Sygn. akt IV CSK 309/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 8 lutego 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Józef Frąckowiak SSN Marta Romańska w sprawie z powództwa E. M., małoletniego J. M. i M. M. przeciwko A. V. AG w Köln w Niemczech o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 8 lutego 2013 r., skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 7 marca 2012 r., 1) oddala skargę kasacyjną i nie obciąża powodów obowiązkiem zwrotu pozwanemu kosztów postępowania kasacyjnego, 2) przyznaje adw. Z. D. – D. od Skarbu Państwa (Sądu Apelacyjnego) kwotę 3600 (trzy tysiące sześćset) zł tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodom z urzędu w postępowaniu kasacyjnym, podwyższając ją o należny podatek VAT Uzasadnienie 2 Powodowie po ostatecznym sprecyzowaniu powództwa domagali się zasądzenia od pozwanego A. V. AG w Köln (Niemcy): E. M. - kwoty 25 000 euro z 5,5% tytułem zadośćuczynienia za ból, osamotnienie, zawiedzione nadzieje i konieczność ograniczenia planów życiowych, - kwoty 15 000 euro z 5,5% tytułem zadośćuczynienia za związane z żałobą cierpienia wykraczające rozmiarem i ciężarem poza normalne ramy i prowadzące do depresji, - 15.000 euro z 5,5% tytułem odszkodowania za pogorszenie sytuacji, - 600 euro renty miesięcznie z 5,5% w stosunku rocznym począwszy od dnia 23 kwietnia 2007 r. J. M.: - kwoty 10 000 euro z 5,5% tytułem zadośćuczynienia za cierpienia związane z żałobą wykraczające poza normalne ramy swoim rozmiarem i ciężarem, - kwoty 25 000 euro z 5,5% za ból, krzywdę, zawiedzione nadzieje, osłabienie aktywności życiowej, powodujące utratę możliwości polepszenia warunków życiowych w przyszłości w związku z brakiem wsparcia i wzorca ze strony ojca w dalszym życiu i konieczność ograniczenia planów życiowych, - kwoty 15.000 euro z 5,5% tytułem odszkodowania, - 300 euro miesięcznie renty z 5,5% w stosunku rocznym począwszy od dnia 23 kwietnia 2007 r. M. M.: - kwoty 15 000 euro z 5,5% tytułem zadośćuczynienia za cierpienia związane z żałobą wykraczające poza normalne ramy, z objawami depresyjnymi, - kwoty 25 000 euro z odsetkami w wysokości 5,5% - jako zadośćuczynienia za ból spowodowany poczuciem wyobcowania w związku z przeżywanym sieroctwem wywołującym wyjątkowe poczucie osamotnienia, zawiedzione nadzieje, psychiczne osłabienie aktywności życiowej spowodowanej utratą możliwości korzystania ze wzoru, wsparcia i opieki jakiej doznawał ze strony ojca, co wpływa negatywnie na jego warunki życia i nauki obecnie, ogranicza w budowaniu poczucia wartości 3 i ma wpływ na budowanie i planowanie przyszłości w związku z utratą autorytetu i oparcia ze strony ojca, - kwoty 15 000 euro z 5,5% tytułem odszkodowania, - 300 euro miesięcznie renty z 5,5% w stosunku rocznym począwszy od dnia 23 kwietnia 2007 r. Powodowie wnieśli także o zasądzenie od pozwanego kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego w wysokości 3.790 euro. Sąd Okręgowy w B. wyrokiem z dnia 13 października 2011 r. zasądził od pozwanego na rzecz E. M. i M. M. tytułem zadośćuczynienia kwoty po 10.000 euro z odsetkami w wysokości 4% w stosunku rocznym od dnia 4 grudnia 2008 r. do dnia zapłaty, oddalił roszczenie o zadośćuczynienie na rzecz J. M. w całości i roszczenia o wyższe zadośćuczynienia na rzecz E. M. i M. M. Tytułem renty Sąd Okręgowy zasądził od pozwanego na rzecz M. M. po 125 euro miesięcznie, płatne do 10-ego każdego miesiąca z 5,5% w stosunku rocznym poczynając od dnia 8 października 2008 roku do dnia zapłaty, na rzecz J. M. po 100 euro miesięcznie płatne do rąk E. M. jako ustawowej przedstawicielki małoletniego z 5,5% w stosunku rocznym, poczynając od dnia 8 października 2008 r., do czasu ukończenia przez powodów 26 roku życia, oraz na rzecz E. M. po 100 euro miesięcznie, płatne do 10-ego dnia każdego miesiąca z 5,5% w stosunku rocznym poczynając od dnia 8 października 2008 roku do 1 marca 2020 r. Sąd Okręgowy oddalił dalej idące powództwo o zapłatę renty; w całości oddalił powództwo o zapłatę odszkodowania oraz rozstrzygnął o kosztach procesu. Sąd Apelacyjny, po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji powodów i pozwanego, zmienił wyrok Sądu Okręgowego o tyle, że podwyższył odsetki od zadośćuczynienia przyznanego M. i E. M. do 5,5% i zasądził je od 18 września 2008 r.; zasądził od pozwanego na rzecz J. M. zadośćuczynienie w kwocie 3.000 euro z odsetkami w wysokości 5,5% w stosunku rocznym od dnia 18 września 2008 r. do dnia zapłaty; zasądził od pozwanego na rzecz M. M. tytułem skapitalizowanej renty za okres od dnia 24 kwietnia 2007 r. do dnia 26 września 2007 r. kwotę 627 euro z odsetkami w wysokości 5,5% w stosunku rocznym od dnia 27 września 2007 r. do dnia zapłaty oraz tytułem renty, poczynając od dnia 27 września 2007 roku do dnia 1 marca 2014 r., kwoty po 125 euro miesięcznie; na rzecz J. M. 4 tytułem skapitalizowanej renty za ten sam okres kwotę 510 euro z analogicznymi odsetkami oraz rentę od dnia 27 września 2007 r. do dnia 1 marca 2020 r. po 100 euro miesięcznie; na rzecz E. M. tytułem skapitalizowanej renty za ten sam okres kwotę 510 euro z odsetkami w wysokości 5,5% w stosunku rocznym od dnia 27 września 2007 r. do dnia zapłaty oraz rentę poczynając od dnia 27 września 2007 roku do dnia 1 marca 2020 r. w wysokości po 100 euro miesięcznie; wszystkie renty płatne do dnia 10 - go każdego miesiąca z 5,5% w stosunku rocznym w razie uchybienia w płatności którejkolwiek z rat. Sąd odwoławczy oddalił roszczenia powodów o zadośćuczynienie i rentę w pozostałym zakresie, zaś roszczenia o odszkodowanie w całości; oddalił obie apelacje w pozostałej części oraz orzekł o kosztach postępowania za obie instancje. Sąd Apelacyjny za podstawę rozstrzygnięcia przyjął następujący stan faktyczny: H. M. - mąż powódki E. M. i ojciec powodów J. i M. M. zginął 15 kwietnia 2007 r. na terenie Niemiec w wypadku drogowym, którego sprawcą był obywatel Niemiec ubezpieczony u pozwanego ubezpieczyciela niemieckiego. Pozwany wypłacił dobrowolnie powodom kwoty 11.973,12 zł i 5.728,80 zł odszkodowania za zniszczony samochód, 6.244,32 zł z tytułu kosztów pogrzebu i kosztów poniesionych na terenie Niemiec, 5.000 zł jako zwrot kosztu pomnika i 1.100 zł za posługę pogrzebową kościelną. E. i H. M. byli małżeństwem od 1980 r. H.M. wyjechał do Belgii w celach zarobkowych i z osiąganych zarobków wspierał rodzinę, przesyłał pieniądze na spłatę kredytu zaciągniętego na budowę domu, na utrzymanie domu, bieżące wydatki, modernizację sklepu powódki. Zarobki pochodziły z pracy wykonywanej nielegalnie, dochodów z której H. M. nie ujawniał, nie składając zeznań podatkowych za lata 2003 – 2006. Powódka w dacie wypadku i później prowadziła działalność gospodarczą i osiągała niewielkie dochody, również przeznaczane na potrzeby rodziny. Działalność tę przestała prowadzić w 2011 r. Śmierć H. M. spowodowała dla powodów utratę opieki i wsparcie psychicznego oraz materialnego z jego strony. U powódki i starszego syna wystąpiły stany depresyjne, u powódki ponadto nerwica narządowa i zaburzenia adaptacyjne. Młodszy syn, J. ze względu na wiek nie rozumiał powstałej sytuacji, zamknął się w sobie, unikał zajęć, na których poruszano tematy rodziny. Obydwaj synowie korzystali z pomocy psychologa. Powódka musiała zaciągnąć długi, 5 wyprzedawać rzeczy, ograniczyć wydatki domowe i korzystać z materialnego wsparcia rodziny, a także z pomocy społecznej. W marcu 2009 r. dochód rodziny został ustalony na kwotę 1.331,56 zł. W innym okresie na 1.033,96 zł. Renta rodzinna wynosi po 237,79 zł. Usprawiedliwione potrzeby małoletniego J. M. Sądy oszacowały na 600-700 zł miesięcznie, natomiast potrzeby M. M., który studiuje - na 1 200 zł miesięcznie. Możliwości zarobkowe H. M. określono na ok. 2 000 zł miesięcznie. Sąd Apelacyjny zgodził się z Sądem Okręgowym, że żądania powodów należy oceniać na gruncie prawa niemieckiego, jednak wniosek ten oparł nie na przepisach prawa prywatnego międzynarodowego, którymi kierował się Sąd Okręgowy, lecz wywiódł go z mającej pierwszeństwo Konwencji o prawie właściwym dla wypadków drogowych sporządzonej w Hadze w dniu 4 maja 1971 roku (Dz. U. z 2003 r. Nr 63, poz. 585), której art. 3 za prawo właściwe uznaje prawo wewnętrzne państwa, w którym nastąpił wypadek. Prawo to określa w szczególności przesłanki i zakres odpowiedzialności, istnienie oraz rodzaj obrażeń ciała lub szkody, za które należy się odszkodowanie, jak też rodzaj oraz zakres szkód (art. 8 pkt 1, 3, 4) i jest stosowane bez wymagania wzajemności, także gdy nie jest prawem Umawiającego się Państwa (art. 11). Mimo więc, że Niemcy nie są stroną Konwencji do roszczeń powodów zastosowanie znajdzie prawo niemieckie. Za podstawę odpowiedzialności sprawcy wypadku Sądy obu instancji uznały § 823 ust. 1 BGB, zgodnie z którym kto rozmyślnie albo z niedbalstwa narusza bezprawnie m. in. życie drugiego, jest obowiązany wynagrodzić mu szkodę stąd powstałą. Z tytułu umowy ubezpieczenia łączącej pozwanego ze sprawcą wypadku, ubezpieczyciel ponosi odpowiedzialność odszkodowawczą za sprawcę. Sądy stwierdziły ponadto, że obowiązek odszkodowawczy generalnie obejmuje szkodę majątkową. Zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową w prawie niemieckim domagać się można, zgodnie z postanowieniem § 253 ust. 1 BGB, tylko w przypadkach określonych przez ustawę, do których należy (ust. 2) uszkodzenie ciała lub zdrowia. Opierając się na dokonanej w orzecznictwie Federalnego Sądu Najwyższego wykładni powyższych przepisów Sądy przyjęły, ze odszkodowanie o charakterze zadośćuczynienia przysługuje rodzinie zabitego tylko wówczas, kiedy 6 poniosła szkodę na zdrowiu przekraczającą stopień, jaki zwykle wywołuje śmierć osoby bliskiej. Sąd pierwszej instancji uznał, że taki skutek powstał u powódki i M. M., natomiast Sąd odwoławczy ocenił, że uszczerbek tego rodzaju dotknął także J. M., który żyje w rodzinie mającej problemy psychologiczne wynikłe z przeżywania żałoby powikłanej przez matkę i brata. Konsekwencją są schorzenia somatyczne, stany lękowe i problemy wychowawcze, które nie wystąpiłyby, gdyby H. M. nie zginał w wypadku. Ostatecznie Sąd Apelacyjny uznał, że zachodzą podstawy do przyznania odszkodowania za uszczerbki na zdrowiu spowodowane wiadomością o śmierci męża i ojca wszystkim powodom. Za właściwe odszkodowanie dla E. i M. M. Sąd Apelacyjny uznał kwoty po 10 000 euro, zasądzone przez Sąd Okręgowy, natomiast odszkodowanie dla J. M. określił na poziomie 3 000 euro. Termin, od jakiego powodowie mogą domagać się odsetek od odszkodowań Sąd Apelacyjny określił na podstawie § 3a ust. 1 ustawy z dnia 5 kwietnia 1965 r. o ubezpieczeniu obowiązkowym posiadaczy pojazdów mechanicznych (PflVG – BGBl. I 1965, 213)), nakazującego ubezpieczycielowi złożenie osobie uprawnionej do odszkodowania najpóźniej w ciągu trzech miesięcy umotywowanej oferty odszkodowania, jeżeli obowiązek odszkodowawczy jest bezsporny i szkoda została wyceniona; lub udzielić umotywowanej odpowiedzi na twierdzenia wniosku, jeżeli obowiązek odszkodowawczy jest kwestionowany lub niejednoznaczny albo szkoda nie została do końca wyceniona. Termin ten biegnie od doręczenia wniosku ubezpieczycielowi lub pełnomocnikowi do regulacji szkód. Paragraf 3a ust. 2 PflVG przewiduje oprocentowanie roszczenia według stopy przewidzianej w § 288 ust. 1 BGB (Bürgerliliches Gesetzbuch), jeżeli w ciągu trzech miesięcy nie nastąpi złożenie oferty. Sąd odwoławczy stwierdził, że przewyższający normalne odczucia żałoby uszczerbek doznany przez powodów ujawnił się dopiero po upływie roku, termin dla roszczenia z nim związanego liczyć należy więc dopiero od zgłoszenia dokonanego w dniu 17 czerwca 2008 r. poprzez doręczenie odpisu pozwu nominowanemu korespondentowi pozwanego. Pozwany nie złożył w ciągu 3 miesięcy oferty odszkodowania, co uzasadnia zasądzenie odsetek od 18 września 2008 r. Wysokość odsetek oznaczona została na podstawie § 288 ust. 1 zd. 2 BGB w zw. z § 247 ust. 1 BGB, przy przyjęciu stopy 5,5%. 7 Za podstawę prawną roszczenia o rentę Sądy uznały § 10 ust. 2 i § 13 ust. 1 ustawy z dnia 3 maja 1909 r. o zasadach ruchu drogowego (StVG – BGBl z 2003 r., I S 310, 919), określające krąg uprawnionych (osoby, względem których ciążył na zmarłym obowiązek alimentacji) i rodzaj świadczenia - odszkodowanie w postaci renty pieniężnej na przyszłość, zasady ustalania której określa § 843 ust. 2-4 BGB. Powodowie byli objęci obowiązkiem alimentacyjnym H. M., jego śmierć spowodowała pogorszenie sytuacji materialnej powodów, w związku z czym przysługuje im roszczenie rentowe, które ma charakter odszkodowawczy i odpowiada świadczeniu do jakiego byłby zobowiązany H. M. podczas przypuszczalnego trwania życia. Sądy ustaliły rozmiar obowiązku alimentacyjnego H. M. według przepisów § 1360 zd. 1, § 1360a zd. 3 BGB oraz § 1601 i § 1602 BGB. Za podstawę oznaczenia rozmiaru świadczeń alimentacyjnych Sądy nie przyjęły zarobków uzyskiwanych przez zmarłego z nielegalnej pracy w Belgii, ponieważ według prawa niemieckiego praca taka traktowana jest jako sprzeczna z dobrymi obyczajami, a roszczenie o wynagrodzenie za jej wykonywanie – jako nieistniejące. Sąd Apelacyjny wskazał, że podobny pogląd wyrażany bywa także w oparciu o przepisy prawa polskiego. Zamiast tego Sądy ustaliły możliwości zarobkowe H. M., wskazując, że przy ustalaniu renty przewidzianej w § 10 ustawy o zasadach ruchu drogowego w zw. z § 844 BGB przeprowadza się prognozę, jak układałyby się stosunki alimentacyjne pomiędzy uprawnionym a zobowiązanym, gdyby ten żył nadal. Możliwości zarobkowe zmarłego oszacowane zostały na 2 000 zł netto miesięcznie, natomiast powódki na 1 000 - 1 100 zł miesięcznie netto. W konsekwencji Sąd Odwoławczy zaakceptował wysokość świadczeń rentowych zasądzoną przez Sąd Okręgowy i ich datę początkową. Określając termin, do którego H. M. byłby zobowiązany do świadczeń, Sąd Apelacyjny powołał się na doktrynę prawa niemieckiego i na tej podstawie przyjął jako podstawę ustalenia okresu świadczeń rentowych przypuszczalny czas, w jakim mógłby te świadczenia przekazywać H. M. Uprawnienie M. M., który jest już pełnoletni, ale nadal się uczy w systemie dziennym Sąd ustalił do chwili ukończenia przez niego studiów, tj. do 1 marca 2014 r. Co do J. M. uznał, że obecnie można prognozować jedynie, iż będzie się uczył co najmniej przez okres podlegania obowiązkowi szkolnemu, tj. do ukończenia 18-tego roku życia, przy czym - ze względu na zakres 8 zaskarżenia wyroku przez pozwanego - okres za który przysługują mu świadczenia Sąd Apelacyjny określił do dnia 1 marca 2020 r. Powódka z kolei mogłaby liczyć na świadczenia alimentacyjne od męża jedynie do czasu przejścia przez niego na emeryturę w lutym 2010 r., ponieważ z racji nielegalnego zatrudnienia emerytura ta byłaby prawdopodobnie najniższa H. M. nie byłby w stanie alimentować żony bez zagrożenia dla własnego utrzymania. Termin wymagalności roszczenia o rentę oraz należne odsetki Sąd Apelacyjny oznaczył według analogicznych reguł jak w wypadku odsetek od odszkodowania za szkody na zdrowiu wynikłe z przedłużonej żałoby. Przyjął, że skoro pozwany w ciągu trzech miesięcy od dnia 26 czerwca 2007 r. nie złożył powodom oferty zaspokojenia ich roszczeń z tytułu renty to powodowie mogą żądać odsetek od zasądzonych na ich rzecz rent od dnia 27 września 2007 roku. W konsekwencji za okres od dnia 24 kwietnia 2007 roku do dnia 26 września 2007 roku Sąd zasądził na rzecz powodów skapitalizowaną rentę i od tej kwoty odsetki od dnia 27 września 2007 roku do dnia zapłaty. Żądanie powodów zasądzenia odszkodowania odpowiadającego polskiemu świadczeniu przewidzianemu w art. 446 § 3 k.c. Sąd I instancji oddalił w całości nie znajdując materialnej podstawy do jego uwzględnienia, ponieważ w przepisach prawa niemieckiego nie ma przepisu o analogicznej treści. Sąd drugiej instancji wskazał, że dalsze roszczenia odszkodowawcze z tytułu różnych uszczerbków materialnych, które mieściły się w granicach zakreślonych w § 10 ust. 1 zd. 2 ustawy o zasadach ruchu drogowego nie zostały przez powodów wykazane. W skardze kasacyjnej opartej na obydwu podstawach z art. 3983 § 1 k.p.c. powodowie zarzucili: 1) naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię § 249 BGB, § 253 BGB, § 823 BGB, § 843 BGB, § 844 ust. 2 BGB, § 845 BGB, § 10 ust. 1 i § 13 ust. 1 StVG, art. 2 § 1 w zw. z art. 1 Konstytucji Niemiec oraz w wyniku naruszenia art. 45 w związku z art. 178 ust. 1 Konstytucji RP; 2) naruszenie przepisów postępowania, mające wpływ na sposób rozstrzygnięcia sprawy dotyczące art. 328 § 2 k.p.c. oraz art. 322 k.p.c. w zw. z § 823 BGB, § 249 BGB oraz § 10 ust. 2 StVG. W konkluzji skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w zakresie oddalenia roszczeń powodów oraz ich apelacji i przekazanie sprawy do 9 ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu oraz zasądzenie na rzecz pełnomocnika powodów ustanowionego z urzędu kosztów sporządzenia skargi kasacyjnej w odniesieniu do każdego z powodów. W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie od powodów na jego rzecz kosztów postępowania wywołanego wniesioną skarga kasacyjna według norm prawem przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: I. Najdalej idący spośród zarzutów kasacyjnych jest zarzut uchybienia art. 322 k.p.c. przy ustalaniu zakresu świadczeń odszkodowawczych należnych powodom na podstawie § 823 BGB, § 249 BGB oraz § 10 ust. 2 ustawy o zasadach ruchu drogowego, który miał doprowadzić, zdaniem skarżących, do nieważności postępowania, spowodowanej pozbawieniem ich możliwości obrony swoich praw. Powodowie uważają, że niezgodne z art. 322 k.p.c. oraz z art. 45 Konstytucji RP było oddalenie ich roszczeń odszkodowawczych z powołaniem się na nieudokumentowanie tych żądań, skoro w wypadku niemożliwości lub znacznej trudności ścisłego udowodnienia żądania sąd winien zasądzić odpowiednią sumę według swej oceny, po rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy. Powodowie podnieśli, że okolicznościami, które winny być poddane ocenie jest wielodzietność i struktura wiekowa rodziny powodów, wysokość kwot ugodzonych z rodzinami ofiar katastrofy lotniczej pod Smoleńskiem, praktyka orzecznicza sądów krajowych po wejściu w życie przepisów przewidujących możliwość uzyskania zadośćuczynienia za śmierć osoby bliskiej, naruszenie struktury rodziny i jej dezorganizacja, powodująca konieczność zrewidowania planów życiowych oraz konieczność zastąpienia ról spełnianych przez zmarłego w codziennym życiu i w rodzinie. Wytknęli, że Sąd Apelacyjny własną ocenę zastąpił judykatami sądów niemieckich, przez co powodowie, z uwagi na nieznajomość orzecznictwa sądów niemieckich, nie mogli podjąć skutecznej obrony swoich racji. Zastrzeżenia powodów nie są jednak uzasadnione. Prowadzenie sprawy sądowej przed sądem polskim, który obowiązany jest orzekać w oparciu o prawo obce, niewątpliwie powoduje dla strony problemy większe niż w wypadku stosowania prawa krajowego, jednak stan taki jest dopuszczony i akceptowany przez prawo wobec czego nie może być uznany za przyczynę nieważności postępowania. 10 Należy też zwrócić uwagę, że powodowie już na wczesnym etapie procesu uzyskali fachową pomoc w prowadzeniu sporu w osobie adwokata, co wyklucza skuteczność powoływania się na pozbawienie możności obrony swoich praw. Z kolei przesłanką zastosowania art. 322 k.p.c. (w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., którego powodowie nie powołali), jest niemożliwość lub nadmierna trudność udowodnienia wysokości roszczenia. Uprawnienie sądu do określenia właściwej sumy odnosi się jedynie do oceny wszystkich okoliczności sprawy. Przepis ten nie zwalnia więc stron od obowiązku wykazywania wysokości swoich roszczeń, łagodzi jedynie w określonych w nim wypadkach skutki działania art. 6 k.c. Jego celem jest umożliwienie dookreślenia oceną sędziowską wysokości roszczenia niemożliwej do precyzyjnego udowodnienia, bądź możliwej, lecz wymagającej prowadzenia „nader utrudnionego” postępowania dowodowego, a więc sięgania do dowodów trudno dostępnych, wymagających szczególnych procedur pozwalających na ich uzyskanie, lub takich, możliwość skorzystania z których jest odległa w czasie lub w ogóle wątpliwa. Przepis ten nie znajduje zastosowania wówczas, kiedy już w przepisie prawa materialnego dozwolona została pewna doza swobody ocennej lub jeśli taka swoboda wynika z charakteru roszczenia, jak to ma miejsce przy roszczeniach o zadośćuczynienie (odszkodowanie) za szkody niemajątkowe, szczególnie o charakterze uszczerbków na zdrowiu, ale także przy ocenie roszczeń alimentacyjnych, których charakter i prospektywne określanie wymusza konieczne przybliżenia. W prawie niemieckim odpowiedni zakres swobody przyznaje sądowi § 253 ust. 2 BGB, uprawniający do żądania słusznego odszkodowania oraz § 1360a i § 1610 BGB. Artykuł 322 k.p.c. mógłby zatem znaleźć zastosowanie jedynie przy ustalaniu odszkodowania za dalsze koszty poniesione w związku ze śmiercią H. M. oraz koszty leczenia powodów w związku z dolegliwościami związanymi z nadmiernym przeżywaniem żałoby, jednak tylko wtedy, gdyby wykazanie tych szkód, skonkretyzowanych przez powodów, było niemożliwe lub nader utrudnione. Charakter poniesionych wydatków przeczy jednak aby ich wykazanie łączyło się ze trudnościami. Omawiany przepis nie służy zaś naprawianiu skutków braku inicjatywy dowodowej stron. II. Zarzut dotyczący naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. (w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., którego skarżący i tym razem nie powołali) także nie jest skuteczny, ponieważ Sąd 11 Apelacyjny wyjaśnił w uzasadnieniu dlaczego przy wykładaniu znajdujących zastosowanie w niniejszej sprawie przepisów prawa niemieckiego posiłkował się orzecznictwem tamtejszych sądów oraz doktryny. Ten fragment uzasadnienia skarżący zacytowali nawet w skardze kasacyjnej. Wynika z niego, że Sąd Apelacyjny uznał, iż zastosowanie prawa niemieckiego wymaga przeprowadzenia procesu wykładni, w którym poza wykładnią językową uwzględnić należy także inne metody interpretacyjne, a nawet ukształtowaną linię obcego orzecznictwa. Swoje stanowisko Sąd poparł przytoczeniem art. 1143 § 3 k.p.c., który przewiduje możliwość zwrócenia się do Ministerstwa Sprawiedliwości o wyjaśnienie obcej praktyki sądowej. III. Zarzuty zgłoszone w ramach podstawy naruszenia prawa materialnego podnoszą błędy wykładni, jakich - zdaniem skarżących - dopuścił się Sąd odwoławczy i dotyczą:
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.