Sygn. akt IV CSK 508/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 13 marca 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący) SSN Wojciech Katner SSN Maria Szulc (sprawozdawca) w sprawie z powództwa Wojskowych Zakładów […] przeciwko "A." Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w G. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 13 marca 2013 r., skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 11 kwietnia 2012 r., sygn. akt […], oddala skargę kasacyjną. Uzasadnienie 2 Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda Wojskowych Zakładów […] od wyroku Sądu Okręgowego w T. oddalającego powództwo o zasądzenie kwoty 182.998,91 zł z tytułu zwrotu zaliczek zapłaconych A. spółce z o.o. na poczet wynagrodzenia za wykonanie dzieła. Sprawa niniejsza jest po raz drugi rozpoznawana przez Sąd Najwyższy, bowiem wyrokiem z dnia 21 października 2010 r., IV CSK 112/10 Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania temu Sądowi. Sądy obu instancji ustaliły, że poprzednik prawny powoda, jako wykonawca, zawarł z Ministrem Obrony Narodowej w dniu 8 września 2005 r. umowę o pracę badawczo - rozwojową, której przedmiotem było wykonanie pralni polowej o kryptonimie Neptun 2, a w dniu 3 października 2005 r. zawarł z pozwaną, jako podwykonawcą, umowę o wykonanie kontenera ISO – 1 serii 1C dostosowanego do zabudowy pralni, przy czym jej przedmiot został określony w opisie wymagań technicznych i założeń techniczno - taktycznych. Strony podzieliły wykonanie dzieła na trzy etapy i powodowe zakłady zapłaciły zaliczkę w kwocie 182.998,91 za etap pierwszy (opracowanie dokumentacji i uzyskanie aprobaty Polskiego Rejestru Statków) i za etap drugi (wykonanie prototypu kontenera i przeprowadzenie prób). Każdy etap miał być przedmiotem odrębnego odbioru i rozliczenia. W § 11 ust. 1 – 5 strony określiły przypadki uprawniające zamawiającego do odstąpienia od umowy, w tym od określonego etapu prac. Pozwana wykonała dwa pierwsze etapy zamówienia, został podpisany protokół zdawczo – odbiorczy II etapu prac i kontener został wydany powodowi. Kontener uzyskał certyfikat Polskiego Rejestru Statków, lecz pozwana nie przekazała powodowi dokumentacji powykonawczej (etap III). Pismem z dnia 23 października 2006 r. pozwana złożyła oświadczenie o odstąpieniu od umowy na podstawie art. 491 i 640 k.c. z przyczyny wprowadzenia przez zamawiającego w II etapie zmian rozwiązań projektowych i odmowy podpisania aneksu określającego te zmiany i podwyższenie wynagrodzenia. Powód wezwał pozwaną do zwrotu pobranych zaliczek oraz do odebrania kontenera i dokumentacji wykonanej w ramach tego projektu. 3 Sąd pierwszej instancji uznał, że oświadczenie pozwanej o odstąpieniu od umowy jest skuteczne, a zważywszy na powołanie się na § 11 ust. 6 umowy przyjął, iż intencją pozwanej było odstąpienie od III etapu umowy. Wskazał, że Sąd Najwyższy nie zajmował się tym, czy pozwana odstąpiła od całej umowy, czy tylko od umowy w zakresie III etapu, a o skutku upadku zobowiązania ex tunc wskutek złożenia oświadczenia woli o odstąpieniu od umowy wypowiedział się w kontekście oceny, czy nastąpiło przedawnienie i w tym zakresie pogląd ten wiąże. W ocenie Sądu Okręgowego świadczenie pozwanej było podzielne, bowiem strony wskazały w umowie trzy etapy wykonania, z których każdy był przedmiotem odrębnego odbioru i rozliczenia, a nadto w umowie przewidziano możliwość odstąpienia od umowy w zakresie poszczególnego etapu. Konsekwencją było przyjęcie, że odstąpienie wywołało skutek ex nunc tzn. dotyczyło III etapu prac, a zatem nie ma zastosowania art. 494 k.c. Przemawia za tym również odebranie kontenera przez zamawiającego bez zastrzeżeń, wyposażenie go w pralnię i wystawienie na targach oraz złożenie przez Ministra Obrony Narodowej oświadczenia, że kontener stanowi jego własność. Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji co do zakresu związania wykładnią prawa dokonaną przez Sąd Najwyższy stwierdzając, że Sąd ten nie oceniał, czy pozwana odstąpiła od umowy ze skutkiem ex tunc, czy ex nunc, a tylko w kontekście przedawnienia roszczeń wyraził pogląd, że oświadczenie o odstąpieniu od umowy wywiera skutek ex tunc. Za trafną uznał także ocenę, że pozwana odstąpiła od umowy ze skutkiem ex nunc, a zatem w części, w której umowa nie została wykonana. Wskazał również, że fakt rozstrzygnięcia sprawy przez sędziego, który napisał glosę do wyroku Sądu Najwyższego wydanego w sprawie, sam przez się nie jest podstawą do uwzględnienia apelacji, bo nie można uznać, że okoliczność ta świadczy o stronniczości sędziego w rozumieniu art. 49 k.p.c. W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach kasacyjnych (art. 3983 § 1 i 2 k.p.c.) powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sporu, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego: - art. 494 k.c. poprzez przyjęcie, 4 że skutkiem odstąpienia przez pozwaną od umowy był skutek ex nunc; - art. 379 § 2 k.c. przez dowolne przyjęcie, że świadczenie pozwanej miało charakter podzielny; - art. 65 § 2 k.c. przez dowolne przyjęcie, że celem umowy było produkowanie przez pozwaną kontenera i wyposażanie go przez powoda, podczas gdy rzeczywistym celem było uzyskanie pełnej dokumentacji wraz z prototypem, by w przyszłości powódka mogła wdrożyć masową produkcję pralni polowych w kontenerach. W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzucono: - naruszenie art. 39820 k.p.c.; - naruszenie art. 49 k.p.c. w zw. z art. 316 § 1 k.p.c. i naruszenie art. 161 k.p.c. w zw. z art. 140 k.p.c. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W pierwszej kolejności należy się odnieść do zarzutów prawa procesowego, a zwłaszcza zarzutu naruszenia art. 49 k.p.c. w zw. z art. 316 § k.p.c. jako mogącego wywrzeć najdalej idące skutki procesowe. Skarżący twierdzi, że zaskarżony wyrok został wydany z udziałem sędziego, który napisał glosę do wyroku Sądu Najwyższego wydanego w niniejszej sprawie. Powód jednakże nie wskazuje, którego sędziego uczestniczącego w składzie sądu odwoławczego zarzut ten dotyczy, a zważywszy na argument, że sędzia ten przeprowadzał postępowanie dowodowe w celu wykazania z góry przyjętego stanowiska, oczywiste się staje, że dotyczy on sędziego orzekającego w pierwszej instancji zwłaszcza, że Sąd Apelacyjny nie przeprowadzał żadnego postępowania dowodowego. Utrwalone jest stanowisko, że Sąd Najwyższy bada nieważność postępowania jedynie przed sądem drugiej instancji, a jedynie wyjątkowo pośrednia kontrola tej bezwzględnej przesłanki procesowej w zakresie postępowania przed sądem pierwszej instancji jest dopuszczalna w ramach drugiej podstawy kasacyjnej z art. 3983 § 1 k.p.c., jeżeli skarżący podniesie zarzut naruszenia przez sąd drugiej instancji art. 386 § 2 k.p.c. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2007 r., V CSK 62/07, niepubl. i orzeczenia w nim powołane). Takiego zarzutu jednak skarżący nie powołuje, a zatem kwestia nieważności postępowania przed Sądem Okręgowym uchyla się spod kontroli kasacyjnej. Sąd Apelacyjny nie mógł się natomiast dopuścić naruszenia art. 49 k.p.c. w zw. z art. 316 k.p.c., skoro żaden z sędziów składu orzekającego nie napisał glosy do wyroku Sądu Najwyższego 5 IV CSK 112/10, co w konsekwencji czyni zbędne rozważania, czy taka sytuacja faktyczna mogła doprowadzić do zarzucanej nieważności postępowania. Nie są również trafne pozostałe zarzuty naruszenia prawa procesowego. Sąd Najwyższy, w granicach określonych art. 3983 § 2 k.p.c. bada prawidłowość postępowania przed sądem drugiej instancji, natomiast zarzut naruszenia art. 161 k.p.c. w zw. z art. 140 k.p.c. uzasadniony brakiem doręczenia pełnomocnikowi powoda załącznika do protokołu z dnia 25 października 2011 r. dotyczy postępowania przed Sądem pierwszej instancji. Ponadto załącznik do protokołu nie jest pismem procesowym, które podlega doręczeniu, a głosem strony do protokołu. Skarżący nie wykazał powiązania tego zarzutu z postępowaniem apelacyjnym, zaś twierdzenia o ustaleniu przez Sąd drugiej instancji stanu faktycznego na podstawie tego załącznika nie znajdują odzwierciedlenia w motywach tego Sądu, jak również zmierzają do niedopuszczalnego, w świetle art. 3983 § 3 k.p.c., zakwestionowania stanu faktycznego. Prawidłowe jest stanowisko Sądu odwoławczego co do zakresu związania wykładnią prawa dokonaną przez Sąd Najwyższy w wyroku IV CSK 112/10, a zatem nie można temu Sądowi przypisać naruszenia art. 39820 k.p.c. Sąd Najwyższy odnosząc się do zagadnienia przedawnienia roszczeń powoda wskazał, że w wypadku skutecznego odstąpienia od umowy zobowiązanie wygasa ze skutkiem ex tunc, wobec czego podstawy roszczeń powoda nie można poszukiwać w przepisach Kodeksu cywilnego regulujących stosunek zobowiązaniowy tj. w art. 646 k.c., a w konsekwencji analiza upływu terminu przedawnienia roszczeń powinna być dokonana w świetle art. 118 k.c. Wyrażony pogląd prawny nie odnosił się natomiast do przesłanek stosowania art. 491 § 2 k.c., bowiem na tamtym etapie postępowania kwestia podzielności świadczenia nie była przez Sąd Najwyższy rozważana. Odnosząc się do zarzutów prawa materialnego wskazać należy, że skarżący nie zarzuca naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 491 § 2 k.c., który stanowił podstawę przyjęcia, że świadczenie pozwanej było podzielne i w świetle tego przepisu była ona uprawniona do odstąpienia od umowy jedynie w zakresie jej III etapu. Ze sformułowania zarzutów kasacyjnych nie wynika również, czy powód 6 zarzuca błędną wykładnię wskazanych przepisów, czy ich błędne zastosowanie, a jedynie z uzasadnienia można domniemywać, że jego zdaniem Sąd odwoławczy wadliwie zastosował wskazane przepisy prawa. Zważywszy na podniesienie zarzutu art. 379 § 2 k.c. oraz art. 494 k.c. w kontekście twierdzenia, że pozwana z uwagi na skutek ex tunc oświadczenia o odstąpienia od umowy jest zobowiązana zwrócić wszystko, co otrzymała od powódki, należy się jednak odnieść do kwestii podzielności świadczeń i prawidłowości rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego w tym zakresie.
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.