V CSK 129/12

Sygn. akt V CSK 129/12 POSTANOWIENIE Dnia 6 lutego 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Anna Owczarek (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Bogumiła Ustjanicz SSN Dariusz Zawistowski w sprawie z wniosku TAURON DYSTRYBUCJA S.A. z siedzibą w K. poprzednia nazwa Vattenfall Distribution Poland S.A. w G. przy uczestnictwie J. K. i S. K. o stwierdzenie nabycia służebności gruntowej przez zasiedzenie po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 6 lutego 2013 r., skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 22 września 2011 r., uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. Uzasadnienie 2 Wnioskodawczyni Vattenfall Distribution Poland Spółka Akcyjna z siedzibą w G. wniosła o stwierdzenie zasiedzenia przez nią z dniem 31 grudnia 1982 r. służebności gruntowej, polegającej na prawie posadowienia, dojścia i korzystania z nieruchomości w celu utrzymania, konserwacji, remontów, napraw i modernizacji napowietrznej linii elektroenergetycznej średniego napięcia, na nieruchomości położonej w M. przy ul. N.[…], stanowiącej działkę nr 489/20, dla której prowadzona jest przez Sąd Rejonowy księga wieczysta Kw nr 66491, będącej własnością uczestników postępowania – małżonków S. i J. K. W toku postępowania, na skutek wezwania sądu i stanowiska uczestników postępowania dotyczących niezbędności wskazania nieruchomości władnącej, wnioskodawczyni sprecyzowała wniosek oświadczając, że zasiedzenie służebności odpowiadającej służebności przesyłu nastąpiło na rzecz poprzednika prawnego Skarbu Państwa – Zakładów Energetycznych Okręgu Południowego przedsiębiorstwa państwowego w K. przy przyjęciu dobrej wiary z dniem 1 kwietnia 1975 r., złej wiary – z dniem 1 kwietnia 1985 r., a za nieruchomość władnącą można uznać nieruchomość objętą obecnie księgą wieczystą Kw nr 66293, na której znajduje się stacja transformatorowa. Wnioskodawczyni zobowiązała się do złożenia odpisu wskazanej księgi wieczystej po jej uzyskaniu, składając odpis skierowanego do sądu wieczysto-księgowego wniosku o wydanie odpisu Kw nr 66923 (zapewne omyłka co do numeru) oraz zawiadomienie o wpisie jej w dziale II ksiąg wieczystych Kw nr […], […],w miejsce Zakładu Elektroenergetycznego Spółki Akcyjnej z siedzibą w G., jako podmiotu któremu przysługuje prawo użytkowania wieczystego gruntu i odrębnej własności budynków. Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 11 maja 2011 r. oddalił wniosek. Sąd ustalił, że nad nieruchomością uczestników postępowania przebiega napowietrzna linia energetyczna służąca do zasilania stacji transformatorowej 20/04kV Łaziska Dolne 2. Stacja została oddana do eksploatacji w 1962 r., a pierwszy wpis w jej karcie eksploatacji nastąpił w dniu 12 stycznia 1963 r. W 2008 r. przeprowadzono przebudowę linii polegającą na wymianie przewodów i słupów. Po remoncie linia napowietrzna przebiega na niższej wysokości. Początkowo sieć elektroenergetyczna pozostawała w zarządzie przedsiębiorstwa państwowego Zakłady Energetyczne Okręgu Południowego w K., prowadzącego m.in. zakład pod 3 nazwą Zakład Energetyczny G. w G. Zarządzeniem Ministra Górnictwa i Energetyki z dnia 22 kwietnia 1985 r. utworzono przedsiębiorstwo państwowe pod nazwą Południowy Okręg Energetyczny w K., w skład którego wszedł Zakład Energetyczny G. Zarządzeniem Ministra Przemysłu z dnia 16 stycznia 1989 r. dokonano podziału Południowego Okręgu Energetycznego p.p. w K., tworząc przedsiębiorstwo państwowe pod nazwą Zakład Energetyczny G. w G., przekształcone następnie w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa - Zakład Elektroenergetyczny S.A. w G. W dniu 1 lipca 2007 r. majątek wymienionej spółki, obejmujący zorganizowaną część przedsiębiorstwa, został wniesiony jako aport do spółki, będącej wnioskodawczynią w obecnym postępowaniu. Sąd pierwszej instancji uznał, że linia napowietrzna przebiegająca nad działką uczestników postępowania spełnia wymóg trwałego i widocznego urządzenia. Podkreślił jednak, że w sprawie o zasiedzenie służebności gruntowej, która ma polegać na korzystaniu z urządzeń służących dystrybucji energii elektrycznej, wnioskodawca winien wykazać nie tylko fakt istnienia takich urządzeń na cudzej nieruchomości, związek z linią napowietrzną, zwiększoną użyteczność nieruchomości władnącej, samodzielność korzystania przez okres wymagany dla zasiedzenia, ale ponadto wyraźnie określić nieruchomość władnącą, wykazać prawo własności zasiadującego. Sąd ocenił, że wnioskodawca nie spełnił tych wymogów, zatem nie było podstaw do dopuszczenia wskazanego przez wnioskodawcę dowodu z opinii biegłego dla wykazania zależności funkcjonalnej pomiędzy urządzeniami położonymi na nieruchomości uczestników a rozdzielnią Głównego Punktu Zasilania Łaziska. Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 22 września 2011 r. oddalił apelację wnioskodawczyni podzielając podstawę faktyczną zaskarżonego orzeczenia w całości. Odnosząc się do złożonego zawiadomienia o wpisie w księgach wieczystych stwierdził, że nie wynika z niego, na której nieruchomości posadowiony jest budynek rozdzielni 20 kV. Podkreślił, że służebność gruntowa ze swej definicji (art. 285 § 1 k.c.) jest prawem związanym z własnością nieruchomości władnącej, stąd niezbędne jest jej szczegółowe określenie. Służebność przesyłu, przewidziana obecnie w art. 3051 k.c., różni się od służebności gruntowej tym, że nie wymaga istnienia nieruchomości władnącej, 4 zatem jest prawem na rzecz przedsiębiorcy, a nie każdoczesnego właściciela nieruchomości władnącej. Sąd Okręgowy podzielił stanowisko sądu pierwszej instancji, że wniosek nie mógł być uwzględniony gdyż skarżąca, wnosząc o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, nie określiła dokładnie (przez wskazanie numeru działki) nieruchomości zabudowanej budynkiem rozdzielni 20 kV w okresie biegu terminu zasiedzenia, nie wykazała właściwym dokumentem jaką księgą wieczystą uprzednio i obecnie jest ona objęta oraz że Skarbowi Państwa w okresie biegu terminu zasiedzenia przysługiwało co do niej prawo własności. Sąd Okręgowy uznał jednocześnie, że skoro wnioskodawczyni domagała się stwierdzenia nabycia służebności gruntowej w drodze zasiedzenia przez Skarb Państwa, to podmiot ten powinien być uczestnikiem postępowania. Przyjął jednak, odwołując się do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 2010 r., III CZP 112/09 (OSNC 2010, nr 7-8, poz. 98), że nie wzięcie przez zainteresowanego udziału w sprawie rozpoznawanej w trybie nieprocesowym nie powoduje nieważności postępowania. Wnioskodawczyni wniosła od powyższego postanowienia skargę kasacyjną opartą na obu podstawach z art. 3983 § 1 k.p.c., wnosząc o uchylenie go i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W ramach podstawy obejmującej naruszenie przepisów postępowania, mających istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, skarżąca zarzuciła obrazę: - art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 5 k.p.c. w zw. z art. 386 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. w zw. z art. 510 § 2 k.p.c. poprzez niezastosowanie i pozbawienie Skarbu Państwa możności obrony praw w skutek braku wezwania go do sprawy jako uczestnika postępowania; - art. 227 k.p.c. w zw. z art. 231 k.p.c. w zw. z art. 232 zd. 2 k.p.c. w zw. z art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez niezastosowanie i w konsekwencji przyjęcie, że nieruchomość władnąca nie została dostatecznie określona przez wnioskodawcę; - art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c. w zw. z art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 231 § 1 k.p.c. w zw. z art. 232 zd. 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez niezastosowanie i nie przeprowadzenie dowodu 5 w zakresie ustalenia nieruchomości władnącej, mimo że na skutek powziętych przez Sąd Okręgowy wątpliwości wynikła taka konieczność; - art. 217 § 2 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. w zw. z art. 378 k.p.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie i pominięcie przez Sąd Okręgowy środków dowodowych nieuwzględnionych przez Sąd Rejonowy, przedstawionych w zarzutach apelacyjnych; - art. 230 k.p.c. w zw. art. 382 k.p.c. z art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez niezastosowanie i przyjęcie, że brak wypowiedzenia się przez uczestników postępowania co do okoliczności faktycznych wskazanych przez wnioskodawcę w zakresie nieruchomości władnącej nie pozwala w postępowaniu nieprocesowym na przyjęcie tych faktów jako przyznanych; - art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. i art. 516 k.p.c. poprzez niewskazanie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia żadnych okoliczności faktycznych, które uzasadniały przyjęcie, iż obalone zostało domniemanie ciągłości posiadania służebności, które rozciąga się także na wskazaną przez wnioskodawcę nieruchomość władnącą w całym okresie niezbędnym do zasiedzenia. W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego skarżąca powołała: - art. 285 § 1 k.c. w zw. z art. 292 k.c. w zw. z art. 3051 k.c. poprzez błędną wykładnię i uznanie, iż wskazanie nieruchomości władnącej dla wykazania zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu musi polegać na podaniu dokładnego numeru księgi wieczystej, a nie wystarcza indywidualizująca tą nieruchomość nazwa powszechnie używana dla znajdujących się na niej urządzeń; - art. 285 § 1 k.c. w zw. z art. 292 k.c. w zw. z art. 3051 k.c. poprzez błędną wykładnię i uznanie, iż dla wykazania zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu niezbędne jest wskazanie nieruchomości władnącej; - art. 340 k.c. w zw. z art. 352 § 2 k.c. w zw. z art. 292 k.c. w zw. z art. 285 § 1 k.c. w zw. z art. 3051 k.c. poprzez niezastosowanie, a w konsekwencji uznanie, iż nieobalone domniemanie ciągłości posiadania służebności co do nieruchomości 6 obciążonej i nieruchomości władnącej nie pozwala przyjąć, iż nieruchomość władnąca przysługiwała podmiotowi zasiadującemu służebności w całym okresie niezbędnym do zasiedzenia. Uczestnicy postępowania wnieśli o oddalenie skargi kasacyjnej i o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. W postępowaniu kasacyjnym wnioskodawczyni wykazała dokumentami, że na skutek przekształcenia, a następnie połączenia następcą prawnym wnioskodawcy jest obecnie TAURON Dystrybucja Spółka Akcyjna w K. Sąd Najwyższy zważył: Najdalej idący zarzut nieważności postępowania wywodzony z pozbawienia Skarbu Państwa możności obrony praw wskutek niewezwania go, jako zainteresowanego, do udziału w sprawie jest bezzasadny. Wnioskodawczyni, dochodząc stwierdzenia zasiedzenia przez Skarb Państwa, w imieniu którego zarząd wydzieloną częścią mienia państwowego i odpowiednio posiadanie innych nieruchomości wykonywały przedsiębiorstwo państwowe, z których ostatnie zostało przekształcone w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa, a następnie sprywatyzowane, powoływała się na swe następstwo prawne w zakresie praw rzeczowych przysługujących uprzednio temu podmiotowi. W związku z tym, że sukcesja powyższa nie ma charakteru mortis causa, gdyż Skarb Państwa nadal istnieje jako osoba prawna, w judykaturze na tle zbliżonych stanów faktycznych, powstał spór dotyczący niezbędności podejmowania czynności procesowych, zmierzających do zapewnienia udziału tego podmiotu w toczącym się postępowaniu o stwierdzenie zasiedzenia oraz skutków ich zaniechania. Za poglądem, że istnieje obowiązek podjęcia takich czynności z urzędu, a w ich braku dochodzi do nieważności postępowania, opowiedział się Sąd Najwyższy w postanowieniach z dnia 17 lutego 2011 r., IV CSK 435/10, niepubl., z dnia 7 października 2011 r., II CSK 215/11, niepubl. Przeciwne stanowisko o braku nieważności postępowania w sprawie o stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości, w którym nie uczestniczył zainteresowany, jedynie ewentualnym uchybieniu procesowym, którego wpływ na wynik sprawy należy każdorazowo wykazać, wyraził Sąd Najwyższy m.in. w postanowieniu z dnia 24 czerwca 2009 r., I CSK 453/08, niepubl., w postanowieniu z dnia 17 listopada 2009 r., III CSK 28/09, 7 niepubl., w uchwale