Sygn. akt V KO 56/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 22 października 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jarosław Matras (przewodniczący) SSN Małgorzata Gierszon (sprawozdawca) SSN Przemysław Kalinowski Protokolant Anna Kowal w sprawie A. P. o zadośćuczynienie za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie w sprawie DS …/72 Prokuratury Powiatowej dla powiatu p. w P. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 22 października 2013 r., wniosku pełnomocnika wnioskodawcy o wznowienie postępowania w sprawie III Ko …/08 Sądu Okręgowego w P. zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 28 października 2010 r.
- wznawia postępowanie w sprawie z wniosku A. P. zakończone prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 28 października 2010 r.;
- uchyla wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 28 października 2010r., oraz utrzymany nim w mocy wyrok Sądu Okręgowego z dnia 17 sierpnia 2010 r. i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania; 2
- zasądza od Skarbu Państwa na rzecz adw. J. R. - Kancelaria Adwokacka kwotę 442 (czterysta czterdzieści dwa) zł i 80 (osiemdziesiąt) gr w tym 23 % podatku VAT, tytułem wynagrodzenia za sporządzenie i wniesienie wniosku o wznowienie postępowania na rzecz A. P.;
- obciąża Skarb Państwa kosztami sądowymi postępowania wznowieniowego. UZASADNIENIE Wnioskiem z dnia 8 listopada 2008 r. skierowanym do Sądu Okręgowego A. P. domagał się zasądzenia od Skarbu Państwa kwoty 25.000 zł „za pozbawienie bezprawne (wolności) jako opozycjonisty antykomunistycznego”. Na rozprawie w dniu 17 sierpnia 2010 r. pełnomocnik wnioskodawcy sprecyzował złożony przez A. P. wniosek w ten sposób, że „wniósł o zasądzenie na jego rzecz wyłącznie zadośćuczynienia w kwocie 25.000 zł, plus odsetki, co w ocenie wnioskodawcy daje łączną kwotę około 2 milionów złotych” (k. 118 w/w akt). Wyrokiem z dnia 17 sierpnia 2010 r. Sąd Okręgowy w P. na podstawie art. 8 ust. 1 i 1a w zw. z art. 11 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r., o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. 1991 r., Nr 34, poz. 149 ze zm. zwanej dalej ustawą lutową)
- zasądził od Skarbu Państwa na rzecz A. P. kwotę 25.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznane krzywdy wraz z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty;
- w pozostałym zakresie wniosek oddalił. Apelację od tego wyroku, na niekorzyść wnioskodawcy, wniósł prokurator, zarzucając błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę tego wyroku poprzez błędne i niezasadne przyjęcie, że czyn A. P. był związany z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego w sytuacji, gdy prawidłowo oceniony materiał dowodowy zebrany w sprawie nie pozwalał na takie ustalenia. Apelację tą rozpoznał Sąd Apelacyjny. Wyrokiem z dnia 28 października 2010 r. zaskarżony nią wyrok utrzymał w mocy. 3 W dniu 13 sierpnia 2013 r. wpłynął do Sądu Najwyższego sporządzony przez pełnomocnika z urzędu A.P. wniosek o wznowienie postępowania, w powyżej wskazanej sprawie. Jako podstawę tego wniosku pełnomocnik wnioskodawcy wskazał, że Sąd Okręgowy w P. stwierdził, iż „dla ustalenia wysokości (należnego wnioskodawcy zadośćuczynienia) istotne znaczenie wniósł fakt, że zgodnie z obowiązującym w dacie wyroku art. 8 ust. 1a ustawy lutowej odszkodowanie za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę nie mogły łącznie przekroczyć kwoty 25.000 zł, który to przepis został następnie uchylony wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 marca 2011 r., wydanym w sprawie P 21/09”. Równocześnie pełnomocnik wnioskodawcy wniósł o uchylenie (wskazanych powyżej) wyroków sądów obu instancji i przekazanie sprawy A. P. Sądowi Okręgowemu w P. – do ponownego rozpoznania. Prokurator Prokuratury Generalnej w piśmie z dnia 6 września 2013 r. poparł wniosek pełnomocnika A. P., wniósł o jego uwzględnienie i wznowienie postępowania oraz uchylenie obu wyroków zapadłych w sprawie wnioskodawcy, a także o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w P. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. W stwierdzonych w sprawie okolicznościach - należało uznać zasadność wniosku. Nie ulega wątpliwości, że stosownie do treści art. 540 § 2 k.p.k., postępowanie wznawia się na korzyść strony, jeżeli Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą przepisu prawnego, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie. Równie bezsporne jest i to, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 1 marca 2011 r., sygn. P 21/09, OTK-A 2011/2/7, uznał, że art. 8 ust. 1a ustawy lutowej jest niezgodny z przepisami Konstytucji RP. W dotychczasowym orzecznictwie Sąd Najwyższy wielokrotnie (por. m.in. wyroki z: 26 września 2011 r., II KO 51/11, Lex 960529; 6 czerwca 2013 r., III KO 15/13, Legalis) zasadnie zauważał, że uznanie niekonstytucyjności wymienionych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego przepisów ustawy lutowej nie oznacza konieczności niejako automatycznego wznowienia postępowania we wszystkich sprawach, w których były one podstawą rozstrzygnięcia co do roszczeń w 4 przedmiocie odszkodowania i zadośćuczynienia za represje związane z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Stwierdził to też sam Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu przywołanego wyżej wyroku z dnia 1 marca 2011 r., podnosząc nadto wprost, iż to jego orzeczenie „oznacza możliwość wznowienia postępowania, (ale) pod warunkiem, że przy rozstrzyganiu tych spraw zastosowanie znalazł art. 8 ust. 1a ustawy lutowej, w których żądania wniosków i poniesiona szkoda oraz krzywda przekraczały przewidziane w ustawie 25.000 zł i gdy sąd nie przyznał odszkodowania lub zadośćuczynienia w oparciu o wcześniejsze jego uzyskanie na podstawie innego tytułu wymienionego w ustawie”. Wszystkie te przywołane warunki skutecznego wystąpienia z wnioskiem o wznowienie postępowania, opartym o przepis art. 540 § 2 k.p.k. w sprawie roszczeń w przedmiocie odszkodowania i zadośćuczynienia za represje związane z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego zostały w niniejszej sprawie spełnione. Przekonanie to uzasadniają następujące względy.
- Treść wyroku Sądu Okręgowego w P. z dnia 17 sierpnia 2010 r. jednoznacznie świadczy o tym, że zasądzono na rzecz wnioskodawcy zadośćuczynienie za doznane krzywdy także w oparciu o przepis art. 8 ust. 1a ustawy lutowej. Przepis ten bowiem został powołany wprost w podstawie prawnej tego orzeczenia.
- Wprawdzie z treści złożonego przez wnioskodawcę „wniosku o odszkodowanie” z dnia 8 listopada 2008 r. (k. 1 w/w akt) wynika, że domagał się on pierwotnie zasądzenia kwoty 25.000 zł, niemniej jednak z oświadczenia jego pełnomocnika, złożonego na rozprawie w dniu 17 sierpnia 2010 r. (k. 118 w/w akt), można już wnioskować, iż wnioskodawca wprawdzie wniósł o „zadośćuczynienie w kwocie 25.000 zł”, ale także i o odsetki, „co ( w jego) ocenie daje łączną kwotę około 2 milionów złotych” (k. 118 w/w akt). Zapis ten na pewno nie jest jednoznaczny, niemniej jednak zważywszy na to, że Sąd Okręgowy zasądzając na rzecz wnioskodawcy kwotę 25.000 zł tytułem zadośćuczynienia, w pozostałym zakresie wniosek oddalił, uznać należało że w istocie wnioskodawca żądał wówczas zasądzenia, na swoją rzecz, tytułem zadośćuczynienia kwoty 5 przekraczającej 25.000 zł. To, że podstawy części swojego żądania wnioskodawca upatrywał w błędnym przekonaniu o należnych mu odsetkach biegnących od dnia jego zwolnienia, nie przeczy powyższej konkluzji. Te jego twierdzenia należy oceniać – tak jak to słusznie zauważył prokurator Prokuratury Generalnej w piśmie z dnia 6 września 2013 r. (k. 22 akt SN) – tak w kontekście nieporadności i braku wiedzy prawnej wnioskodawcy (o czym świadczy sam sposób redagowania i treść sporządzanych przez niego pism procesowych), jak i oczywistego wniosku, iż zapis wspomnianego oświadczenia pełnomocnika wnioskodawcy na rozprawie w dniu 17 sierpnia 2010 r., nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż domagał się on w istocie „łącznie kwoty około 2 milionów”. Zauważyć przy tym należy, że zawarte w uzasadnieniu wyroku Sądu Okręgowego stwierdzenia nie przeczą trafności powyżej prezentowanej oceny. Nie tylko dlatego, że w uzasadnieniu tym Sąd wskazał różne kwoty żądania wnioskodawcy (błędnie powołując się przy tym na treść wniosku z dnia 8 listopada 2008 r. – k. 122 akt III Ko …/08), ale przede wszystkim z uwagi na to, że oddalił wniosek o zasądzenie zadośćuczynienia ponad równocześnie przyznaną wnioskodawcy kwotę 25.000 zł. To zaś na pewno dowodzi tego, że tym samym Sąd uznał, iż żądanie wniosku przekraczało kwotę 25.000 zł.
- Analiza treści uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego w P. pozwala też uznać, że wysoce prawdopodobne jest, iż gdyby nie treść wówczas obowiązującego przepisu art. 8 ust. 1a ustawy lutowej, zasądzona na rzecz wnioskodawcy kwota zadośćuczynienia byłaby wyższa. Wprawdzie odnośnie tej kwestii Sąd Okręgowy nie poczynił żadnych kategorycznych stwierdzeń, i wprost nie ustalił rozmiarów krzywdy wnioskodawcy oraz wielkości zadośćuczynienia, która by je rekompensowała, niemniej jednak równocześnie podniósł, że „orzeczenie o wysokości (należnego wnioskodawcy i zasądzonego) zadośćuczynienia w żadnym wypadku nie może pozostać w oderwaniu od treści art. 8 ust. 1a ustawy lutowej” (k. 125 w/w akt). Jednocześnie Sąd ten orzekł, że A. P. był bezprawnie, bez doręczenia mu decyzji o zatrzymaniu i aresztowaniu, pozbawiony wolności przez okres niemal 9 miesięcy, w tym czasie był „bity, wybito mu zęby i 6 poddawano niesławnym „ścieżkom zdrowia” (k. 126 w/w akt), co też samoistnie uprawdopodobnia możliwość ustalenia wysokości należnego wnioskodawcy zadośćuczynienia na kwotę przewyższającą 25.000 zł. Zestawiając wszystkie te wskazane powyżej okoliczności stwierdzić zatem należy, że wniosek pełnomocnika A. P. o wznowienie postępowania spełnia owe, wymagane dla uznania skuteczności tego rodzaju wniosków, warunki. Stąd też konieczne stało się uchylenie wyroków sądów obu instancji i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w P. do ponownego rozpoznania. Charakter czynności, które w toku tego ponownego rozpoznania sprawy należy przeprowadzić i związanych z tym ustaleń, co do rzeczywistej wysokości doznanej przez wnioskodawcę krzywdy, przemawiają za potrzebą ponowienia również postępowania pierwszoinstancyjnego, tym bardziej w sytuacji, w której Sąd Apelacyjny rozpoznawał tylko apelację prokuratora na niekorzyść wnioskodawcy. On sam wówczas nie podważał poprawności przyjętych przez Sąd Okręgowy ustaleń i dokonanych na ich podstawie rozstrzygnięć, co (czego nie można obecnie wykluczyć) mogło być następstwem obowiązujących wówczas ograniczeń co do wysokości dochodzonego zadośćuczynienia, wprowadzonych treścią art. 8 ust. 1a ustawy lutowej. Ponownie rozpoznając sprawę Sąd Okręgowy rozważy powyższe uwagi i rozstrzygnie o zgłoszonym przez A. P. roszczeniu w oparciu o obowiązujące obecnie przepisy, uwzględniając przy tym w swoim rozstrzygnięciu wielkość zasądzonej z tego tytułu już na jego rzecz kwoty. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania wznowieniowego wydano w oparciu o art. 639 zd. 1 k.p.k. i art. 636 § 1 (a contrario) k.p.k. Z tych wszystkich względów, orzeczono jak wyżej.