Sygn. akt I ACa 439/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 10 października 2012 r. Sąd Apelacyjny w Białymstoku I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Bogusław Dobrowolski Sędziowie : SA Irena Ejsmont - Wiszowata SO del. Krzysztof Chojnowski (spr.) Protokolant : Urszula Westfal po rozpoznaniu w dniu 10 października 2012 r. w Białymstoku na rozprawie sprawy z powództwa D. K. przeciwko Towarzystwu (...) S.A. w W. o zapłatę i rentę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Olsztynie z dnia 19 kwietnia 2012 r. sygn. akt I C 258/11 I. oddala apelację; II. zasądza od pozwanego na rzecz powoda 1.800 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. UZASADNIENIE Powód D. K. wnosił o zasądzenie od pozwanego Towarzystwa (...) Spółki Akcyjnej w W. kwoty 250.000 złotych tytułem zadośćuczynienia za śmierć jego ojca wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 10 marca 2011 roku do dnia zapłaty, kwoty 80.000 złotych tytułem odszkodowania za znaczne pogorszenie się sytuacji życiowej powoda wskutek śmierci jego ojca wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 10 marca 2011 roku do dnia zapłaty oraz tytułem renty kwot po 150 złotych miesięcznie począwszy od dnia 10 marca 2011 roku wraz z ustawowymi odsetkami w przypadku uchybienia w płatności którejkolwiek z rat. Pozwany Towarzystwo (...) Spółka Akcyjna w W. domagał się oddalenia powództwa. Wyrokiem z dnia 19 kwietnia 2012 roku Sąd Okręgowy w Olsztynie zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 50.000 złotych tytułem zadośćuczynienia z ustawowymi odsetkami od dnia 19 kwietnia 2012 roku do dnia zapłaty (pkt I), kwotę 20.000 złotych tytułem odszkodowania z ustawowymi odsetkami od dnia 10 marca 2011 roku do dnia zapłaty (pkt II), oddalił powództwo o zadośćuczynienie i o odszkodowanie w pozostałym zakresie, a powództwo o rentę w całości (pkt III i IV), zasądził od powoda na rzecz pozwanego kwotę 5.688 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu (pkt V) oraz nakazał ściągnąć od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa kwotę 3.278 złotych tytułem rozliczenia nieuiszczonej w części opłaty sądowej od pozwu oraz rozliczenia wydatków w sprawie i nie obciążył powoda nieuiszczonymi w części kosztami sądowymi (pkt VI i VII). Sąd ten ustalił, że w dniu 20 lipca 2010 roku doszło do wypadku drogowego z udziałem P. K. i G. W.. Postanowieniem z dnia 20 grudnia 2010 roku Prokuratura Rejonowa w Biskupcu przedstawiła G. W. zarzut o czyn z art. 177 § 2 k.k. W dniu 4 lutego 2011 roku powód zgłosił pozwanemu szkodę, ale ten pismem z dnia 16 marca 2011 roku odmówił zaspokojenia zgłoszonych przez powoda roszczeń, wskazując na brak prawomocnego wyroku stwierdzającego odpowiedzialność kierującego pojazdem G. W., którego łączyła z pozwanym umowa obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych. Wyrokiem z dnia 4 sierpnia 2011 roku Sąd Rejonowy w Biskupcu uznał G. W. za winnego tego, że w dniu 20 lipca 2010 roku na ul. (...) w J. umyślnie naruszył zasady bezpieczeństwa w ruchu lądowym w ten sposób, że kierując samochodem marki A. (...) prowadził w/w pojazd środkową częścią jezdni, z prędkością dwukrotnie większą od dozwolonej administracyjnie, w wyniku czego potrącił idącego tą drogą niezgodnie z przepisami P. K., na skutek czego odniósł on obrażenia ciała w postaci między innymi złamania żuchwy, wieloodłamowego złamania kości pokrywy i podstawy czaszki, niewielkiego krwiaka podpajęczynówkowego, zmiażdżenia tkanki mózgowej na podstawie półkul mózgu i móżdżku, złamań licznych żeber i jeszcze innych bardzo poważnych obrażeń, czego skutkiem była śmierć P. K., tj. czynu z art. 177 § 2 k.k. i za to skazał go na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania. Z dalszych ustaleń Sądu I instancji wynika, że w postępowaniu karnym ekspert z Laboratorium Kryminalistycznego KWP w O. wydał opinię, z której wynika, że główną przyczyną wypadku z dnia 20 lipca 2010 roku było nieprawidłowe i niezgodne z przepisami Ustawy prawo o ruchu drogowym zachowanie pieszego P. K., polegające na przemieszczaniu się wzdłuż drogi, środkową częścią jezdni, co w rezultacie doprowadziło do uderzenia go przez samochód marki A. (...). Kolejną przyczyną wypadku było nieprawidłowe i niezgodne z przepisami wskazanej ustawy zachowanie kierującego samochodem marki A. (...) G. W., polegające na prowadzeniu pojazdu środkową częścią jezdni, z prędkością około dwukrotnie większą od administracyjnie dozwolonej, obowiązującej w miejscu zdarzenia. Zarówno nieprawidłowy tor jazdy samochodu, jak i przekroczenie prędkości jazdy pozostawały w ścisłym związku przyczynowo-skutkowym z zaistniałym wypadkiem. Z kolei opiniujący w niniejszej sprawie biegły z zakresu rekonstrukcji wypadków drogowych A. O. generalnie uznał, iż mimo tego, że sposób poruszania się po jezdni przez pieszego był nieprawidłowy, to jednak główną przyczyną wypadku była niewłaściwa reakcja kierującego pojazdem na zaistniałą sytuację na drodze, kierujący miał bowiem możliwość uniknięcia potrącenia pieszego, natomiast pieszy co najmniej przyczynił się do wypadku, a jego zachowanie miało wpływ na zaistnienie wypadku. W oparciu o obie te opinie Sąd ustalił, iż P. K. w 50% przyczynił się do wypadku. Z ustaleń dotyczących sytuacji małoletniego powoda wynika, że jest on synem K. J. i P. K.. Urodził się w dniu (...). K. J. i P. K. nie byli małżeństwem. Od lutego 2007 roku mieszkali razem u rodziców P. K., a następnie wynajmowali mieszkanie w J.. W grudniu 2008 roku K. J. wyprowadziła się do swojej matki do T., a P. K. wrócił do rodziców do J.. P. K. odwiedzał syna w T.. Przyjeżdżał do niego w dni wolne od pracy, a czasami także w tygodniu. Do dnia 21 marca 2009 roku K. J. pracowała w Urzędzie Miejskim w J. jako młodszy referent z wynagrodzeniem w kwocie 1.400 złotych miesięcznie. W momencie wypadku otrzymywała zasiłek dla bezrobotnych, do którego miała prawo do dnia 4 października 2010 roku. Z kolei P. K. ostatnio pracował w (...) w D. jako operator wózków widłowych i zarabiał 1.400 złotych miesięcznie. Naprawiał komputery, instalował programy komputerowe i z tego tytułu osiągał dodatkowe dochody w granicach 80-100 złotych za jednostkową usługę. W dniu 17 lutego 2009 roku D. K., reprezentowany przez K. J., wniósł do Sądu Rejonowego w Biskupcu pozew o zasądzenie od P. K. alimentów. W uzasadnieniu pozwu wskazano, iż ojciec dziecka nie łoży na jego utrzymanie, a dziecko ma 4,5 roku i szybko wyrasta z ubrań i obuwia. Wskazano też, że przeciwko P. K. będzie toczyć się postępowanie o przemoc fizyczną i psychiczną w rodzinie, że P. K. nadużywał alkoholu, natomiast dziecko potrzebuje spokoju i stabilizacji. W sprawie tej strony zawarły ugodę, mocą której P. K. zobowiązał się do płacenia na rzecz małoletniego syna tytułem alimentów kwoty po 250 złotych miesięcznie, poczynając od dnia 1 marca 2009 roku. Postanowienie Sądu Rejonowego w Biskupcu z dnia 27 marca 2009 roku w sprawie III RC 46/09 o umorzeniu postępowania w związku z zawarciem przez strony ugody uprawomocniło się z dniem 4 kwietnia 2009 roku W dniu 20 stycznia 2010 roku D. K., reprezentowany przez K. J., wniósł pozew przeciwko P. K. o podwyższenie alimentów. W uzasadnieniu tego pozwu wskazano, iż dotychczasowa kwota nie jest wystarczająca i nie zaspokaja potrzeb dziecka, które od września 2010 roku będzie uczęszczać do zerówki, a jego matka od października 2009 roku jest na zasiłku dla bezrobotnych w kwocie 422 złotych oraz pobiera zasiłek rodzinny na dziecko w kwocie 92 złotych od 1 grudnia 2009 roku. W sprawie tej K. J. podała, że P. K. kontaktuje się z synem, telefonuje codziennie, ale nie pomaga materialnie. Z kolei P. K. podał, iż mieszka razem z rodzicami i bratem w mieszkaniu babci w J.. Jego rodzice i brat są osobami bezrobotnymi bez prawa do zasiłku, on zaś pracuje w (...) w D. jako operator wózka widłowego. Wskazał, że jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę na czas określony do 2015 roku i zarabia 1.200 złotych miesięcznie. Ponosi koszty dojazdów do pracy w kwocie 300 złotych miesięcznie, zaś na utrzymanie domu przekazuje kwotę 300 złotych miesięcznie. Ma dozór kuratora, został skazany za znęcanie. Ponadto podał, że gdy miał zasądzone alimenty, to nie pracował na stałe, ale dorywczo. Wyrokiem z dnia 22 marca 2010 roku w sprawie III RC 24/10 Sąd Rejonowy w Biskupcu podwyższył alimenty od P. K. na rzecz małoletniego D. K. z kwoty 250 złotych do kwoty 350 złotych miesięcznie, poczynając od dnia 27 stycznia 2010 roku. Decyzją z dnia 30 listopada 2010 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. przyznał D. K. rentę rodzinną od dnia 20 lipca 2007 roku do dnia 30 września 2020 roku w kwocie 706,29 złotych. W tych okolicznościach Sąd I instancji uznał, iż roszczenie o zadośćuczynienie, mające oparcie w art. 446 § 4 k.c., zasługuje na częściowe uwzględnienie. W ocenie Sądu odpowiednią kwotą zadośćuczynienia jest kwota 100.000 złotych. Podkreślił, iż od grudnia 2008 roku, kiedy powód miał 4 lata i 3 miesiące, mieszkał on tylko z matką, opiekowały się nim matka i babka. Kontakty z ojcem były ustalone orzeczeniem sądu. W rodzinie była przemoc, a dziecko potrzebowało spokoju. Powód doznał jednak krzywdy polegającej na utracie ojca, z którym był związany emocjonalnie i uczuciowo. P. K. odwiedzał syna, zabierał go na wycieczki. Odwiedziny te wywoływały u powoda pozytywne emocje. Powód odczuł silnie śmierć ojca. Aktualnie jest dzieckiem smutnym, bawi się z rówieśnikami inaczej niż poprzednio. Wie, że zmarł mu ojciec i czuje się przez to gorszy, porównując się do innych dzieci, które mają ojców. Więź powoda z ojcem nie była jednak tak silna, jak w przypadku ojca i dziecka, którzy mieszkają ze sobą na stałe. Uwzględniając stopień przyczynienia się P. K. do szkody i kierując się dyspozycją art. 362 k.c zasądził na rzecz powoda zadośćuczynienie w kwocie 50.000 złotych. Na podstawie art. 817 § 2 k.c. odsetki ustawowe od tej kwoty zasądził od dnia wydania wyroku. Zaznaczył, że dopiero w postępowaniu sądowym, po wydaniu opinii przez biegłych oraz dopuszczeniu innych dowodów (zeznania świadków, zeznania strony) było możliwie ustalenie kwoty zadośćuczynienia należnego powodowi. Roszczenie o odszkodowanie za pogorszenie się sytuacji życiowej z art. 446 § 3 k.c. Sąd I instancji uznał za uzasadnione co do kwoty 40.000 złotych. Sąd wziął pod uwagę przede wszystkim to, iż podstawą przyznania tego odszkodowania jest znaczne pogorszenie sytuacji życiowej uprawnionego. Zdaniem Sądu w zakresie sfery materialnej w istocie nie doszło do znacznego pogorszenia sytuacji życiowej małoletniego powoda, albowiem kwota przyznanej mu renty rodzinnej to mniej więcej dwukrotność alimentów, które od marca 2010 roku zobowiązany był świadczyć P. K., a ponadto alimenty cały czas były ściągane poprzez komornika. Pogorszenia sytuacji życiowej małoletniego powoda należy jednak upatrywać nie tylko w sferze materialnej, ale także w sferze niematerialnej. Uwzględniając w ogóle roszczenie o odszkodowanie z art. 446 § 3 k.c. Sąd wziął głównie pod uwagę pogorszenie się sytuacji życiowej małoletniego powoda właśnie w sferze niematerialnej, mimo, że roszczenie o zadośćuczynienie w pewnym sensie stanowi kompensatę krzywdy powoda. Zaznaczył, iż w odniesieniu do małoletnich dzieci pogorszenie ich sytuacji życiowej, polega przede wszystkim na tym, że na podstawie zasad doświadczenia życiowego można przyjąć z dużą dozą prawdopodobieństwa, iż w sferze wychowawczej, w porównaniu z sytuacją, gdyby śmierć osoby bliskiej nie nastąpiła, nastąpiło ewidentne pogorszenie sytuacji życiowej małoletniego powoda. Mógłby on bowiem liczyć na kontakty z ojcem, jego radę, pogorszenie jego sytuacji życiowej w porównaniu do innych dzieci, które mają oboje rodziców jest ewidentne. Nie można też wykluczyć, że w przyszłości również w sferze materialnej uległaby polepszeniu sytuacja finansowa ojca dziecka, wówczas być może mógłby on w większym stopniu wspierać dziecko finansowo, może w większym stopniu dobrowolnie, niż to czynił do chwili śmierci, również w zakresie świadczeń w postaci zakupów itp. innych form spędzania czasu z dzieckiem, wypoczynku itp. Tym niemniej, zważywszy na ograniczone możliwości materialne P. K. (niewielkie pobory, ponoszone przez niego koszty utrzymania) głównie pogorszenia sytuacji życiowej powoda Sąd upatrywał w sferze niematerialnej. Ostatecznie, uwzględniając stopień przyczynienia się P. K. do szkody i kierując się dyspozycją art. 362 k.c. zasądził na rzecz powoda odszkodowanie w kwocie 20.000 złotych. Sąd I instancji nie znalazł jednak podstaw do uwzględnienia roszczenia o rentę z art. 446 § 2 k.c. Wskazał, ze przepis ten uzależnia skuteczne domaganie się zasądzenia renty od istnienia obowiązku alimentacyjnego po stronie osób zmarłych (art. 128 k.r.o., art. 133 k.r.o.), ich możliwości zarobkowych i majątkowych oraz zakresu potrzeb uprawnionego (art. 135 § 1 k.r.o.). Renta ma charakter odszkodowawczy, stanowi wynagrodzenie straty, jakiej doznała osoba uprawniona do alimentacji przez niemożność uzyskania świadczenia zezwalającego na zaspokojenie jej wszystkich potrzeb. Zmierza zatem do restytucji, w granicach możliwych do zrealizowania, stanu rzeczy, jaki istniał w chwili zdarzenia wywołującego szkodę. Określenie wysokości należnego uprawnionemu świadczenia uwzględniać powinno kwotę, jaką zobowiązany alimentowałby go oraz otrzymywaną od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych rentę rodzinną. Przy ustalaniu zakresu zobowiązania zmarłego, który był obciążony obowiązkiem alimentacyjnym, sąd musi dokonać oceny nie tylko rzeczywiście uzyskiwanych przez niego dochodów, ale jego możliwości zarobkowych. Wyznaczenie tych możliwości powinno być oparte na realnych podstawach, przemawiających za tym, że z dużym stopniem prawdopodobieństwa zmarły osiągnąłby oznaczone dochody. Uwzględniając kwotę alimentów ostatnio zasądzonych od P. K. na rzecz powoda, możliwości zarobkowe ojca dziecka, jego obciążenia (koszty dojazdu do pracy, koszty utrzymania) Sąd uznał, że aktualnie sytuacja finansowa małoletniego powoda jest korzystniejsza niż przed śmiercią P. K.. Renta rodzinna otrzymywana przez powoda z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest wyższa niż zasądzone na rzecz powoda alimenty. Zdaniem Sądu kwota tej renty przewyższa nie tylko alimenty zasądzone od P. K. na rzecz powoda, ale także kwotę, jaką P. K. łożyłby na utrzymanie dziecka osiągając jakieś dodatkowe dochody. Zaznaczył też, że obowiązek alimentacyjny obciąża oboje rodziców. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia o kosztach procesu Sąd I instancji wskazał art. 98 k.p.c. Apelację od powyższego wyroku wywiódł pozwany, zaskarżając go w części, tj. w punkcie I co do kwoty 25.000 złotych, w punkcie II co do kwoty 10.000 złotych, w punkcie II co do odsetek od kwoty 20.000 złotych od dnia 10 marca 2011 roku do dnia 19 kwietnia 2012 roku, w punkcie V w zakresie w jakim oddalono wniosek o zasądzenie kosztów postępowania od powoda na rzecz pozwanego. Orzeczeniu temu zarzucił:
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.