zeer hoge verwachtingswaarde die zich kenmerken door een hoge gaafheid van de bodem en een hoge dichtheid aan samenhangende vindplaatsen. Tot slot is een bewerkingsslag uitgevoerd aan de Archis-waarnemingen. Door filtering/opschoning zijn de circa 1600 afzonderlijke waarnemingen records teruggebracht tot 165 vindplaatsen. Ten opzichte van de beleidscategorieën en vrijstellingsgrenzen uit 2011 zijn de volgende wijzigingen aan te geven: De beleidskaart van 2011 kenmerkt zich door een complexe lay-out met twaalf beleidscategorieën en vrijstellingsgrenzen die of heel streng (onderzoeksverplichting bij bodemingrepen boven 0, 20 of 100 m²) of juist ruim (onderzoeksverplichting bij bodemingrepen boven 2500 m² of 10 ha) zijn. In de onderhavige geactualiseerde kaart is voor een gemakkelijker gebruik het aantal beleidscategorieën teruggebracht naar zeven (Waarde-archeologie 1-6 en Geen onderzoek). Daarnaast is er differentiatie aangebracht in de vrijstellingsgrenzen (variërend van 0, 30, 250, 500 m² tot 1000 en 10.000 m²) om meer recht te doen aan de verschillen in verwachtingswaarde tussen de beleidscategorieën. Verder is de optie toegevoegd om in het geval mogelijk sprake is van een aangetast archeologisch niveau door grootschalige bodemingrepen (afgravingen, saneringen, naoorlogse uitbreidingswijken), de archeologisch adviseur van de gemeente de mogelijk te bieden te kiezen voor een aangepaste onderzoeksstrategie of geen onderzoek. 1.5Leeswijzer Dit rapport vormt in essentie een verantwoordingsdocument voor en toelichting op de totstandkoming van de archeologische beleidskaart van de gemeente IJsselstein (kaartbijlagen 11 & 12). In hoofdstuk 2 wordt het kader beschreven waarbinnen het gemeentelijk archeologiebeleid een rol speelt. Dit betreft zowel het beleid op provinciaal en rijksniveau, als de veranderingen op gemeentelijk niveau, voortkomend uit de Omgevingswet. In hoofdstuk 3 worden de geïnventariseerde gegevens behandeld. Het gaat om de archeologische vindplaatsen en onderzoeken (kaartbijlage 1), de landschappelijke ondergrond (kaartbijlage 2), de historisch-geografische elementen (kaartbijlage 3) en de relicten van het moderne oorlogserfgoed (kaartbijlage 4).7Het bureauonderzoek dat aan kaartbijlage 4 Relicten modern oorlogserfgoed ten grondslag ligt, is als bijlage 6 in het rapport opgenomen. In een aparte paragraaf wordt daarbij specifiek aandacht besteed aan nieuwe archeologische, landschappelijke, verstorings- en historisch-geografische gegevens van het historische centrum (kaartbijlagen 5 - 8) . Hoofdstuk 4 beschrijft de achtergrond en het principe van de archeologische verwachtingskaarten (kaartbijlagen 2 en 6). Ook wordt hier de onderbouwing gegeven van de archeologische verwachtingen die aan de gekarteerde landschappelijke eenheden zijn gekoppeld. In hoofdstuk 5 wordt de vertaling van de verwachtingskaarten, de historisch-geografische kaartlaag en de relictenkaart modern oorlogserfgoed naar de archeologische beleidskaart toegelicht en komen de hieruit volgende beleidsregimes aan bod. Hoofdstuk 7 geeft handvatten voor het gebruik van de beleidskaart in de gemeentelijke praktijk. De kern van de rapportage bestaat feitelijk uit de cartografische weergave van de uitgevoerde inventarisaties en het gehanteerde archeologische verwachtingsmodel: Een overzichtskaart met de bekende vindplaatsen en uitgevoerde archeologische onderzoeken (kaartbijlage 1); Een landschappelijke eenhedenkaart met archeologische verwachtingen voor de perioden laat-paleolithicum tot middeleeuwen (kaartbijlage 2); Een overzichtskaart met historisch-landschappelijke eenheden en historisch-geografisch waarden en relicten (kaartbijlage 3); Een archeologische verwachtingskaart voor de historische perioden late middeleeuwen en Nieuwe tijd (kaartbijlage 4) Vier detailkaarten van de historische kern met de bekende vindplaatsen en uitgevoerde archeologische onderzoeken, landschappelijke eenheden en verwachtingen, verstoringsgegevens en de historische relicten (kaartbijlagen 5 tot 9); Een overzichtskaart met het militair erfgoed uit de Tweede Wereldoorlog (kaartbijlage 10); De archeologische beleidskaart (kaartbijlagen 11 & 12). De bijlagen 1 tot en met 5 betreffen catalogi met: Bekende archeologische vindplaatsen (bijlage 1); Archeologische (rijks)monumenten (bijlage 2); Archeologische terreinen (bijlage 3); Uitgevoerde archeologische onderzoeken (bijlage 4); Bestaande en verdwenen molens (bijlage 5). Bijlage 6 betreft het bureauonderzoek met de inventarisatie van relicten van het moderne oorlogserfgoed. Bijlage
9. Omschrijft de werkwijze vanuit De Erfgoedwet, de KNA en het archeologisch onderzoekstraject. 2Archeologie en ruimtelijke ordening: wettelijk kader en beleid 2.1Wet- en regelgeving Inleiding De zorg voor archeologie is in Nederland een gezamenlijke verantwoordelijkheid van overheden en particulieren. Het Rijksbeleid is gericht op het behoud, duurzaam beheer en verbetering van de toegankelijkheid van archeologisch erfgoed. Het gedecentraliseerde stelsel dat Nederland kent, maakt dat de belangrijkste verantwoordelijkheid voor archeologische erfgoedzorg bij de gemeenten en provincies ligt. Zij zijn op regionaal en lokaal niveau verantwoordelijk voor de uitvoering van het rijksoverheidsbeleid. Een andere belangrijke schakel in de erfgoedzorg is de initiatiefnemer: de persoon of organisatie die ruimtelijke plannen heeft voor een bepaald gebied en daarbij in aanraking komt (of kan komen) met archeologie. De initiatiefnemer is verantwoordelijk voor de uitvoering van archeologisch onderzoek en de kosten hiervan. De zorg voor het archeologisch erfgoed is wettelijk vastgelegd. Al sinds 1961 kent Nederland een monumentenwet. In 1988 werd deze wet vervangen door de Monumentenwet 1988, die in 2007 is herzien als gevolg van de implementatie van de Wet op de archeologische monumentenzorg, en per 1 juli 2016 is komen te vervallen en deels is opgegaan in de Erfgoedwet. Een ander gedeelte zal naar verwachting per 1 januari 2024 opgaan in de Omgevingswet. Deze wet regelt de omgang met het archeologisch erfgoed in de fysieke leefomgeving. Wet op de archeologische monumentenzorg (Wamz) In 1998 keurde de Tweede en Eerste Kamer het Verdrag van Valletta (‘Malta’) uit 1992 goed. Implementatie van dit Europese verdrag inzake de bescherming van het archeologisch erfgoed leidde in 2007 tot de Wet op de archeologische monumentenzorg (Wamz), tot herziening van de Monumentenwet 1988 en tot aanpassing van wetten zoals de Ontgrondingenwet, de Woningwet, de Wet ruimtelijke ordening en de Wet algemene bepaling omgevingsrecht (Wabo). De Wamz heeft twee centrale uitgangspunten. Allereerst staat behoud in situ centraal, waarbij archeologische waarden op een verantwoorde manier in de bodem bewaard worden, onder andere met behulp van planinpassing en beheersmaatregelen (artikel 4). Als dit niet mogelijk is, bijvoorbeeld omdat economische belangen van voorgenomen ingrepen groter geacht worden dan het belang van het behoud van aanwezige archeologische waarden, dan kan overgegaan worden tot behoud ex situ (opgraving, documentatie en deponering). Ten tweede staat het ‘verstoorder-betaalt’-principe centraal (artikel 6). Hierbij moet de initiatiefnemer voor bodemverstorende ingrepen vroegtijdig archeologisch (voor)onderzoek van de betreffende locaties (laten) uitvoeren en betalen voor dat onderzoek en voor maatregelen die genomen moeten worden om eventuele archeologische waarden te behouden. Voor 2007 was de bescherming van stads- en dorpsgezichten en van individuele monumenten, inclusief de archeologische, vastgelegd in de Monumentenwet
10. Met de inwerkingtreding van de Wamz kwam daar de bescherming van te verwachten archeologische waarden bij. Voor dit doel zijn in de (herziene) Monumentenwet 1988 een vijftal uitgangspunten geformuleerd. Naast de twee hierboven genoemde uitgangspunten (streven naar behoud in situ en het ‘verstoorder-betaalt’-principe, werd als derde uitgangspunt de praktische uitvoering van de bescherming van het archeologisch erfgoed gekoppeld aan de Wet ruimtelijke ordening en de Wet algemene bepaling omgevingsrecht (Wabo) doordat bij vaststelling van een omgevingsplan rekening gehouden moet worden met archeologie. Het vierde uitgangspunt is dat de provincies de mogelijkheid hebben om gebieden aan te wijzen die zijn archeologisch gezien van provinciaal belang zien (attentiegebieden). Gemeenten dienen deze attentiegebieden in hun omgevingsplannen uit te werken. Een laatste uitgangspunt betreft de mogelijkheid voor marktwerking voor archeologisch onderzoek binnen de Wamz, waarvoor kwaliteitsnormen zijn vastgelegd in de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA). De uitgangspunten van de (herziene) Monumentenwet hebben gevolgen voor verschillende partijen. Zo is door de koppeling van de bescherming van het archeologisch erfgoed aan de processen van de ruimtelijke ordening bij gemeenten de behoefte aan gemeentelijke archeologische verwachtings- en beleidskaarten ontstaan. Met dit instrument wordt bepaald waar op een gemeentelijk grondgebied archeologische waarden aanwezig zijn of verwacht kunnen worden. De kaarten worden verwerkt in omgevingsplannen door beschermende voorwaarden op te nemen voor gebieden waar archeologische resten zijn te verwachten. Voor aanvragers van vergunningen voor bodemingrepen betekent dit dat voldaan moet worden aan deze voorwaarden, zoals bijvoorbeeld een archeologische onderzoeksplicht. De wet hanteert 100 m2 als vrijstellingsondergrens van de onderzoeksverplichting, maar gemeentes mogen hier beargumenteerd van afwijken. Erfgoedwet en Omgevingswet Vanuit de behoefte versnippering binnen de erfgoedwetgeving tegen te gaan en duidelijkheid te bieden, is in 2016 de bestaande wet- en regelgeving voor behoud en beheer van het cultureel erfgoed in Nederland (w.o. de Monumentenwet 1988) gebundeld in één Erfgoedwet. Met de inwerkingtreding van de Erfgoedwet op 1 juli 2016 is de Monumentenwet 1988 opgeheven. Naast de Erfgoedwet is voor het behoud en beheer van het archeologisch erfgoed de nieuwe Omgevingswet, die per 1 januari 2024 in werking is getreden, van belang. De vuistregel voor de verdeling tussen Erfgoedwet en Omgevingswet is als volgt: de duiding van cultureel erfgoed en de zorg voor cultuurgoederen in overheidsbezit staat in de Erfgoedwet; de omgang met het cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving is geregeld in de Omgevingswet.8www.rce.nl. In de Erfgoedwet is vastgelegd hoe met het cultureel erfgoed zoals museale objecten, musea, monumenten, archeologie en archieven wordt omgegaan. In de wet wordt ook omschreven wie daarbij welke verantwoordelijkheid heeft en hoe het toezicht daarop wordt uitgevoerd. Daarbij wordt de verantwoordelijkheid voor de bescherming van het culturele erfgoed zo veel mogelijk gelegd bij de beheerders en erfgoedadviseurs zelf, zoals: musea, collectiebeheerders, archeologen, monumentenorganisaties, eigenaren en de overheid. Elk type erfgoed heeft haar eigen beschermingsregime, dat overeenkomt met de oude wet- en regelgeving zoals vastgelegd in de Monumentenwet
11. Ook in de Erfgoedwet staat centraal dat archeologische resten zoveel mogelijk in de bodem behouden blijven en dat zo vroeg mogelijk in de ruimtelijke planvorming rekening moet worden gehouden met het aspect archeologie. In de Erfgoedwet zijn enkele aanvullingen doorgevoerd ten opzichte van de Wamz. Een belangrijke aanvulling betreft een algemeen opgravingsverbod en de certificering van archeologisch onderzoek. Voor dit laatste is de BRL SIKB 4000 als verplichte certificatieregeling voor archeologisch onderzoek aangewezen. Onder bepaalde omstandigheden, die in de Erfgoedwet met bijbehorende strikte voorwaarden en beperkingen zijn opgenomen, is archeologisch onderzoek zonder certificering wel toegestaan, bijvoorbeeld in geval van opgravingen van niet-behoudenswaardige terreinen door verenigingen van amateurarcheologen, en bepaalde activiteiten van metaaldetectoramateurs. Vier andere belangrijke veranderingen hebben betrekking op het erfgoedregister, de rijksmonumenten, het maritiem erfgoed, en de tegemoetkoming van het Rijk aan gemeenten en provincies voor excessieve opgravingskosten. Door het bijhouden van een openbaar ‘erfgoedregister’ dienen overheden inzage te geven in de cultureel erfgoederen die in haar beheer en bezit zijn, waaronder ook archieven. De instandhoudingsplicht voor rijksmonumenten schrijft voor dat dat een eigenaar moet zorgen dat zijn of haar rijksmonument zodanig onderhouden wordt, dat het behoud gewaarborgd is. Indien een eigenaar daar nalatig in is dient de gemeente hier handhavend tegen op te treden. Maritiem archeologisch erfgoed wordt in de Erfgoedwet beter beschermd (bijvoorbeeld door een verbod op metaaldetectie onder water). De excessieve-kostenregeling, waarbij gemeenten of provincies bij onverwacht hoge archeologiekosten een beroep konden doen op de Rijksoverheid, is vervangen door tegemoetkomingen in het Gemeentefonds en door de oprichting van een nationaal fonds voor onderzoek van terreinen met bijzondere (inter)nationale betekenis. Het omgevingsrecht omvat een enorme verscheidenheid aan wetten en regelingen over ruimte, wonen, infrastructuur, milieu, natuur en water, waar archeologie ook onder valt. Deze hebben allemaal hun eigen criteria en procedures. Dit maakt het omgevingsrecht niet alleen ingewikkeld, maar in sommige gevallen ook traag. Daarom is besloten om bovengenoemde verscheidenheid samen te voegen en onder te brengen in één wet, de Omgevingswet.9Sinds de aankondiging ervan in 2014, is de invoering van de wet herhaaldelijk uitgesteld. De huidige, voorziene ingangsdatum is 1 januari 2024 (www.rijksoverheid.nl; geraadpleegd januari 2023). De Omgevingswet moet besluitvorming sneller doen verlopen, en ruimte bieden voor lokaal maatwerk en bevordering van burgerparticipatie. Uitgangspunt is dat beleid, in plaats van beperkend steeds meer uitnodigend wordt ingericht. Ten aanzien van ruimtelijke initiatieven en ruimtelijk beleid wordt daarom ook wel eens gesproken over een omslag van bestemmings- naar uitnodigingsplanologie. Het vooroverleg wordt belangrijker waardoor overheden meer gesprekspartner worden en minder toetser. Het bij planvorming betrekken van belanghebbenden en de omgeving wordt bovendien een inspanningsverplichting voor zowel de toetsende overheid als de initiatiefnemer zelf.10www.rijksoverheid.nl
12. De Omgevingswet staat voor een goede balans tussen het benutten en beschermen van de fysieke leefomgeving, waaronder cultureel erfgoed. De Omgevingswet zal onder andere de Wet Ruimtelijke Ordening omvatten, maar ook alle onderdelen over omgevingsrecht uit de herziene Monumentenwet
13. De omgang met rijksmonumenten, beschermde stads- en dorpsgezichten en archeologie in de leefomgeving valt hiermee onder de nieuwe wet. Uitgangspunt voor de Omgevingswet is gebiedsgericht beleid, met één, inhoudelijk goed afgestemde, set regelingen. Dit geldt ook voor archeologie. De volgende aspecten van de Omgevingswet zijn voor het gemeentelijk beheer van het archeologisch erfgoed van belang11www.rce.nl.: Er wordt een brede definitie van cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving gehanteerd. Het gaat om (gebouwde en aangelegde) monumenten, archeologische monumenten, stads- en dorpsgezichten, cultuurlandschappen en ander cultureel erfgoed – roerend of immaterieel erfgoed – dat via het omgevingsplan aan een specifieke locatie te verbinden is, zoals een haven voor historische schepen of een corsowagenbouwplaats. De omgevingsvisie, In de omgevingsvisie legt de gemeente haar ambities en beleidsdoelen voor de fysieke leefomgeving voor de lange termijn vast. De gemeente stelt één omgevingsvisie voor het hele grondgebied vast. Daarnaast kan de gemeente samen met een andere gemeente of met de provincie een gezamenlijke of regionale omgevingsvisie opstellen. Op 11 november 2011 heeft de gemeente haar omgevingsvisie genaamd “Omgevingsvisie IJsselstein. Behoud én ontwikkeling” vastgesteld. Daarin staat aangegeven dat een van de landschappelijke kwaliteiten van de gemeente de rijke historie is die in de bodem van IJsselstein verborgen ligt. De gemeente wil voorkomen dat het archeologisch erfgoed van de stad verloren gaat door bijvoorbeeld bouwactiviteiten of de aanleg van wegen. Daarom geldt voor de omgevingsvisie als uitgangspunt: “We beschermen archeologisch erfgoed, in eerste instantie in de ondergrond.”12Projectteam gemeente IJsselstein/ KuiperCompagnons,
14. Het omgevingsplan. In het omgevingsplan staan alle regels over de fysieke leefomgeving die de gemeente stelt binnen haar grondgebied. Het plan geeft meer concreet uitwerking aan de (maatschappelijke) opgaven uit de gemeentelijke omgevingsvisie. Gemeenten moeten in het omgevingsplan rekening houden met het belang en behoud van cultureel erfgoed en werelderfgoed en werelderfgoed. Dit gebeurt door inventariseren en analyseren van het erfgoed dat binnen de gemeente aanwezig is. Op basis daarvan neemt de gemeente een toereikend beschermingsregime in het omgevingsplan op. Het omgevingsplan komt in de plaats van het huidige bestemmingsplan en de gemeentelijke verordeningen die over de fysieke leefomgeving gaan. Het aanwijzen van gemeentelijke monumenten gebeurt straks ook in het omgevingsplan. Goed onderbouwde archeologische beleidskaarten met beleidsregels kunnen bij de in werking treden van de Omgevingswet worden opgenomen in het (definitieve) omgevingsplan, waarin een gemeente de regels voor de fysieke leefomgeving vastlegt. Bij de inwerkingtreding van de Omgevingswet zijn de bestemmingsplannen overgegaan naar het tijdelijk deel van het omgevingsplan gemeente IJsselstein. Hierbij zijn de aanduidingen, plankaarten en regels uit de bestemmingsplannen één op één overgenomen.13De overgenomen bestemmingsplannen worden in het zogenoemde tijdelijk deel van het omgevingsplan IJsselstein nog steeds aangeduid als bestemmingsplan. Het zijn echter geen juridisch aparte bestemmingsplannen meer, maar (tot uiterlijk 2032 tijdelijke) onderdelen van het omgevingsplan. Omdat het één op één overgegaan is kan het zijn dat bepaalde regels, aanduidingen enz. nog niet geheel voldoen aan de regelgeving uit de Omgevingswet en bijbehorende regelingen. Bij wijziging van het omgevingsplan (op een locatie, gebied of zelfs voor de gehele gemeente) zullen deze bijgewerkt moeten worden, om vervolgens of naar het “definitieve” deel van het omgevingsplan van de gemeente IJsselstein te gaan, of als een apart omgevingsplan van toepassing worden. Het aspect archeologie zal dan op basis van de actuele gemeentelijke beleidskaart in een apart thematisch omgevingsplan omgezet worden, danwel onderdeel worden van het definitieve deel van het omgevingsplan gemeente IJsselstein. De regels met betrekking tot archeologie zullen ten opzichte van de bestemmingsplannen aangepast worden om binnen de systematiek van de Omgevingswet te vallen. Voor een indruk van de regels in het Omgevingsplan wordt verwezen naar de voorbeeldregels Archeologie die door de VNG zijn opgesteld.14https://vng.nl/nieuws/nieuw-handreiking-erfgoedverordening-en-omgevingsplan Gemeenten hebben tot 2032 de tijd om de Tijdelijke Omgevingsplannen om te zetten naar definitieve Omgevingsplannen. Werelderfgoed wordt met de inwerkingtreding van de Omgevingswet voor het eerst expliciet wettelijk verankerd. De gemeente wordt verantwoordelijk voor de vergunningverlening voor het verstoren van archeologische rijksmonumenten, in het geval er sprake is van een meervoudige aanvraag (formeel: indien een of meer andere omgevingsvergunningen nodig zijn voor samenhangende activiteiten). De gemeente is wel verplicht om bij dergelijke meervoudige aanvragen de RCE om advies te vragen; de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) heeft ook instemmingsrecht op het voorgenomen besluit. Bij een enkelvoudige aanvraag is de RCE het bevoegd gezag.15Zie: https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/omgevingswet/veelgestelde-vragen/veelgestelde-vragen---rijksmonumenten#:~:text=1.10%20Wie%20is%20bevoegd%20gezag,gaat%20om%20een%20meervoudige%20aanvraag. In de Omgevingswet is geregeld dat in het geval van archeologische toevalsvondsten van algemeen belang niet alleen de minister van OCW maar ook de gemeente bodemverstorende werkzaamheden kan stilleggen. De eigenaar van een rijksmonument heeft een instandhoudingsplicht. Hij of zij moet ervoor zorgdragen dat het monument zodanig wordt onderhouden dat het behoud ervan gewaarborgd is. Het toetsingskader voor een sloopvergunning binnen een beschermd stads- of dorpsgezicht moet in het omgevingsplan worden opgenomen. 2.2Rol en verantwoordelijkheden overheden Verantwoordelijkheden nationale overheid Sinds 2007 zijn gemeenten (mede) verantwoordelijk voor archeologie in hun grondgebied. Daarmee hebben zij een sterkere rol als bevoegde overheid gekregen. Wanneer het gaat om monumentale, archeologische of cultuurlandschappelijke waarden van nationaal of internationaal belang, of wanneer de nationale overheid (het Rijk) initiatiefnemer is bij projecten, dan liggen de nodigde verantwoordelijkheden op nationaal niveau. Andere rollen voor de nationale overheid zijn de wettelijke adviesrol bij projecten waarvoor een milieu-effect-rapportage (m.e.r.) nodig is, het vaststellen van de omgang van beschermde (archeologische) rijksmonumenten, het onderhouden van een nationaal archeologisch informatiesysteem (ARCHIS) en het laten stilleggen van werkzaamheden bij rijksmonumenten. Deze taken zijn belegd bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en de Erfgoedinspectie. Verantwoordelijkheden provinciale overheden Ook provinciale overheden hebben een aantal verantwoordelijkheden ten aanzien van het archeologische erfgoed. De provincie is bijvoorbeeld bevoegd gezag bij gebieden die onder de Ontgrondingenwet vallen, bij m.e.r.-procedures of bij gemeente-overstijgende projecten, projecten waarbij provinciale (water)wegen zijn betrokken en projecten waarbij de provincie verstoorder. Ook zijn provincies volgens de Erfgoedwet eigenaar van archeologische vondsten en onderzoeksdocumentatie binnen de provincie. Provincie Utrecht is daarmee eigenaar van en verantwoordelijk voor de Utrechtse archeologische collecties. Deze worden ondergebracht in het Provinciaal Depot voor Bodemvondsten in Utrecht, de gemeente IJsselstein heeft geen eigen depot. De Provincie Utrecht betrekt het publiek ook door het uitgeven van de archeologische kroniek van Utrecht, het verzorgen van informatiebijeenkomsten en andere toegankelijke archeologische publicaties. Verantwoordelijkheden lokale overheden Gemeenten hebben de verantwoordelijkheid bij bodemingrepen rekening te houden met archeologische waarden die in de ondergrond aanwezig (kunnen) zijn. Sinds 2007, met de komst van de Wamz, ligt de verantwoordelijkheid voor de omgang met archeologische waarden in belangrijke mate op het gemeentelijke niveau.16Voor bodemingrepen tot 100 m² mag de gemeente hier, mits onderbouwd, van afwijken (‘kruimelgevallenregeling‘).Deze regeling wijzigt niet onder de Omgevingswet. De gemeente is het bevoegd gezag bij de meeste ruimtelijke ontwikkelingen op haar grondgebied die gevolgen hebben voor het archeologisch erfgoed. Om deze taak op een verantwoorde wijze uit te kunnen voeren, dienen gemeenten eigen (aanvullend) beleid vast te stellen. Dit gemeentelijke beleid dient daarbij aan te sluiten op het rijksbeleid waarbij het in de bodem (in situ) behoud van het archeologische bodemarchief voorop staat. Als behoud en bescherming van archeologische resten in de bodem niet mogelijk blijken te zijn, dienen de resten te worden onderzocht en gedocumenteerd. Het te voeren gemeentelijk archeologiebeleid is gekoppeld aan het ruimtelijke ordeningsbeleid, doorgaans door in omgevingsplannen beschermende voorwaarden op te nemen voor gebieden waar archeologische resten zijn te verwachten. Omgevingsplannen hebben een archeologische paragraaf, met daarin opgenomen de waarde die aan archeologie wordt toegekend, omgevingsplanregels met daarin specifieke archeologie-regels waaraan voldaan moet worden, en plankaarten met daarop de archeologische verwachting op basis van de beleidskaart en de archeologisch-monument-terreinen en de gebieden van archeologische verwachtingswaarde. Omdat het opnemen van een archeologische paragraaf in omgevingsplannen voor veel gemeenten niet eenvoudig of snel te realiseren is, wordt hiervoor in overgangssituaties ook wel het instrument van de Erfgoedverordening gehanteerd. De gemeente toets vergunningaanvragen in het kader van ruimtelijke ontwikkelingen aan de regels in het omgevingsplan, en informeren initiatiefnemers over onderzoeksplicht en voorwaarden waaronder omgevingsvergunningen verleend kunnen worden. Dit staat ook in het omgevingsplan. 2.3Archeologie in de ruimtelijke ordening Doordat in de Erfgoedwet uitgegaan wordt van behoud van archeologische waarden in situ, zijn voor projecten met bodemverstorende ingrepen vroegtijdige inventarisaties van de betreffende archeologische waarden van belang. Voor eventuele planaanpassing of -inpassing is het noodzakelijk om in een vroeg stadium van de planontwikkeling te weten met welke archeologische waarden rekening gehouden moet worden. Dit is zowel in het belang van de archeologie, die hierdoor beter bewaard kan blijven doordat ontwikkelplannen kunnen worden aangepast, of doordat technische details ervan worden gewijzigd, om te archeologie te ontzien, en het is ook in belang van de initiatiefnemer, voor wie mogelijk opgravingskosten en/of projectvertragingen vermeden kunnen worden. Inpassing van archeologische en cultuurhistorische waarden kan een belangrijke positieve impuls geven aan de inrichting van de openbare ruimte, door de mogelijkheid om de cultuurhistorische identiteit van een locatie te versterken, terwijl de betreffende waarden in situ bewaard kunnen worden. Archeologische waarden kunnen worden bedreigd op locaties die planologisch (her)ontwikkeld worden of die een nieuwe bestemming krijgen. Hiermee samenhangende bodemingrepen kunnen aanwezige archeologische waarden beschadigen of vernietigen. Ook verlaging van grondwaterniveaus vormen een bedreiging voor aanwezige archeologische waarden, omdat dit effect heeft op de lokale conserveringsomstandigheden waardoor archeologische materialen en daarmee samenhangende informatie verloren gaat. In procedures rond de ruimtelijke ordening moet dus in een vroeg stadium rekening gehouden worden met het aspect archeologie. 2.4Gemeentelijk archeologiebeleid De gemeente IJsselstein is het bevoegd gezag bij de meeste ruimtelijke ontwikkelingen op haar grondgebied die gevolgen hebben voor het archeologisch erfgoed. Dit geldt ook voor meervoudige aanvragen op beschermde archeologische rijksmonumenten (zie paragraaf 2.1). De gemeente streeft in haar archeologiebeleid naar bescherming van het archeologisch bodemarchief. De praktische uitvoering van dit beleid is gekoppeld aan het ruimtelijke ordeningsbeleid, door in omgevingsplannen beschermende voorwaarden op te nemen voor gebieden waar archeologische resten zijn te verwachten. Bij het toetsen van vergunningaanvragen in het kader van de Omgevingswet aan de beschermende regels in het omgevingsplan, geeft de gemeente bij de initiatiefnemer aan of een archeologisch vooronderzoek verplicht is. Hiermee dient de archeologische waarde van het terrein dat blijkens de aanvraag zal worden verstoord in voldoende mate te zijn vastgesteld. Indien een archeologisch onderzoek verplicht is, dan dient dit volgens een vast stramien te worden uitgevoerd. Dit vaste stramien is vastgelegd in de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie en wordt ook wel omschreven als het proces van de archeologische monumentenzorg of de AMZ-cyclus.17In hoofdstuk 6 wordt uitgebreid ingegaan op de AMZ-cyclus en de specifieke invulling ervan in de gemeente IJsselstein. De AMZ-cyclus is ingedeeld in een aantal vaste processtappen: Bureauonderzoek; Inventariserend veldonderzoek (verkennende, karterende of waarderende fase); Archeologische begeleiding (alleen waterbodems); Opgraven; Fysiek beschermen/behoud in situ Aan de hand van een bureauonderzoek wordt bepaald of er sprake kan zijn van archeologische waarden in een gebied. Indien archeologische waarden te verwachten zijn, wordt vervolgens met een inventariserend veldonderzoek gekeken of er daadwerkelijk archeologische waarden aanwezig zijn. Meestal gebeurt dit in de vorm van een verkennend of karterend booronderzoek, maar ook proefsleuvenonderzoek kan een geschikte methode zijn. Als er sprake is van een vindplaats dan wordt deze vervolgens onderworpen aan een waardering. Deze waardering wordt als selectieadvies aan de bevoegde overheid aangeboden – meestal de gemeente. De gemeente neemt vervolgens een besluit (selectie) over wat er met de archeologische resten in het desbetreffende plangebied moet gebeuren. Er zijn drie keuzemogelijkheden: in de bodem bewaren en beschermen (behouden in situ), opgraven (behouden ex situ) of vrijgeven. Nadat de interpretatie en synthese is voltooid worden de vondsten en documentatie, ondergebracht in depots en digitale archieven. Na elke stap moet blijken of een vervolgstap in het vooronderzoek nodig is. Om die reden eindigt elke stap met een eindrapport met een advies over de noodzaak van vervolgonderzoek. De gemeente toetst het rapport en maakt een afweging of er voldoende informatie is verzameld om een afgewogen beslissing te kunnen nemen over eventuele vervolgacties. Vaak is na 1 of 2 stappen (bijvoorbeeld na een Bureauonderzoek en een IVO-verkennende fase) al duidelijk dat geen (waardevolle) archeologische resten zijn te verwachten. Soms blijken archeologische resten wel aanwezig en dient de gehele AMZ-cyclus doorlopen te worden. In de gemeente IJsselstein zijn initiatiefnemers van ruimtelijke plannen met bodemverstorende activiteiten zelf verantwoordelijk voor het laten uitvoeren van een archeologisch onderzoek. Sinds 1 juli 2016, met de invoering van de Erfgoedwet, moeten uitvoerders van archeologisch onderzoek gecertificeerd zijn voor de betreffende AMZ-processtap (zie boven). Om de kwaliteit van de uitvoering verder te borgen dient voorafgaand aan gravend onderzoek (proefsleuven en opgraven) een Programma van eisen (PvE) te worden opgesteld waarin eisen zijn geformuleerd waaraan onderzoek en uitvoering ten minste moeten voldoen. Voor inventariserend onderzoek middels boringen volstaat een Plan van aanpak (PvA) met daarin de opzet van het onderzoek. De normale gang van zaken in IJsselstein is dat de initiatiefnemer verantwoordelijk is voor het opstellen van een PvE of PvA. Ook hierbij geldt dat het uitvoerende bedrijf voor deze werkzaamheden gecertificeerd is. PvE’s en PvA’s dienen door de gemeente, als bevoegd gezag, te zijn goedgekeurd voordat een archeologisch onderzoek mag starten. Daarnaast is het formeel ook mogelijk dat het PvE een door de gemeente zelf opgesteld document is dat wordt opgelegd. 3Inventarisatie van gegevens 3.1Archeologische Inventarisatiekaart 3.1.1Bronnen De gegevens voor de archeologische inventarisatiekaart zijn geraadpleegd, zijn afkomstig uit verschillende bronnen: Landelijke databank Archis; Archeologische MonumentenKaart (AMK); CultuurHistorische Atlas (CHAT) van de provincie Utrecht;18Blijdestijn 2005; https://webkaart.provincie-utrecht.nl/viewer/app/Webkaart. Archeologische onderzoeksrapporten; Publicaties van/door de Historische Kring IJsselstein.19https://www.hkij.nl/index.php/nl/schatkamer/publicaties Het ARCHeologisch Informatie Systeem (Archis) van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) is geraadpleegd voor de inventarisatie van (nieuwe) archeologische waarnemingen en vondstmeldingen.20Bij archeologische vondsten moet gedacht worden aan materiële resten, zoals aardewerk, vuursteenartefacten of organische artefacten al dan niet in combinatie met antropogene grondsporen. Ook de terreinen van de Archeologische MonumentenKaart ('AMK-terreinen') en uitgevoerde archeologische onderzoeken zijn ontleend aan Archis.21Aanvullende informatie van AMK-terreinen die voor de inwerkingtreding van het Verdrag van Valletta (circa 2000/2004) zijn vastgesteld, is mogelijk aanwezig in de (thans niet meer toegankelijke) Livelink dossiers. Het kan bij ontwikkelingen op dergelijke AMK-terreinen zinvol zijn deze dossiers bij de RCE op te vragen en te raadplegen. De gegevens zijn aangevuld met waarnemingen van amateurarcheologen en De Historische Kring IJsselstein (HKIJ).22Informatie over waarnemingen van amateurarcheologen zijn aangeleverd door dhr. T. van der Tier (AWN) namens de HKIJ. De informatie is verwerkt in de vindplaatsencatalogus, de catalogus met onderzoeken en de kaartbijlagen 1, 2 en 5 en
15. De literatuur waarnaar in Alle bekende archeologische waarden zijn weergegeven op de archeologische informatiekaart (kaartbijlage 1). De gegevens uit Archis vormen de basis voor de vindplaatscatalogus. Ook de archeologische onderzoeken zijn op de inventarisatiekaart weergegeven. Hierbij zijn de onderzoeksgebieden onderscheiden op basis van het soort onderzoek dat is uitgevoerd (bijv. bureauonderzoek, booronderzoek, opgraving). De rijksmonumenten, AMK-terreinen, archeologische vindplaatsen en archeologische onderzoeken die op de informatiekaart staan weergegeven zijn tevens opgenomen in de catalogi (bijlagen 1 t/m 4). 3.1.2Archeologische gegevens Archeologische monumenten De Archeologische Monumenten Kaart (AMK) bevat archeologische terreinen waaraan door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) op grond van toetsing (op kwaliteit, zeldzaamheid en contextwaarde) een archeologische waarde is toegekend.23De Archeologische Monumentkaart werd bijgehouden en geactualiseerd door de RCE, sinds deze daar echter in 2014 mee is gestopt is de AMK een statisch bestand geworden. De terreinen zijn onderverdeeld in vier categorieën die in grote lijnen het archeologisch belang dat de terreinen vertegenwoordigen, weerspiegelen. In de gemeente IJsselstein gaat het om de volgende terreinen (Tabel 3.1): status AMK-terrein / waardering aantal Zeer hoge archeologische waarde, wettelijk beschermd ('archeologisch rijksmonument') 2 Zeer hoge archeologische waarde, niet-wettelijk beschermd 4 Hoge archeologische waarde 6 Archeologische waarde 2 Totaal 14 Tabel 3.1 Overzicht van AMK-terreinen in de gemeente IJsselstein. De AMK-terreinen omvatten archeologische resten uit de ijzertijd, Romeinse tijd, middeleeuwen en nieuwe tijd.24Voor informatie over IJsselstein in de prehistorie en Romeinse tijd, zie T. van der Tier 2020 &
16. Verschillende terreinen omvatten meerdere complexen en/of archeologische perioden. De twee archeologische rijksmonumenten (rijksmonumentnummers 46200 en 46201) bevatten overblijfselen van het kasteel IJsselstein en het Cisterciënklooster Onze Lieve Vrouwenberg, die beide teruggaan tot de late middeleeuwen. De overige AMK-terreinen vallen grofweg uiteen in twee categorieën: nederzettingsterreinen uit de ijzertijd/Romeinse tijd en sporen die samenhangen met het activiteiten in het laatmiddeleeuwse centrum van IJsselstein. De volledige beschrijving van de AMK-terreinen is opgenomen in bijlagen 2 en 3). Provinciale of gemeentelijke archeologische monumenten komen niet voor in de gemeente IJsselstein. Archeologische vindplaatsen In Archis staan voor de gemeente IJsselstein 1600 'archeologische records' geregistreerd (peildatum 1 mei 2022). Deze records omvatten individuele vondsten/-sporen en/of archeologische complexen, die zijn aangetroffen bij archeologische onderzoeken en/of andersoortige waarnemingen.25Het contacteren van lokale historische/heemkundige verenigingen heeft geen aanvullende archeologische vindplaatsen opgeleverd. De records zijn o.a. voorzien van een locatie (RD-coördinaten), het specifieke vondsttype en een (vermeende) begin- en einddatering. Het aantal archeologische records ligt evenwel aanzienlijk hoger dan het daadwerkelijke aantal (bekende) archeologische vindplaatsen. Dit komt doordat een vindplaats waar bijvoorbeeld fragmenten kogelpot-, Pingsdorf- en Badorfaardewerk en baksteen zijn aangetroffen, vier afzonderlijke archeologische records oplevert. Bovendien kan eenzelfde vindplaats meerdere keren in Archis voorkomen omdat de archeologische onderzoekscyclus gefaseerd is opgezet: een vindplaats die tijdens een booronderzoek is ontdekt, vervolgens is gewaardeerd met een proefsleuvenonderzoek en uiteindelijk is opgegraven, komt - nog zonder rekening te houden met afzonderlijke vondstcategorieën - al drie keer voor. Om tot een eenduidig en overzichtelijk vindplaatsenbestand te komen zijn de archeologische records geanalyseerd en daar waar nodig samengevoegd of juist opgesplitst. Voor zover mogelijk is op basis van omschrijvingen (in Archis) aan elke vindplaats een ouderdom en complextype (het soort vindplaats) gekoppeld. Meerder meldingen op dezelfde locatie, die qua ouderdom en type, op een vergelijkbare archeologische vindplaats duiden, zijn in principe samengevoegd. Ook komt het voor dat op een locatie zowel een nederzetting uit de ijzertijd/Romeinse tijd als een nederzetting uit de late middeleeuwen liggen; deze vindplaatsen zijn dan niet samengevoegd. Voor het buitengebied van IJsselstein (buiten de historische kern) zijn vondstmeldingen met eenzelfde complextype en datering die dichter dan 50 meter bij elkaar liggen, samengevoegd tot één vindplaats. Dit was bijvoorbeeld verschillende keren het geval bij meldingen van nederzettingsterrein uit de ijzertijd/Romeinse tijd in het gebied IJsselveld.26Zie bijvoorbeeld de losse vondstmeldingen in en direct rondom de AMK-terreinen 1972, 113844 en
17. In de vindplaatscatalogus staan de oorspronkelijke, samengevoegde zaakidentificatienummers vermeld. (vgl. vindplaatscatalogusnr. 92). Onder het desbetreffende vindplaatscatalogusnummer staan de oorspronkelijke zaakidentificatienummers wel vermeld. Voor de middeleeuwse stadskern van IJsselstein is deze werkwijze dus niet toegepast. Na deze filtering/opschoning zijn de circa 1600 records teruggebracht tot 162 vindplaatsen (Tabel 3.2, bijlage 1). Complextype ouderdom (begindatering) neolithicum bronstijd ijzertijd-Romeinse tijd (vroege) middeleeuwen late middeleeuwen Nieuwe tijd totaal Begraving - - 1 - 2 - 3 Bewoning 1 5 27 7 12 4 56 Kasteel - - - - 6 1 7 Religie - - - 1 6 - 7 Industrie - - - - - 1 1 Infrastructuur - - - - 1 3 4 Losse vondsten - - 3 - 1 1 5 Scheepswrak - - - - - 1 1 Onbekend 2 3 17 4 40 12 78 Totaal 3 8 48 12 68 23 162 Tabel 3.2 Overzicht van vindplaatsen naar complextype en begindatering. Archeologische onderzoeken Uit Archis zijn de gegevens van uitgevoerde archeologische onderzoeken geïnventariseerd (peildatum 1 mei 2022). In de periode 1993 – 2022 zijn binnen de gemeente IJsselstein 224 archeologische onderzoeken uitgevoerd (Tabel 3.3). De onderzoeken zijn gecategoriseerd naar het type onderzoek (bureauonderzoek, booronderzoek, proefsleuven, opgraving e.d.) en weergegeven op de archeologische inventarisatiekaart (kaartbijlage 1). Type onderzoek Periode 1993-2010 2011-2022 Totaal Bureauonderzoek 14 (6%) 36 (16%) 50 (22%) Booronderzoek 44 (20%) 63 (28%) 107 (48%) Proefsleuven 10 (5%) 14 (6 %) 24 (11%) Begeleiding 11 (5%) 21 (9%) 32 (14%) Opgraving 4 (2%) 1 (0%) 5 (2%) Overig* 3 (1%) 3 (1%) 6 (3%) Totaal 86 (38%) 138 (62%) 224 100% Tabel 3.3 Overzicht van uitgevoerde AMZ-onderzoeken in IJsselstein, de percentages geven het relatieve aandeel over alle 224 onderzoeken weer (*: geofysisch, inspectie of onbekend). Hoewel de eerste, in Archis geregistreerde onderzoeksmelding uit 1993 dateert, komt het archeologisch onderzoek feitelijk pas op gang vanaf 2005 (Figuur 3-1: staafdiagram). In de periode tot 2011 zijn 86 onderzoeken uitgevoerd, waarvan grofweg de helft uit booronderzoeken bestond. Het aantal onderzoeken dat sinds 2011 is uitgevoerd (138 onderzoeken) ligt aanzienlijk hoger dan in de voorafgaande periode. Met name de bureau- en booronderzoeken nemen in absolute zin sterk toe, een patroon dat al vanaf 2008/2009 is waar te nemen. Verder laten de gegevens zien dat bureau- en booronderzoeken vaker dan voorheen als twee afzonderlijke onderzoeken bij Archis worden geregistreerd (ook wanneer beide uiteindelijk in één rapport zijn beschreven). De verdeling van de verschillende onderzoekstypen laten geen wezenlijke verandering zien tussen de beschouwde perioden (1993-2010 en 2011-2022; Figuur 3-1: cirkeldiagrammen). Zo schommelt het gezamenlijk aandeel van de gravende onderzoeken (proefsleuven, begeleidingen en opgravingen) rond 25 à 30%. Figuur 3-1 Aandeel van de verschillende typen onderzoek over de periode 1993-2022 (boven), 1993-2010 (linksonder) en 2011-2022 (rechtsonder). Bevindingen archeologische onderzoeken Een overzicht van de onderzoeken met een rapportverwijzing (voor zover achterhaald kon worden) staat in bijlage
18. Van alle veldonderzoeken waarvan de rapportage ná 2010 is verschenen, zijn de archeologische en landschappelijke bevindingen beknopt weergegeven in de catalogus. 3.2Landschappelijke eenhedenkaart 3.2.1Bronnen De aardwetenschappelijke gegevens die zijn geraadpleegd om de landschappelijke eenhedenkaart te vervaardigen betreffen in hoofdzaak analoge kaarten. Deze informatie is aangevuld met bevindingen uit bodemkundige en/of geologische studies (regionaal en landelijk), hoogtegegevens en historische kaarten. Het gaat om de volgende bronnen: Geologische Kaart van Nederland, schaal 1:50.000 (bladen 31 Oost en 38 Oost);27Rijks Geologische Dienst, 1970;
19. (supra-)regionale geologische studies; Palaeogeographic development of the Rhine-Meuse delta, the Netherlands;28Berendsen & Stouthamer 2001; Cohen et al.
20. Genese van het landschap in het zuiden van de provincie Utrecht;29Berendsen
21. Atlas van Nederland in het Holoceen;30Vos et al.
22. Gedetailleerde bodemkaarten:31Bles & Zegers, 1970, Bles & Zegers,
23. Bodemkaart van de ruilverkaveling Lopikerwaard (schaal 1:25.000); Bodemkaart van de ruilverkaveling Lopikerwaard-Oost (schaal 1:10.000); Topkaart Pleistoceen;32beheerd door de RCE Boorgegevens uit het DINOloket;33https://www.dinoloket.nl het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN3); Landschappelijke resultaten van uitgevoerde archeologische veldonderzoeken; Saneringsgegevens aangeleverd door de ODRU; Historische kaarten. 3.2.2Landschappelijke eenheden Pleistocene landschap De pleistocene ondergrond in de gemeente IJsselstein bestaat uit afzettingen van grove zanden en grind die werden afgezet door voorlopers van de Rijn.34De sedimenten worden gerekend tot de Formatie van Kreftenheye (Busschers & Weerts 2003). In de noordelijke helft van de gemeente zijn deze rivierafzettingen bedekt door een dun pakket eolische dekzanden.35Het dekzand wordt gerekend het Laagpakket van Wierden van de Formatie van Boxtel (Schokker et al. 2003). Voor de opbouw en diepteligging van de pleistocene ondergrond zijn verschillende bronnen/datasets beschikbaar. De 'top pleistoceenkaart' van de RCE/Deltares, geeft een globaal beeld van de diepteligging van de pleistocene ondergrond (Figuur 3-2: linksboven). Omdat niet bekend is op welke data de kaart is gebaseerd, is niet duidelijk wat de betrouwbaarheid ervan is. In het DINOloket is een dataset met de hoogteligging van de bovenzijde van de dekzandafzettingen (Formatie van Boxtel) en van de Formatie van Kreftenheye beschikbaar ('GeoTOP-model'; Figuur 3-2: rechtsboven). Dit is een driedimensionaal geologisch model van de ondiepe ondergrond (tot maximaal 50 m -NAP) dat de grondsoort en laagopbouw bevat. De resolutie van het model is 100 x 200 m (horizontaal) en 0,5 m (verticaal).36Stafleu et al.
24. Als alternatief is gekozen voor een interpolatiemodel, waarbij gebruik is gemaakt van de afzonderlijke datasets met boorgegevens die ook aan het GeoTOP-bestand ten grondslag liggen (Figuur 3-2: linksonder).37Voor de interpolatie van het dekzandoppervlak is gebruik gemaakt van de inverse distance-interpolatie van Mapinfo/Vertical Mapper (met de volgende parameters, cellgrootte: 25 meter, zoekstraal: 2000 meter, exponent: 6). Het gaat om boringen waarin de afzettingen van de Formatie van Boxtel of de Formatie van Kreftenheye zijn aangetroffen. Figuur 3-2 Hoogteligging van de pleistocene ondergrond (ten opzichte van NAP) volgens verschillende modellen. De gehanteerde dataset omvat voor de gemeente IJsselstein slechts 63 boringen.38Verder staan in het DINOloket nog circa 150 boringen in de gemeente IJsselstein geregistreerd, die niet tot in de pleistocene ondergrond reiken. Uit de boringen en het geïnterpoleerde hoogtemodel blijkt dat de bovenzijde van de pleistocene afzettingen tussen 4 en 8 m -NAP ligt. De afzettingen liggen het hoogste in het noordelijk deel van de gemeente en dalen zeer geleidelijk in zuid(westelijk)e richting. Omdat het maaiveld in de komgebieden tussen 0 en 1 m -NAP varieert, kan het laat-pleistocene oppervlak in het delen van de gemeente plaatselijk al binnen 3 m -mv worden aangetroffen. Het aantal beschikbare geologische waarnemingen (boringen) is evenwel te gering om een voldoende betrouwbaar beeld van de intactheid, opbouw en reliëf van het pleistocene landschap te krijgen. Uit de (beperkte hoeveelheid) geologische boringen die tot in de pleistocene ondergrond zijn doorgezet, blijkt dat delen van het pleistocene oppervlak zijn afgedekt met basisveen (Figuur 3-3).39DINO-loket: boringen B31G0403, B31G0409, B38E1396, B38E1399, B38E1458, B38E1459, B38E1468, B38E1470, B38E1475, B38E1476, B38F1468 ,B38F1529, B38F1530, B38F1531, B38F1532, B38F1533, B38F1534, B38F1535, B38F1542, B38F1580, B38F1583 en B38F
25. Dit impliceert dat het onderliggende pleistocene dekzandlandschap ter hoogte van deze boringen hoogstwaarschijnlijk nog intact is. Verder suggereren de boringen dat het pleistocene landschap ter hoogte van de holocene stroomgordels waarschijnlijk is geërodeerd en niet meer intact is. (Figuur 3-3).40Vgl. DINO-boringen B38E1468, B38E1775, en B38E
26. Figuur 3-3 Hoogteligging van de pleistocene ondergrond met geologische boringen. Ter hoogte van de holocene meandergordels is het pleistocene oppervlak waarschijnlijk geërodeerd en niet meer intact. Meandergordels Gedurende het Holoceen is een groot aantal (meer dan 20) verschillende rivierlopen actief geweest op het grondgebied van de gemeente IJsselstein (Figuur 3-4). De afzettingen van deze stroomgordels kunnen op verschillende dieptes worden aangetroffen. De doorgaande opvulling van de riviervlakte zorgde ervoor dat de afzettingen van deze rivieren niet alleen naast, maar ook boven elkaar liggen. Voor de begrenzing van de meandergordels (de zandbanen) is uitgegaan van de publicatie van de Universiteit Utrecht uit 2012, die de meest betrouwbare, vlakdekkende gegevensset vormt. De vroegere rivierlopen betreffen verschillende afwateringstakken van het Rijnsysteem en zijn op grond van onder meer ouderdom, brongebied, afwateringsrichting en debiet onderverdeeld in een viertal stroomstelsels, te weten het Benschopse, Graafse, Linschotense en Krimpense stroomstelsel. Een overzicht van de verschillende stroomgordels en meandergordels/stroomgordels is weergegeven in Figuur 3-4 en Tabel 3.4). Oeverzones en crevassen Direct grenzend aan de meandergordels zijn op de kaart op enkele plaatsen oeverzones te onderscheiden. In deze zones zijn vanuit de meandergordel bij hoge waterstanden relatief zandige en/of siltrijke sedimenten afgezet, terwijl verder van de meandergordels af voornamelijk alleen het fijnste sediment in de vorm van klei is afgezet. Het gaat om ‘zwevende’ of ook wel ‘ongefundeerde’ oeverpakketten, met daaronder weer zwaardere komklei-afzettingen. De oeverzones zijn herkenbaar aan een relatief hoge ligging van het maaiveld, wat deze zones in het verleden aantrekkelijk maakte voor bewoning en andere activiteiten. De op de kaart weergegeven oeverzones zijn in hoofdzaak gebaseerd op de gedetailleerde geomorfogenetische kaart.41Berendsen 1982: de ongefundeerde oeverzones komen op deze kaart overeen met kaarteenheid Fs
27. Dezelfde kaart vormt het uitgangspunt voor de door Pierik weergegeven ongefundeerde oeverzones.42Pierik 2017: digitale bijlage. Aanvullend zijn op basis van het AHN-beeld en/of boorgegevens uit het DINO-loket kleine oppervlakken met oeverzones toegevoegd. Daarnaast is langs de Noord IJsseldijk een door Berendsen als dijkdoorbraakafzetting gekarteerde zone, geherinterpreteerd als omvangrijke oeverzone. Er zijn namelijk geen aanwijzingen voor een dijkdoorbraak. Opvallend is dat binnen de gemeente IJsselstein de meeste oeverzones maar zeer beperkt in breedte zijn. Op veel plaatsen zijn zelfs helemaal geen oeverzones aan het maaiveld te herkennen en/of in boringen vastgesteld. Dit lijkt erop te duiden dat de top van de meandergordels in eerste instantie niet of maar nauwelijks boven het omliggende komgebied uitkwamen. Als gevolg van differentiële klink is dit hoogteverschil in de loop van de tijd toegenomen. Overigens moet worden opgemerkt dat ook ter hoogte van de meandergordels overal oeverafzettingen voorkomen. Deze dekken de zandige beddingafzettingen af en zijn afgezet vanuit de actieve Rijngeul van betreffende meandergordel. Oeverafzettingen kennen doorgaans een aflopend profiel met van beneden naar boven steeds zwaardere (kleiigere) afzettingen. Deze opbouw weerspiegelt het geleidelijk steeds rustigere sedimentatiemilieu samenhangend met de grotere afstand tot de actieve geul en met afnemende overstromingskans naarmate het oeverpakket in dikte toeneemt. De top van de oeverafzettingen vormt veelal een oud stabiel bodemniveau en daarmee een archeologisch niveau. Behalve oeverzones zijn ook enkele crevassen en crevasse-complexen gekarteerd. Het betreft duidelijke, veelal dwars op de meandergordel georiënteerde relatief zandige en/of siltrijke banen, die zijn ontstaan als gevolg van plaatselijke oeverwaldoorbraken. De meeste crevassen lopen na enige honderden meters dood in het komgebied. Ook crevassen zijn in deze regio ongefundeerd met daaronder komklei-afzettingen. Vanwege de relatief zandige opbouw hebben de crevassen een hogere ligging en waren daarmee aantrekkelijke voor bewoning en andere activiteiten. Binnen de oeverzones kunnen ook crevassen voorkomen. De meeste op de kaart weergegeven crevassen zijn afkomstig van de gedetailleerde geomorfogenetische kaart.43Berendsen
28. Een enkele is als antropogene vergraving herkend en niet opgenomen in het kaartbeeld. Komgronden Buiten de meandergordels, oeverzones en crevassen, wordt het bodemprofiel gedomineerd door dikke pakketten met zware klei, al dan niet met venige insluitingen. Deze pakketten zijn gevormd op enige afstand van de actieve rivier waar bij hoge waterstanden alleen het lichtste sediment; de kleifractie, kon reiken en sedimenteren. In periode zonder noemenswaardige overstromingen kon hier ook veenvorming optreden. Door fixatie van de rivierstromen binnen bepaalde delen van de riviervlakte kon het pakket met veen en komkleien in de loop van de tijd verder toenemen. Aangezien een komkleipakket een hoge weerstand heeft, werden de riviertaken steeds meer gefixeerd binnen de bestaande zandbanen, naarmate dit kleipakket in dikte toenam. Figuur 3-
29. Ligging van de verschillende fossiele meandergordels in de gemeente IJsselstein (naar Cohen et al.
30. naam meandergordel begin- en eindsedimentatie hoogste voorkomen (14C jaren BP) (cal 14C jaren BP) beddingzand (in m NAP) Benschopse systeem Benschop (7600-5800) (8368-6125) -4,0 tot -7,0 Tienhoven (7350-6260) (7788-7175) -0,9 tot -1,4 Kortenhoeven (7100-6260) (8368-7175) -2,3 tot -5,5 Willeskop (6950-6300) (7274-6635) -4,0 tot -6,4 Wiersch (6500-5800) (7582-6636) -2,5 tot -4,0 Autena (6110-5350) (6974-6125) 0,4 tot 0,1 Graafse sysyeem Kapel (5350-4920) (6125-5650) -1,0 tot -2,1 Vuylkop (5350-3795) (6125-4148) 1,1 tot 0,2 Buitenzorg (4900-4455) (5619-5020) -1,1 tot -1,4 Linschotense systeem Lage Dijk (4900-3795) (5619-4148) -0,5 tot 0 Neder-Oudland (4455-3950) (5020-4424) -0,3 tot 0 Lampsin (4365-3100) (4872-3309) -0,4 tot 0 Over-Oudland (4365-3000) (4872-3187) -0,1 tot -0,2 Vechgel (4000-3450) (4437-3831) -0,1 tot -0,2 Stuivenberg (3960-3180) (4414-3379) -0,2 tot -0,8 Blok (3795-3000) (4148-3187) -0,1 tot -0,6 Jutphaas (3795-2715) (4148-2784) 1,7 tot -0,6 Meijerberg (2800-760) (2871-669) Hagestein (2514-1050) (2634-943) 2,8, tot 2,2 Hollandse IJssel (boven 2) (2514-665) (2634-650) Krimpen systeem Lek (onbedijkt) (1950-850) (1879--50) 10,2 tot 3,0 Hollandse IJssel (1900-665) (1617-650) 2,1 tot 1,6 Tabel 3.4 Overzicht van stroomgordels in de gemeente IJsselstein. $: de vermelde zandhoogtes gelden voor de gehele stroomgordel, niet specifiek het deel dat binnen de gemeente ligt (gegevens ontleend aan Cohen et al. 2012). Figuur 3-5 Doorsnede van een rivierenlandschap (naar Heunks & Van Hemmen 2016). 3.2.3Verstoringen Met behulp van het AHN3 zijn op perceelsniveau verstoringen geïnventariseerd. Hierbij moet vooral gedacht worden aan afgegraven (afgetichelde) terreinen die op zeer grote schaal in de uiterwaarden van de Hollandse IJssel hebben plaatsgevonden. Ook is hiervoor gebruik gemaakt van de gedetailleerde bodemkaarten waarop afgegraven percelen zijn gekarteerd.44Bles & Zegers 1970;
31. De saneringsgegevens die door de ODRU zijn aangeleverd zijn hier aan toegevoegd. Figuur 3-6 Uitsnede van het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN3) voor de gemeente IJsselstein. 3.3Historisch-geografische waardenkaart 3.3.1Bronnen Voor het inventariseren van de historisch-geografische waarden en elementen zijn zowel digitale databronnen als oude kaarten geraadpleegd. Het gaat om de volgende gegevens: Databanken van bestaande en verdwenen molens; CultuurHistorische Atlas (CHAT) van de provincie Utrecht; Gebouwde monumenten; Dijkenkaart van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (https://services.rce.geovoorziening.nl/dijken/wfs?); Het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN3); Regionale historisch-geografische studies; Historische kaarten:45Geraadpleegd via: https://webkaart.provincie-utrecht.nl/viewer/app/Webkaart of het Utrechts Archief (https://hetutrechtsarchief.nl/). 'Stadsplattegrond IJsselstein' door Jacob van Deventer