SK 30/05

2/1/A/2006 WYROK z dnia 16 stycznia 2006 r. Sygn. akt SK 30/05* * Sentencja została ogłoszona dnia 30 stycznia 2006 r. w Dz. U. Nr 15, poz.

1. W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Teresa Dębowska-Romanowska – przewodniczący Biruta Lewaszkiewicz-Petrykowska Ewa Łętowska – sprawozdawca Mirosław Wyrzykowski Marian Zdyb, protokolant: Grażyna Szałygo, po rozpoznaniu, z udziałem skarżącego oraz Sejmu, Prokuratora Generalnego i Rzecznika Praw Obywatelskich, na rozprawie w dniu 16 stycznia 2006 r., skargi konstytucyjnej Tomasza Dmochowskiego o zbadanie zgodności: art. 535 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 ze zm.) z art. 2, art. 45 ust. 1 i art. 77 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, o r z e k a: I Art. 535 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 ze zm.) jest niezgodny z art. 2 w związku z art. 45 ust. 1 i art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz nie jest niezgodny z art. 77 Konstytucji. II Przepis wymieniony w części I traci moc obowiązującą z upływem 12 (dwunastu) miesięcy od daty ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, z tym że wobec uwzględnienia skargi konstytucyjnej Tomasza Dmochowskiego odroczenie terminu utraty mocy obowiązującej tego przepisu nie stoi na przeszkodzie realizacji praw skarżącego, określonych w art. 190 ust. 4 Konstytucji, w sprawie będącej podstawą niniejszego postępowania. UZASADNIENIE: I
2. W skardze konstytucyjnej z 31 maja 2004 r. skarżący Tomasz Dmochowski wniósł o stwierdzenie, że art. 535 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 ze zm.; dalej: k.p.k.) jest niezgodny z art. 2, art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji. Skarga konstytucyjna została oparta na fakcie, że Sąd Najwyższy – działając na podstawie zaskarżonego przepisu, postanowieniem z 3 marca 2004 r., sygn. akt V KK 344/03, oddalił kasację skarżącego od wyroku Sądu Okręgowego z 17 czerwca 2003 r., sygn. akt IV Ka 224/03, jako oczywiście bezzasadną, bez sporządzenia pisemnego uzasadnienia swojego rozstrzygnięcia. W ocenie skarżącego, wynikająca z art. 2 Konstytucji zasada państwa prawnego obliguje organy państwa do tworzenia prawa w taki sposób, aby zagwarantowano, że środki odwoławcze będą rozpoznane z konieczną wnikliwością, poszanowaniem prawa i stron procesowych, w sposób sprawdzalny dla stron procesowych oraz upoważnionych organów państwa. Sprzeczność zaskarżonego przepisu z Konstytucją polega więc na tym, że posługuje się on pojęciem „oczywistej bezzasadności”, nie definiując go przy tym, co może prowadzić do dowolności interpretacyjnych. Zgodnie z zasadą państwa prawa sądy są powołane do stosowania prawa, a nie do określania jego treści. Dlatego też to ustawa winna formułować kryteria uznania skargi kasacyjnej za oczywiście bezzasadną. Ponadto za sprzeczne z zasadą państwa prawa skarżący uznaje zwolnienie Sądu Najwyższego przez zaskarżony przepis z obowiązku sporządzenia pisemnego uzasadnienia postanowienia o oddaleniu kasacji jako oczywiście bezzasadnej. W celu realizacji zasady państwa prawa, zdaniem skarżącego, przepisy proceduralne powinny określać dla rozstrzygnięć sądów takie wymogi formalne, aby nie było żadnych wątpliwości, że podejmowane rozstrzygnięcia opierają się na przepisach prawa i zostały wydane w jego granicach. Jest to możliwe tylko w drodze ustanowienia fakultatywnego lub obligatoryjnego wymogu sporządzenia uzasadnień takich rozstrzygnięć. Skarżący wskazał, że obecnie strona nie ma możliwości uzyskania informacji o rzeczywistych powodach uznania kasacji za oczywiście bezzasadną. Uniemożliwia to ocenę, czy Sąd Najwyższy, wydając postanowienie o uznaniu kasacji za oczywiście bezzasadną, poprawnie zastosował przepisy obowiązującego prawa. Skarżący podniósł ponadto, że sprzeczność zaskarżonej regulacji z art. 2 Konstytucji prowadzi do naruszenia konstytucyjnego prawa podmiotowego sformułowanego w art. 45 ust. 1 Konstytucji – a więc do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy przez sąd, w tym wypadku przez Sąd Najwyższy. Skarżący wywiódł, że państwo zobowiązane jest do kreowania takich „norm prawnych, w tym proceduralnych, które zapewniają obywatelowi realizację jego podmiotowego prawa do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy przez sąd, a zasadę tę należy odnieść do postępowania sądowego we wszystkich instancjach, a więc także do postępowania kasacyjnego przed Sądem Najwyższym”. Konkludując, skarżący stwierdził, że realizacji zasady sprawiedliwości i jawności w postępowaniu przed sądami służy także zakaz zamykania drogi sądowej, ustanowiony w art. 77 ust. 2 Konstytucji.
3. Pismem z 20 czerwca 2005 r. Rzecznik Praw Obywatelskich (dalej: RPO) zgłosił udział w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym i przedstawił stanowisko, że art. 535 § 2 k.p.k. jest niezgodny z art. 2 i art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 1 Konstytucji. 2.
4. Uzasadniając swoje stanowisko, RPO przedstawił, co następuje: Analiza kwestionowanego art. 535 § 2 k.p.k. wskazuje, że jego przepisy nie nakładają na Sąd Najwyższy obowiązku oddalenia na posiedzeniu kasacji uznanej za oczywiście bezzasadną. Sąd Najwyższy może oddalić w tym trybie kasację także na rozprawie. Jeśli natomiast Sąd Najwyższy oddala kasację jako oczywiście bezzasadną na posiedzeniu, czyni to bez udziału stron. Ponadto – związany uchwałą pełnego składu Izby Karnej z 9 października 2000 r. (sygn. akt I KZP 37/00, OSNKW nr 9-10/2000, poz. 78) – Sąd Najwyższy kasację od wyroku oddala postanowieniem, a w konsekwencji, postanowienie to nie jest ogłaszane publicznie. Postanowienie oddalające kasację jako oczywiście bezzasadną nie wymaga pisemnego uzasadnienia, chociaż nie ma też przeszkód prawnych, aby Sąd Najwyższy sporządził takie uzasadnienie. Wyłączona jest możliwość uznania na posiedzeniu za oczywiście bezzasadną kasacji nadzwyczajnej wniesionej przez Prokuratora Generalnego bądź też Rzecznika Praw Obywatelskich. Przewidziany przepisami art. 535 § 2 k.p.k. uproszczony tryb postępowania ma zastosowanie przy rozpoznawaniu przez Sąd Najwyższy wyłącznie kasacji uznanych za oczywiście bezzasadne. Według doktryny „(...) oczywista bezzasadność kasacji zachodzi wówczas, gdy sąd kasacyjny stwierdza w sposób nie budzący najmniejszych wątpliwości, iż w sprawie nie nastąpiły uchybienia określone w art. 439 k.p.k. ani też jakiekolwiek inne rażące naruszenia prawa, zarzucone w skardze kasacyjnej, a jeżeli nawet jakieś uchybienie – nie należące do kategorii określonej w art. 439 § 1 k.p.k. (...) – nastąpiło, to z całą pewnością nie mogło ono mieć istotnego wpływu na treść orzeczenia (...)”. Wprowadzenie przez ustawodawcę uproszczonego trybu postępowania w tym zakresie miało zapobiegać angażowaniu nadmiernych sił i środków Sądu Najwyższego w rozpoznawanie środków zaskarżenia niemających podstaw. Jednakże omówione powyżej regulacje w zakresie postępowania z kasacjami oczywiście bezzasadnymi wywołują wątpliwości z punktu widzenia dochowania standardów przewidzianych w art. 45 ust. 1 Konstytucji. 2.
5. Nie ma żadnych podstaw do tego, żeby na tle przepisów konstytucyjnych formułować tezę o prawie do rozpoznania sprawy w postępowaniu kasacyjnym. Wręcz przeciwnie, z treści art. 176 ust. 1 Konstytucji w sposób jasny wynika, że konstytucyjnym standardem jest dwuinstancyjne postępowanie sądowe. Nie oznacza to jednak, że postępowanie kasacyjne przed Sądem Najwyższym, jeśli je prawodawca dopuścił, nie jest objęte gwarancjami konstytucyjnymi, w szczególności wynikającymi z prawa do sprawiedliwej procedury sądowej. 2.
6. W funkcjonującym modelu postępowania kasacyjnego w sprawach karnych kasacja jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia. Służy ona stronie wyłącznie od prawomocnego wyroku sądu odwoławczego kończącego postępowanie (art. 519 k.p.k.). Rozpoznanie kasacji jest natomiast jednym ze sposobów sprawowania przez Sąd Najwyższy nadzoru judykacyjnego nad działalnością sądów (art. 183 ust. 1 Konstytucji). W tym znaczeniu postępowanie kasacyjne wykracza poza zakreślone przez ustrojodawcę w art. 176 ust. 1 Konstytucji ramy kontroli instancyjnej. W tym też znaczeniu kasacja nie jest skutecznym środkiem zaskarżenia w rozumieniu art. 78 Konstytucji, w postępowaniu karnym rolę takiego środka spełnia apelacja. Z punktu widzenia konstytucyjnych gwarancji prawa do sądu, nie jest konieczne w przypadku kasacji stosowanie takich samych standardów jak w przypadku zwykłych środków zaskarżenia. Dlatego też postępowanie kasacyjne przed Sądem Najwyższym może cechować się istotnymi odrębnościami i modyfikacjami i może zostać ukształtowane przez ustawodawcę autonomicznie w stosunku do procedury obowiązującej przed sądami niższych instancji. Odrębność polskiego postępowania kasacyjnego z punktu widzenia gwarancji prawa do sądu została zauważona i zaaprobowana w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz w orzecznictwie Sądu Najwyższego (w orzeczeniu z 7 maja 2002 r., skarga nr 77395/01, w sprawie Walczak przeciwko Polsce; w uchwale pełnego składu Izby Karnej Sądu Najwyższego z 9 października 2000 r., sygn. akt I KZP 37/00). 2.
7. Poparta autorytetem Europejskiego Trybunału oraz pełnego składu Izby Karnej Sądu Najwyższego aprobata dla rozwiązania zawartego w art. 535 § 2 k.p.k. łączącego przewidziany w tych przepisach tryb postępowania z kasacją jako nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia nie usuwa wszystkich wątpliwości o charakterze konstytucyjnym. Z punktu widzenia RPO źródłem tych wątpliwości, czego zewnętrznym wyrazem jest zgłoszenie udziału w postępowaniu w sprawie kolejnej skargi konstytucyjnej dotyczącej art. 535 § 2 k.p.k., jest okoliczność, że kasacja w swoim obecnym kształcie w polskim systemie prawnym pełni nie tylko funkcję nadzwyczajnego środka zaskarżenia, lecz również jest ona instrumentem pozwalającym w określonych, prawem przewidzianych warunkach na realizację konstytucyjnego prawa podmiotowego wynikającego z art. 77 ust. 1 Konstytucji. Stosownie do art. 77 ust. 1 Konstytucji każdy ma prawo do wynagrodzenia szkody, jaka została mu wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej. Na tle jego treści nie ulega wątpliwości, że podstawą odpowiedzialności odszkodowawczej w związku z wykonywaniem władzy publicznej może być także orzeczenie sądowe. Pojęcie „władzy publicznej” w rozumieniu art. 77 ust. 1 Konstytucji obejmuje bowiem wszystkie władze w znaczeniu konstytucyjnym, tj. władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Z art. 4171 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.; dalej: k.c.), który wszedł w życie z dniem 1 września 2004 r., wynika w sposób jednoznaczny, że jeżeli szkoda została wyrządzona przez wydanie prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji, jej naprawienia można żądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu ich niezgodności z prawem. W świetle art. 4171 § 2 k.c. stwierdzenie tak rozumianej niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia jest konieczną przesłanką odpowiedzialności odszkodowawczej z tego tytułu. W efekcie w postępowaniu odszkodowawczym sąd nie może samodzielnie dokonywać ustaleń w tym zakresie, a zatem zgłoszenie roszczenia odszkodowawczego musi być poprzedzone stwierdzeniem – we właściwej procedurze niezgodności – z prawem prawomocnego orzeczenia sądowego. Oznacza to jednak, że przewidziane w odpowiednich procedurach reguły postępowania w sprawach dotyczących prawomocnych orzeczeń sądowych poza realizacją celów w nich określonych służą także realizacji konstytucyjnego prawa podmiotowego wynikającego z art. 77 ust. 1 Konstytucji. W sprawach karnych właściwym postępowaniem służącym stwierdzeniu niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia sądowego jest postępowanie kasacyjne. Do takiego wniosku prowadzi treść art. 552 § 1 k.p.k., zgodnie z którą oskarżonemu, który w wyniku wznowienia postępowania lub kasacji został uniewinniony lub skazany na łagodniejszą karę, służy od Skarbu Państwa odszkodowanie za poniesioną szkodę oraz zadośćuczynienie za doznaną krzywdę, wynikłe z wykonania względem niego w całości lub w części kary, której nie powinien ponieść. Z mocy art. 552 § 2 k.p.k. przepis powyższy stosuje się także, jeżeli po uchyleniu skazującego orzeczenia postępowanie umorzono wskutek okoliczności, których nie uwzględniono we wcześniejszym postępowaniu. Również i w tym przypadku stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia sądowego zostało, tak jak w art. 4171 § 2 k.c., potraktowane jako odrębne postępowanie w stosunku do postępowania, w którym należy zgłosić żądanie naprawienia szkody, gdyż w myśl art. 554 § 1 k.p.k. żądanie odszkodowania należy zgłosić w sądzie okręgowym, w którego okręgu wydano orzeczenie w pierwszej instancji. Roszczenie odszkodowawcze lub roszczenie o zadośćuczynienie w świetle art. 552 § 1 i 2 k.p.k. powstaje, gdy w wyniku rozpoznania kasacji doszło do uniewinnienia oskarżonego lub jego skazania na karę łagodniejszą ewentualnie umorzenia postępowania, a oskarżony poniósł szkodę lub doznał krzywdy w wyniku wykonania względem niego w całości lub w części kary. Zdaniem RPO nie powinno budzić wątpliwości to, że tak ukształtowane jak w powołanych przepisach k.p.k. postępowanie kasacyjne służy nie tylko sprawowaniu nadzoru judykacyjnego Sądu Najwyższego nad działalnością sądów, lecz także jest najistotniejszym elementem składowym realizacji konstytucyjnego prawa podmiotowego przewidzianego w art. 77 ust. 1 Konstytucji. Ma na celu bowiem ustalenie przesłanki odpowiedzialności za szkody wyrządzone wykonywaniem władzy publicznej w postaci niezgodnego z prawem działania sądu. Podsumowując powyższe RPO, stwierdził, że na gruncie przepisów postępowania karnego kasacja jest środkiem, który umożliwia stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia wydanego w sprawie karnej. Dlatego sposób, w jaki ustawodawca ukształtował postępowanie kasacyjne, powinien podlegać ocenie także i z tego punktu widzenia, iż postępowanie to jest niezbędnym i koniecznym elementem realizacji prawa podmiotowego określonego w art. 77 ust. 1 Konstytucji. Okoliczność ta prowadzi do wniosku, że art. 535 § 2 k.p.k. powinien zostać poddany ocenie także i na tej płaszczyźnie, która pozostawała dotychczas poza zakresem zainteresowania Europejskiego Trybunału oraz Sądu Najwyższego. 2.
8. Zdaniem RPO ocena zgodności art. 535 § 2 k.p.k. z art. 45 ust. 1 Konstytucji wymaga ustalenia, czy tak ukształtowane postępowanie kasacyjne ma charakter „sprawy” w znaczeniu konstytucyjnym. Odpowiedź zawiera się w samej treści art. 77 ust. 1 Konstytucji. Przedmiotem postępowania kasacyjnego jest mianowicie sprawa dotycząca stwierdzenia, z uwagi na zarzuty bezprawności zawarte w skardze kasacyjnej, zgodności z prawem działania organu władzy publicznej, jakim jest w tym przypadku sąd. Stąd też wydawane przez Sąd Najwyższy w trybie art. 535 § 2 k.p.k. postanowienie oddalające kasację jako oczywiście bezzasadną zamyka definitywnie drogę do realizacji konstytucyjnego prawa podmiotowego. W tym sensie Sąd Najwyższy, rozpoznając kasację na posiedzeniu bez udziału stron i nie sporządzając pisemnego uzasadnienia, rozstrzyga sprawę, o której mówi art. 77 ust. 1 Konstytucji. Zdaniem RPO istnieje potrzeba pogodzenia funkcji, jakie spełnia kasacja jako nadzwyczajny środek zaskarżenia, oraz funkcji, jakie trzeba przypisać kasacji jako środkowi służącemu realizacji konstytucyjnego prawa wynikającego z art. 77 ust. 1 Konstytucji. Kompromisu tego nie zapewnia jednakże w swoim obecnym brzmieniu art. 535 § 2 k.p.k. Pozwala on bowiem na orzekanie w sprawie konstytucyjnego prawa z wyłączeniem jawności, nie przewiduje również informowania stron (ani w formie pisemnej, ani ustnej) o motywach podjętego w tym trybie rozstrzygnięcia. Ponadto wydawane w tej sprawie postanowienie nie jest ogłaszane publicznie. Stosowanie przez Sąd Najwyższy art. 535 § 2 k.p.k. może prowadzić w konsekwencji to tego, że wbrew zasadzie sprawiedliwości proceduralnej strona nie zostaje wysłuchana, nie zna również motywów rozstrzygnięcia podejmowanego w jej sprawie. Zdaniem RPO powyższe wywody uzasadniają wniosek, że art. 535 § 2 k.p.k. jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 1 Konstytucji. 2.
9. Odnosząc się do naruszenia przez art. 535 § 2 k.p.k. zasady zaufania obywateli do państwa i stanowionego prawa wyartykułowanej w art. 2 Konstytucji – w wyniku posługiwania się przez ustawodawcę zwrotem niedookreślonym w postaci „oczywistej bezzasadności” kasacji – RPO stwierdził, że co do zasady posługiwanie się przez ustawodawcę tego typu zwrotami nie może być kwestionowane z punktu widzenia zgodności z Konstytucją. Zwroty te przesuwają obowiązek konkretyzacji normy prawnej na etap stosowania prawa, a więc dają sądom określoną swobodę decyzyjną. Jednakże w sposób nieunikniony stosowanie norm prawnych zawierających zwroty niedookreślone przesuwa ciężar ich wypełnienia konkretną treścią na płaszczyznę stosowania prawa. Krytyka takich rozwiązań powinna koncentrować się nie na samym posługiwaniu się przez przepisy prawa zwrotami niedookreślonymi, ale na tym, czy wprowadzając takie zwroty do porządku prawnego, prawodawca przewidział czytelne, z punktu widzenia ewentualnych odbiorców rozstrzygnięć, mechanizmy kontroli (także pozaprocesowej) korzystania przez sądy z przyznanej im władzy dyskrecjonalnej. Zatem szczególne znaczenie należy przypisać temu, że oddalenie kasacji jako oczywiście bezzasadnej nie wymaga uzasadnienia. Z tego punktu widzenia nie można powoływać się na abstrakcyjnie ujętą „oczywistą bezzasadność” kasacji przy podejmowaniu negatywnych dla strony rozstrzygnięć bez wskazania uzasadnienia, na czym ona polega w konkretnej sprawie. 2.
10. W związku z wynikającym z art. 535 § 2 k.p.k. brakiem obowiązku sporządzenia uzasadnienia RPO zwrócił również uwagę na ten aspekt zagadnienia, który wiąże się z tzw. przymusem adwokackim w postępowaniu kasacyjnym. Ustanawiając obrońcę z wyboru, strona ponosi określone wydatki związane z wynagrodzeniem tego obrońcy. Strona ponosi także wydatki związane z obowiązkiem uiszczenia opłaty od kasacji (art. 527 k.p.k.). Obowiązujące w tym zakresie przepisy (por. także rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2003 r. w sprawie wysokości opłaty od kasacji w sprawach karnych; Dz. U. Nr 97, poz. 886) nie przewidują zwrotu części tej opłaty wówczas, gdy kasacja zostanie oddalona na posiedzeniu niejawnym jako oczywiście bezzasadna. Dzieje się tak, pomimo że wysokość tej opłaty powinna uwzględniać faktyczne koszty postępowania (art. 527 § 5 k.p.k.), a te faktyczne koszty są niewątpliwie niższe, gdy kasacja jest rozpoznawana przez jednego sędziego w trybie art. 535 § 2 k.p.k. 2.
11. Rzecznik Praw Obywatelskich podniósł także, że każdy przypadek oddalenia kasacji jako oczywiście bezzasadnej na porządku dziennym stawia także problem profesjonalizmu obrońcy (pełnomocnika) i to nie tylko na gruncie odpowiedzialności zawodowej, lecz także na gruncie odpowiedzialności majątkowej z tytułu nienależytego wykonania zobowiązania. „Oczywista bezzasadność” żądania skierowanego do sądu jest bowiem po stronie profesjonalisty synonimem braku profesjonalizmu. Adwokat, wnosząc kasację, która następnie została uznana przez Sąd Najwyższy za oczywiście bezzasadną, powinien liczyć się także z możliwymi konsekwencjami przewidzianymi m.in. w art. 471 k.c., zwłaszcza wówczas, gdy oczywista bezzasadność kasacji jest nie tyle wynikiem tego, że kwestionowane kasacją orzeczenie jest zgodne z obowiązującym porządkiem prawnym, lecz np. wynikiem powołania w kasacji niewłaściwych, błędnych podstaw kasacyjnych. Jednakże brak uzasadnienia do postanowienia uznającego kasację za oczywiście bezzasadną (a jego motywy powinny pozwolić w sposób dostateczny na ocenę tego, czy zobowiązanie zostało w omawianym zakresie należycie wykonane) czyni w tym przypadku dochodzenie roszczenia określonego w art. 471 k.c. praktycznie niemożliwym. 2.
12. Brak uzasadnienia postanowienia oddalającego na posiedzeniu niejawnym kasację jako oczywiście bezzasadną rodzi określone konsekwencje zarówno z punktu widzenia funkcji, jakie spełnia uzasadnienie sądowe (także uzasadnienie orzeczenia niepodlegającego już zaskarżeniu) w stosunku do odbiorców, którymi są strony postępowania, jak i z punktu widzenia funkcji uzasadnienia sądowego jako wypowiedzi, której adresatem jest opinia publiczna. Konkludując, RPO stwierdził, że zasada ochrony zaufania obywateli do państwa i prawa wynikająca z klauzuli demokratycznego państwa prawnego zawartej w art. 2 Konstytucji zawiera w sobie postulat, aby regulacje prawne były tworzone w sposób, który zapewni jednostce przewidywalność tego, jak będzie kształtować się jej pozycja prawna w poszczególnych sytuacjach prawnych. Postulatu tego nie spełnia w swoim obecnym kształcie art. 535 § 2 k.p.k. wówczas, gdy dochodzi do oddalenia kasacji jako oczywiście bezzasadnej bez uzasadnienia. Nie daje on bowiem mocodawcy obrońcy możliwości dokonania rzetelnej oceny tego, czy oddalenie kasacji było wynikiem nienależytego wykonania zobowiązania przez jego obrońcę czy też nastąpiło z innych przyczyn. Oddalenie kasacji poprzez odwołanie się do zwrotu niedookreślonego w postaci jej „oczywistej bezzasadności” nie jest równoważone obowiązkiem informacyjnym sądu wyjaśnienia stronom postępowania, a także szerszej publiczności, na czym owa „oczywista bezzasadność” polegała w konkretnej sprawie rozstrzyganej przez sąd. Tymczasem korelatem swobody (kompetencji, uprawnienia dyskrecjonalnego) do posługiwania się przez stosującego prawo takimi zwrotami nieostrymi jest zwiększony obowiązek perswazyjny, znajdujący wyraz w treści uzasadnienia. Brak obowiązku informacyjnego sądu oddalającego kasację jako oczywiście bezzasadną (skoro informowanie o motywach rozstrzygnięcia ma charakter fakultatywny) musi być odbierany jako element, który nie buduje zaufania obywateli do państwa i prawa.
13. Pismem z 14 czerwca 2005 r. Trybunał Konstytucyjny zwrócił się do Prezesa Izby Karnej Sądu Najwyższego z prośbą o informację dotyczącą praktyki stosowania art. 535 § 2 k.p.k. i kryteriów stosowanych przy wyborze trybu wydania orzeczenia w oparciu o ten przepis. Odpowiadając Trybunałowi Konstytucyjnemu, pismem z 5 lipca 2005 r., Prezes Izby Karnej Sądu Najwyższego – po zwięzłym opisie kodeksowych rozwiązań dotyczących kasacji w postępowaniu karnym – wyjaśnił: Duża liczba kasacji oddalonych jako oczywiście bezzasadne (w tym w większości wypadków na posiedzeniu w trybie określonym w art. 535 § 2 k.p.k.) wynika także z dosyć liberalnej praktyki przyjętej przez Sąd Najwyższy, polegającej na wyinterpretowaniu (w istocie „doszukiwaniu się”), przede wszystkim na zasadzie określonej w art. 118 k.p.k., nawet najmniejszych „śladów zarzutu” nie tylko w petitum kasacji, ale także w jej uzasadnieniu. Najczęściej jest to wyinterpretowanie ze sformułowanego w kasacji zarzutu błędu w ustaleniach faktycznych (którego podniesienie wprost jest niedopuszczalne z uwagi na treść art. 523 k.p.k.) – zarzutu rażącego naruszenia prawa procesowego. Prowadzi to do merytorycznego rozpoznawania bardzo wielu źle sporządzonych kasacji, wnoszonych przez niewystarczająco starannych obrońców na korzyść oskarżonych, które w razie rygorystycznego egzekwowania wymogów ustawowych (art. 523 § 1 k.p.k., art. 526 § 1 k.p.k.), tak jak to się dzieje w postępowaniu cywilnym, a w szczególności administracyjnym, należałoby pozostawić bez rozpoznania (art. 531 § 1 k.p.k.), albo co do których przewodniczący wydziału był władny podjąć decyzję o odmowie przyjęcia kasacji (art. 530 § 2 k.p.k.). Tryb postępowania, przewidziany w art. 535 § 2 (jak i w § 3) k.p.k. wprowadzony przez ustawodawcę dla usprawnienia funkcjonowania instancji kasacji, w którym dochodzi do merytorycznego rozpoznania spraw przez Sąd Najwyższy, co prawda bez udziału stron i z możliwością odstąpienia przez sąd od sporządzenia uzasadnienia, został uznany przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu za nienaruszający standardów w art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (decyzja z 7 maja 2002 r. w sprawie skargi nr 77395/01, J. Walczak przeciwko Polsce, a ostatnio także decyzja z 19 maja 2005 r. w sprawie skargi nr 29293/02, Z. Guza przeciwko Polsce).
14. W piśmie z 14 lipca 2005 r., podpisanym przez sędziego Sądu Najwyższego Stanisława Zabłockiego, eksperci reprezentujący Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego, odnosząc się do kwestii zgodności art. 535 § 2 k.p.k. z wzorcami konstytucyjnymi podanymi przez skarżącego i RPO, zajęli stanowisko, że brak jest podstaw do kwestionowania konstytucyjności zaskarżonego przepisu, i przedstawili następujące argumenty. 4.
15. Odniesienie do zarzutu braku definicji „oczywistej bezzasadności”. Posługiwanie się przez ustawodawcę pojęciami ogólnymi – oznaczające konieczność nadawania im konkretnej treści przez organ stosujący prawo – jest nieodzowne w wypadkach, gdy stosowanie określonej instytucji prawnej oparte jest na kryteriach ocennych. Brak definicji takich pojęć spowodowany jest zazwyczaj tym, że dla dokonania konkretnych ocen brane jest pod uwagę wiele okoliczności, które różnią się w zależności od sprawy, a ujęcie ich w sposób ogólny i wyczerpujący w jednym katalogu byłoby niemożliwe. Wszelkie zaś próby w tym zakresie musiałyby prowadzić do nadmiernej kazuistyki przepisów prawa, co w istocie zaprzeczałoby ich abstrakcyjnemu charakterowi. Kryteria „oczywistej bezzasadności” kasacji były (ad casum) formułowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz literaturze procesu karnego (zob. S. Zabłocki [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, tom III, red. Z. Gostyński, Warszawa 2004, s. 617-620 oraz L.K. Paprzycki, Oczywista bezzasadność i oczywista zasadność kasacji [w:] Współczesne problemy procesu karnego i wymiaru sprawiedliwości, Katowice 2003, s. 314 i n. oraz powołane tam orzecznictwo i literaturę). W obowiązujących przepisach procedury karnej przepisy posługujące się sformułowanymi ogólnie kryteriami ocennymi są analogiczne do art. 535 § 2 k.p.k. (art. 535 § 3 k.p.k., zezwalający Sądowi Najwyższemu na uwzględnienie w całości na posiedzeniu bez udziału stron kasacji na korzyść oskarżonego w razie jej oczywistej zasadności, art. 457 § 2 k.p.k., pozwalający na niesporządzanie uzasadnienia orzeczenia sądu odwoławczego, jeżeli utrzymanie wyroku w mocy wiązało się z uznaniem apelacji za oczywiście bezzasadną, art. 339 § 3 pkt 2 k.p.k., będący podstawą do umorzenia postępowania przed rozprawą z powodu oczywistego braku faktycznych podstaw oskarżenia). Takie przepisy nie są obce także procedurom innym niż karna, w tym cywilnej i sądowoadministracyjnej. Także w procedurach regulujących postępowanie przed organami stojącymi na straży Konstytucji i aktów prawa międzynarodowego z dziedziny ochrony praw człowieka odnaleźć można tak ogólnie sformułowane przesłanki stosowania instytucji o celach zbieżnych z istniejącą w art. 535 § 2 i 3 k.p.k. – art. 36 ust. 3 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643 ze zm.; dalej: ustawa o TK) upoważnia sędziego Trybunału Konstytucyjnego do wydania postanowienia o odmowie nadania wnioskowi (albo skardze konstytucyjnej – art. 49 tej ustawy) dalszego biegu, jeśli wniosek (albo skarga) jest oczywiście bezzasadny, art. 35 ust. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284), przewiduje podstawę do uznania skargi za niedopuszczalną, jeżeli m.in. w sposób oczywisty jest nieuzasadniona. W tych wypadkach nie określono kryteriów, którymi miałby się kierować sędzia Trybunału Konstytucyjnego czy Europejski Trybunał Praw Człowieka przy odmowie nadania wnioskowi (skardze) dalszego biegu czy uznaniu skargi za niedopuszczalną. 4.
16. Odniesienie do zarzutu braku uzasadnienia i braku jawności postępowania. Uzasadnienie decyzji sądu pełni różne funkcje w zależności od charakteru i etapu postępowania, w którym zostaje podjęta. Z uwagi na szczególny charakter postępowania kasacyjnego (kasacja jest rozpoznawana w sytuacji, gdy orzeczenie jest już prawomocne) odpada podstawowa funkcja uzasadnienia – umożliwienie zewnętrznej kontroli uzasadnienia. Funkcje uzasadnienia – zarówno sprzyjania samokontroli organu orzekającego, jak i wyjaśniająco-interpretacyjna – w wypadku oddania kasacji jako oczywiście bezzasadnej nie mają istotnego znaczenia. Możliwość oddalenia kasacji na posiedzeniu bez udziału stron połączona z możliwością odstąpienia od sporządzenia uzasadnienia, wprowadzone do k.p.k. w 2000 r., miały na celu racjonalne ukształtowanie funkcjonowania Sądu Najwyższego i umożliwienie mu skutecznego wypełniania swoich zadań przez wprowadzenie uproszczonej procedury, pozwalającej na rozpoznanie kasacji oczywiście bezzasadnych, których odsetek w 2001 r. wynosił 80%. Udziału stron w postępowaniu kasacyjnym w rozumieniu przepisu art. 535 § 2 k.p.k. nie należy mylić z ich obecnością na posiedzeniu sądu kasacyjnego. Udział jest bowiem emanacją tzw. jawności wewnętrznej i związany jest z możliwością zabierania głosu na forum sądu i zajmowania stanowiska w kwestiach podlegających rozstrzygnięciu. Użyte w art. 535 § 2 k.p.k. sformułowanie „bez udziału stron” oznacza, że strony nie są o terminie posiedzenia powiadamiane (por. art. 117 § 1 k.p.k.), a nawet gdy dowiedziawszy się o terminie posiedzenia, stawią się na to posiedzenie, nie uzyskują w ten sposób uprawnienia do udziału w nim, albowiem art. 535 § 2 k.p.k. jest niewątpliwie przepisem, który „stanowi inaczej” w rozumieniu art. 96 § 2 k.p.k. To, że strony nie mogą wziąć udziału w posiedzeniu, nie oznacza, że nie mogą być w trakcie posiedzenia na sali sądowej obecne. To bowiem zależy od tego, czy uzna się, że posiedzenie sądu kasacyjnego, na którym oddalona jest kasacja jako oczywiście bezzasadna, jest jawne, przy czym tym razem nie chodzi o jawność wewnątrz procesu, ale o jego jawność zewnętrzną (zwaną także publicznością). W k.p.k. brak jest przepisu, który regulowałby zagadnienie zewnętrznej jawności posiedzeń sądowych. Przepisy kodeksu dotyczące jawności zewnętrznej odniesione zostały jedynie do rozpraw, co powoduje, że odpowiedzi na pytanie o zewnętrzną jawność posiedzeń sądowych należy poszukiwać w drodze interpretacji. Przepisy obowiązującego k.p.k. nie dają podstawy do wywiedzenia reguły, według których posiedzenia sądu są jawne. W doktrynie zagadnieniem tym szerzej się nie zajmowano. Można napotkać dwie wypowiedzi, zresztą przeciwstawne, niepoparte szerszą argumentacją: wszystkie posiedzenia odbywają się z wyłączeniem jawności zewnętrznej oraz nie ma przeszkód, by zezwolić stronie lub innej osobie na obecność w miejscu i czasie posiedzenia, także w sytuacji, gdy nie ma takiego uprawnienia lub obowiązku wynikającego z prawa procesowego. Nie może ona jednak wówczas ani zabierać głosu, ani składać wniosków. Konstytucja, a w szczególności jej art. 45 ust. 1, gwarantuje nie jawność rozprawy (w sensie: publiczność), ale jawność rozpatrzenia spraw. Również w art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności zagwarantowano jawne rozstrzyganie o zasadności oskarżenia wytyczonego w sprawie karnej. Zgodnie z tym przepisem jawne ma być postępowanie, nie zaś rozprawa. Normę zapewniającą jawność posiedzeń sądowych wywodzi się z przepisu gwarantującego jawne rozpoznanie sprawy. Kryterium pozwalającym na oddzielenie posiedzeń jawnych od niejawnych powinno być to, czy na posiedzeniu rozstrzygana jest sprawa w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji. Interpretacja art. 45 Konstytucji w powiązaniu jej z art. 78 przesądza o tym, że nie jest „sprawą” sprawa rozpoznawana poza zagwarantowanym w Konstytucji dwuinstancyjnym postępowaniem. Ze sprawą mamy – w świetle orzecznictwa TK – do czynienia wówczas, gdy w grę wchodzi urzeczywistnienie konstytucyjnych gwarancji prawa do sądu, obejmujące wszelkie sytuacje – bez względu na szczegółowe regulacje proceduralne, w których pojawia się konieczność rozstrzygania o prawach danego podmiotu (w relacji do innych równorzędnych podmiotów lub w relacji do władzy publicznej) – a jednocześnie natura tych stosunków prawnych wyklucza arbitralność rozstrzygania o sytuacji prawnej podmiotu przez drugą stronę tego stosunku. W związku z tym należy podkreślić, że Konstytucja nie gwarantuje prawa do kasacji, a w konsekwencji nie można wymagać, aby ustawodawca zwykły zapewniał jego ochronę w postępowaniu odpowiadającym temu, które realizuje konstytucyjny wymóg dwuinstancyjności. Na posiedzeniu, na którym rozpoznawana jest kasacja, nie następuje rozpoznanie sprawy karnej (którą z zachowaniem wszelkich gwarancji procesowych rozpoznano w dwóch instancjach uprzednio), ale skontrolowanie ostatecznego orzeczenia z punktu widzenia ewentualnego rażącego naruszenia prawa, jakim orzeczenie to może (ale nie musi) być dotknięte. Gdy kasacja podlega oddaleniu, ustawa nakazuje Sądowi Najwyższemu orzekać nie co do zaskarżonego kasacją orzeczenia, a co do kasacji. Oddalenie kasacji jest jakościowo czymś zupełnie odmiennym niż utrzymanie zaskarżonego orzeczenia w mocy. Oddalając kasację, sąd orzeka jedynie o bezzasadności wniesionej skargi kasacyjnej, nie wkracza zaś w żadnym zakresie w sferę, w której wyrok kończący postępowanie karne korzysta już z powagi rzeczy osądzonej. Te zasadnicze różnice co do istoty rozpoznawania sprawy apelacyjnej i kasacyjnej przesądzają o braku podstaw do wywodzenia, że rozpoznawanie kasacji musi być jawne. Konsekwentnie należy przyjąć, że także orzeczenie wydane po niejawnym rozpoznaniu sprawy nie musi być ogłaszane publicznie. Wprawdzie z art. 45 ust. 2 zdanie 2 Konstytucji wynika, że jawne być musi ogłoszenie wyroku, nawet wówczas, gdy sprawa rozpoznana została bez udziału publiczności. Ten przepis nie może być jednak odnoszony do postanowień, w szczególności zaś takich, które zostały wydane po niejawnym rozpoznaniu sprawy o charakterze incydentalnym, czy innej, niebędącej sprawą w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji. Skoro dla zachowania standardu konstytucyjnego nie jest niezbędne jawne procedowanie w postępowaniu kasacyjnym, a także nie jest niezbędne publiczne ogłaszanie postanowienia o oddaleniu kasacji, brak jest podstaw do konstruowania jakiegoś szczególnego uprawnienia do uzyskania informacji o motywach, które legły u podstaw oddalenia kasacji. Takie samoistne prawo strony do ich poznania nie ma zresztą żadnej podstawy prawnej. Uzewnętrznienie motywów orzeczenia jest bowiem elementem jego ogłoszenia. Jeśli ustawa nakazuje ogłoszenie wyroku publicznie, owo ogłoszenie (niezależnie od tego, czy następuje na sali sądowej, czy też w trybie określonym w art. 418a k.p.k.) musi obejmować także podanie najważniejszych jego motywów. Skoro natomiast ustawa pozwala na odstąpienie od publicznego ogłaszania postanowienia, to tym samym ustawodawca zakłada, że ani publiczność, ani strony postępowania nie poznają jego motywów. Niezależnie od powyższych uwarunkowań – w praktyce Izby Karnej Sądu Najwyższego ukształtowany został tryb postępowania, który – jeśli tylko strona lub reprezentujący ją fachowy pomocnik wykaże zainteresowanie tokiem sprawy – umożliwia zainteresowanym poznanie ustnych motywów postanowień wydawanych na posiedzeniach odbywanych w trybie art. 535 § 2 k.p.k. Wokandy takich posiedzeń wyznaczane są z wyprzedzeniem blisko 2-miesięcznym i o skierowaniu sprawy na posiedzenie, w celu zbadania, czy kasacja nie jest aby oczywiście bezzasadna, oraz terminie tego posiedzenia strona może uzyskać informację w sekretariacie stosownego wydziału (także w drodze telefonicznej; od września 2005 r. jest to także możliwe za pośrednictwem Internetu). Jeśli zaś po powzięciu tej informacji stawi się przed salą, w której odbywa się posiedzenie (jej sprawa figuruje również na wywieszonej wokandzie), może wysłuchać ogłoszenia postanowienia (wraz z podaniem jego ustnych motywów). W praktyce bowiem przyjęto ten kierunek rozumowania, który z zasady, że co nie jest wyraźnie zakazane – jest dozwolone, wywodzi zezwalanie stronie lub innym osobom na obecność w miejscu i czasie posiedzenia, o ile się na nie stawiła. 4.
17. Odniesienie do stanowiska zaprezentowanego przez Rzecznika Praw Obywatelskich w piśmie z 20 czerwca 2005 r. Podniesienie przez RPO zarzutów naruszenia art. 45 ust. 1 i art. 77 Konstytucji nastąpiło z przekroczeniem jego uprawnień. Uprawnienie Rzecznika Praw Obywatelskich do zgłoszenia udziału w postępowaniu w przedmiocie skargi konstytucyjnej nie jest uprawnieniem konstytucyjnym, lecz przyznanym przez ustawę o TK. W związku z tym charakter tego uprawnienia należy badać na gruncie tej ustawy, mając na względzie konstytucyjną pozycję i funkcję RPO. Zatem, zgodnie z art. 27 pkt 8 ustawy o TK, RPO, jeżeli zgłosił udział w postępowaniu dotyczącym skargi konstytucyjnej, staje się uczestnikiem postępowania przed Trybunałem, tak jak Prokurator Generalny czy przedstawiciel Sejmu (choć dwa ostatnie podmioty charakter taki mają z urzędu). Przysługują mu zatem analogiczne (nie większe) do innych uczestników postępowania uprawnienia. Może zatem składać wnioski i oświadczenia. Nie jest jednak uprawniony do swobodnego „rozporządzania” przedmiotem postępowania – skargą, przez dowolne jej rozszerzenie, zawężenie czy cofnięcie. Co więcej, RPO jest wyposażony we „własne” uprawnienia, umożliwiające inicjację postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym w celu weryfikacji konstytucyjności czy zgodności z aktami prawa międzynarodowego aktów niższego rzędu. Nie może natomiast, na wzór procedury karnej (art. 521 k.p.k.), występować ze skargę konstytucyjną na rzecz innego podmiotu. Te okoliczności nakazują uznać, że także w drodze wykładni celowościowej takiego uprawnienia RPO wywodzić nie może. 4.
18. Odnosząc się do argumentacji RPO uzasadniającego stanowisko, podniesiono, co następuje: RPO – w sposób sprzeczny z treścią art. 11 Konstytucji – próbuje „wtłoczyć” do tej regulacji unormowanie zawarte w art. 4171 k.c. i wedle takiego standardu oceniać przepis k.p.k. Z art. 77 Konstytucji nie wynika bowiem, że uzyskanie odszkodowania za szkodę spowodowaną wydaniem orzeczenia ma nastąpić po uprzednim stwierdzeniu we właściwym postępowaniu niezgodności z prawem tego orzeczenia. Warunek ten ustawodawca statuuje dopiero w art. 4171 § 2 k.c. Zatem jest to kwestia koherentności na poziomie ustaw zwykłych (kodeksu cywilnego, kodeksu postępowania karnego i kodeksu postępowania cywilnego), nie zaś kwestia konstytucyjności przepisów procedury karnej. Z powyższego wynika także nietrafność stanowiska RPO co do charakteru i istoty postępowania kasacyjnego, a mianowicie że ma ono także służyć realizacji prawa określonego w art. 77 Konstytucji. Wskazywany przez RPO art. 552 k.p.k. dotyczy tylko faktycznych następstw i skutków prawnych, jakie może wywołać rozpoznanie kasacji czy wniosku o wznowienie postępowania. Przepis ten stanowił i nadal stanowi lex specialis wobec przepisów prawa cywilnego. Z jego wyjątkowego charakteru, zgodnie z zasadą exceptiones non sunt extentendae, nie można wywodzić ogólnej reguły co do istoty postępowania kasacyjnego. Przede wszystkim jednak kasacja w sprawie, która stała się podstawą wniesienia skargi konstytucyjnej, została rozpoznana 3 marca 2004 r., a więc na ponad 3 miesiące przed uchwaleniem, a prawie 6 miesięcy przed wejściem w życie art. 4171 k.c. oraz 10 miesięcy przed uchwaleniem i prawie rok przed wejściem w życie odpowiednich zmian w kodeksie postępowania cywilnego. W tej sytuacji skarżący nie mógł, nawet wedle standardu, który RPO chciałby wyprowadzić z art. 77 Konstytucji, działać w realizacji tak pojmowanego prawa, albowiem nie mógł nawet przewidywać, że dla ewentualnego uzyskania odszkodowania w przyszłości musiałby uzyskać w toku właściwego postępowania stwierdzenie, że określone orzeczenie jest niezgodne z prawem (brak jest jakichkolwiek podstaw do przyjęcia, że wniesienie kasacji było tym powodowane). Nie można podzielić poglądu RPO, że stosowanie przez Sąd Najwyższy art. 535 § 2 k.p.k. może prowadzić w konsekwencji do tego, że wbrew zasadzie sprawiedliwości proceduralnej strona nie zostaje wysłuchana. Postępowanie kasacyjne inicjowane jest przez samą stronę, która może – w kasacji – przedstawić swoje stanowisko na piśmie, a po uzyskaniu odpowiedzi od prokuratora – także swoje stanowisko wobec pisma prokuratora. W tym zakresie zachowana jest tzw. równość broni. W posiedzeniu, o którym mowa w art. 535 § 2 k.p.k., nie może brać udziału także prokurator.
19. Rzecznik Praw Obywatelskich w piśmie procesowym z 19 sierpnia 2005 r., będącym odpowiedzią na prośbę Trybunału Konstytucyjnego o ustosunkowanie się do argumentów przedstawionych przez Prezesa Izby Karnej Sądu Najwyższego w piśmie z 5 lipca 2005 r., w pierwszej kolejności odniósł się do zarzutu przekroczenia uprawnień poprzez wskazanie dodatkowego wzorca do zbadania konstytucyjności zaskarżonego przepisu. Zdaniem RPO nie budzi żadnych wątpliwości to, że Trybunał Konstytucyjny nie może orzekać o przepisie niewskazanym przez skarżącego w skardze konstytucyjnym. W niniejszej sprawie jednak sytuacja taka nie ma miejsca, gdyż zarówno skarga konstytucyjna, jak i stanowisko RPO dotyczy art. 535 § 2 k.p.k. Stanowisko RPO nie wykracza poza przedmiot skargi konstytucyjnej i w istocie nie wykracza również poza wzorce konstytucyjne wskazane przez skarżącego, tj. art. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji. Główne znaczenie dla zachowania minimalnych standardów wynikających z art. 45 ust. 1 Konstytucji przyznaje się temu, czy sprawa rozpoznawana przez Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym mieści się w konstytucyjnym pojęciu „sprawy”. Stąd też zastosowane przez RPO powiązanie konstytucyjnego prawa do sądu z art. 77 ust. 1 Konstytucji służy wykazaniu, że również w karnym postępowaniu kasacyjnym Sąd Najwyższy rozstrzyga sprawę w znaczeniu, jakie temu pojęciu nadaje art. 45 ust. 1 Konstytucji. RPO nie domaga się stwierdzenia niezgodności art. 535 § 2 k.p.k. z art. 77 ust. 1 Konstytucji, lecz z art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 1 Konstytucji. Niezależnie od powyższego, RPO prezentuje pogląd, że w postępowaniu w sprawie skargi konstytucyjnej, zgłaszając swój udział w trybie art. 51 ust. 2 ustawy o TK, może wskazać inne niż podmiot skarżący wolności lub prawa konstytucyjne, które w jego ocenie narusza skarżony przepis. Argumentów za przyjęciem takiego stanowiska dostarcza sam art. 79 ust. 1 Konstytucji, zgodnie z którym skarga konstytucyjna powinna dotyczyć ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie których orzekał sąd lub organ administracji publicznej. Natomiast zawisła przed Trybunałem Konstytucyjnym w wyniku wniesienia skargi konstytucyjnej sprawa dotyczy zgodności zakwestionowanej skargą normy prawnej z Konstytucją. Dlatego też stanowisko RPO przedstawione w wyniku zgłoszenia udziału w postępowaniu nie wykracza poza tak zakreślone przez ustrojodawcę granice sprawy nawet wówczas, gdy RPO wskazuje inne niż powołane przez skarżącego wzorce dotyczące materii konstytucyjnych wolności lub praw. RPO wskazał, że orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego w tym zakresie nie jest jednolite. Na kolejny zarzut stawiany RPO, dotyczący próby „wtłoczenia” do regulacji art. 535 § 2 k.p.k. unormowania zawartego w art. 4171 k.c. i wedle takiego standardu oceniania przepisów k.p.k., RPO odpowiedział: RPO powołał przepisy ustawy z 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny w tym celu, aby wskazać, że system prawny jako całość ma stwarzać gwarancje konstytucyjnego prawa podmiotowego wynikającego z art. 77 ust. 1 Konstytucji w wypadku niezgodnego z prawem działania organów władzy publicznej (są nimi także sądy). W stanowisku nie ma stwierdzenia, że przepisy tej ustawy mają zastosowanie w sprawach karnych (chociaż jest oczywiste wobec brzmienia art. 552 § 1 i 2 k.p.k., że w określonym wąskim zakresie przepisy te będą miały zastosowanie także w sprawach rozstrzyganych w trybie k.p.k.). Stwierdzenie takie pozostawałoby bowiem w oczywistej sprzeczności z art. 552 k.p.k. Z art. 421 k.c., w brzmieniu nadanym ustawą z 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, wynika ponadto w sposób oczywisty, że przepisów art. 417, art. 4171 i art. 4172 k.c. nie stosuje się, jeżeli odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu władzy publicznej jest regulowana w przepisach szczególnych. Jest oczywiste, że w sprawach, w których szkoda została wyrządzona przez niezgodne z prawem działania sądu, realizacja prawa podmiotowego wynikającego z art. 77 ust. 1 Konstytucji wymaga uprzedniego „przełamania” zasady prawomocności orzeczenia sądowego. Jest też oczywiste i nie budzi sporów doktrynalnych, że temu celowi w sprawach karnych m.in. służy postępowanie kasacyjne. Odnosząc się do zarzutu, że kasacja w sprawie, która stała się podstawą wniesienia skargi konstytucyjnej, została rozpoznana przed uchwaleniem i wejściem w życie art. 4171 k.c. i odpowiednich zmian w kodeksie postępowania cywilnego i skarżący nie mógł przewidzieć stanowiska, jakie RPO wyprowadza z art. 77 Konstytucji, RPO podniósł, co następuje: konstytucjonalizacja prawa do reparacji szkód wyrządzonych bezprawnym działaniem władz publicznych nastąpiła z datą wejścia w życie Konstytucji, a więc z dniem 17 października 1997 r. Powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 23 września 2003 r., sygn. K 20/02 (OTK ZU nr 7/A/2003, poz. 76), stwierdził, że z punktu widzenia niniejszej skargi konstytucyjnej wskazanego przez RPO wzorca konstytucyjnego (art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 1 Konstytucji) datą graniczną nie jest data wejścia w życie zmian do kodeksu cywilnego czy też do kodeksu postępowania cywilnego, lecz data wejścia w życie Konstytucji. Nie ulega zaś żadnej wątpliwości, że postanowienie Sądu Najwyższego będące powodem skargi konstytucyjnej zostało wydane pod rządami art. 77 ust. 1 Konstytucji. Nie ulega wątpliwości, wobec literalnego brzmienia art. 552 § 1 i 2 k.p.k., że w sprawie karnej roszczenie odszkodowawcze lub roszczenie o zadośćuczynienie z tytułu niezgodnego z prawem działania sądu powstaje, gdy w wyniku rozpoznania kasacji oskarżony został uniewinniony lub skazany na łagodniejszą karę albo też postępowanie umorzono, a ponadto oskarżony poniósł szkodę oraz doznał krzywdy w wyniku wykonania względem niego w całości lub w części kary, której nie powinien był ponieść. Artykuł 552 § 1 i 2 k.p.k. stanowi przykład odpowiedzialności szczególnej Skarbu Państwa wobec osób niesłusznie skazanych. Sąd Najwyższy stwierdził w uchwale z 9 października 2000 r., sygn. akt I KZP 37/00, że postępowanie kasacyjne nie jest postępowaniem zmierzającym do rozstrzygnięcia o zasadności oskarżenia wniesionego w sprawie karnej. Podstawy kasacyjne określone w art. 523 § 1 k.p.k. wskazują, że ukształtowane przepisami k.p.k. postępowanie kasacyjne służy nie tylko sprawowaniu nadzoru judykacyjnego Sądu Najwyższego nad działalnością sądów niższych instancji, lecz także stanowi instytucjonalną gwarancję dla zasady określonej w art. 7 Konstytucji, zgodnie z którą organy władzy publicznej, w tym sądy, działają na podstawie i w granicach prawa. Tym samym w sprawach karnych postępowanie kasacyjne stanowi istotny element składowy realizacji konstytucyjnego prawa podmiotowego przewidzianego w art. 77 ust. 1 Konstytucji. W definitywny sposób rozstrzyga bowiem o tym, czy w danej sprawie zachodzi przesłanka odpowiedzialności za szkody wyrządzone wykonywaniem władzy publicznej w postaci niezgodnego z prawem działania sądu niższej instancji. Rzecznik podkreślił, że istota jego zarzutów wiąże się z zawartą w treści art. 535 § 2 k.p.k. kumulacją czynników powodujących całkowicie dyskrecjonalne orzekanie przez sąd kasacyjny w sprawie oczywistej bezzasadności kasacji. Art. 535 § 2 k.p.k. pozwala bowiem na orzekanie z wyłączeniem jawności, nie przewiduje informowania stron ani w formie pisemnej, ani ustnej (w tym ostatnim wypadku ze względu na brak jawności) o motywach podjętego rozstrzygnięcia. Ponadto postanowienie oddalające kasację jako oczywiście bezzasadną nie jest ogłaszane publicznie. Nie można wykluczyć, że eliminacja bądź modyfikacja któregoś z wymienionych czynników pozwalałaby uznać model rozpoznawania oczywiście bezzasadnych kasacji za zgodny ze standardami konstytucyjnymi.
20. Marszałek Sejmu pismem z 29 grudnia 2005 r. wniósł o stwierdzenie, że art. 535 § 2 k.p.k. w zakresie, w jakim pozwala Sądowi Najwyższemu na posiedzeniu bez udziału stron oddalić kasację jako oczywiście bezzasadną bez pisemnego uzasadnienia tego oddalenia, jest zgodny z art. 2 i art. 45 ust. 1 oraz nie jest niezgodny z art. 77 ust. 1 Konstytucji. Bezzasadność podniesionych przez skarżącego i RPO zarzutów Marszałek Sejmu uzasadnił następująco: Zgodnie z art. 176 ust. 1 Konstytucji, standardem konstytucyjnym jest postępowanie dwuinstancyjne. Również art. 78 Konstytucji gwarantuje prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji. Prawo do sądu nie gwarantuje prawa do trzech instancji, tj. do rozpatrzenia sprawy przez Sąd Najwyższy w wyniku skargi kasacyjnej. Nie oznacza to jednak, że procedura i postępowanie Sądu Najwyższego jest całkowicie wyłączone spod kontroli konstytucyjności. Kasacja należy do nadzwyczajnych środków zaskarżenia, uregulowanych w rozdziale 55 k.p.k., a nie jest postępowaniem odwoławczym, o którym mowa w dziale IX k.p.k. Kasacja może być wniesiona tylko z powodu uchybień wymienionych w art. 439 lub innego rażącego naruszenia prawa, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na treść orzeczenia, i służy ona stronie wyłącznie od prawomocnego wyroku sądu odwoławczego kończącego postępowanie na podstawie art. 519 k.p.k. W skardze kasacyjnej kwestionuje się prawidłowe stosowanie prawa w toku postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem sądu odwoławczego, a nie stanowiące podstawę tego wyroku ustalenia faktyczne. W porządku konstytucyjnym nie występują normy gwarantujące w każdym bezwzględnie wypadku podmiotowe prawo do uzyskania rozpoznania kasacji. Zgodnie z treścią art. 535 § 2 k.p.k. Sąd Najwyższy może oddalić kasację z powodu jej oczywistej bezzasadności na posiedzeniu, bez udziału stron. Ze zdania 3 tego przepisu wynika, że owo oddalenie nie wymaga pisemnego uzasadnienia. Zdaniem Marszałka Sejmu mylne jest twierdzenie autora skargi konstytucyjnej, jakoby przepis art. 535 § 2 k.p.k., nie definiując precyzyjnie pojęcia oczywistej bezzasadności, prowadził do dowolności interpretacyjnych naruszających konstytucyjną zasadę państwa prawa wysłowioną w art. 2 Konstytucji. Marszałek podkreślił, że ustawodawca krajowy w ustawie karnej procesowej nie jest w stanie dokonać enumeratywnego wskazania wszystkich możliwych „przesłanek” oczywistej bezzasadności kasacji. Takie ustawowe wskazanie wszystkich możliwych wariantów prowadziłoby do nieprawidłowości, gdyż każdorazowo Sąd Najwyższy musiałby dokonywać subsumcji, czy w danej sprawie zachodzi któraś z wymienionych przyczyn oczywistej bezzasadności kasacji. Właściwe jest zatem przyznanie pewnego marginesu decyzyjnego rozwadze sędziowskiej najwyższego organu sądownictwa, wzmocnionej całokształtem materiału zebranego w danej sprawie. Co do zasady, posługiwanie się przez ustawodawcę krajowego zwrotami niedookreślonymi nie może być kwestionowane z punktu widzenia zgodności z Konstytucją. Zwroty te przesuwają obowiązek konkretyzacji normy prawnej na etap stosowania prawa, a więc dają sądowi określoną swobodę decyzyjną. W sposób nieunikniony stosowanie norm prawnych zawierających zwroty niedookreślone przesuwa ciężar ich wypełnienia konkretną treścią na płaszczyznę stosowania prawa. Powołując się na dotychczasowe orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, Marszałek Sejmu podniósł, że nieostrość czy niedookreśloność pojęć prawnych sprzyja uelastycznieniu porządku prawnego i uczynieniu go wrażliwym na zachodzące w rzeczywistości stany faktyczne, a przez to może się przyczyniać do pełniejszego wyrażenia, w trakcie stosowania prawa, wartości, które wynikają z zasady państwa prawnego. Można nawet sformułować tezę, że nadmierna kazuistyka w konkretnych sytuacjach prowadzić może do deformacji idei państwa prawnego. Nie każda więc, ale jedynie kwalifikowana, tj. niedająca się usunąć w drodze uznanych metod wykładni, nieostrość czy niejasność przepisu może stanowić podstawę stwierdzenia jego niekonstytucyjności. Posługiwanie się przez ustawodawcę pojęciami ogólnymi, równoznaczne z koniecznością nadawania im konkretnej treści przez organ stosujący prawo, jest nieodzowne przede wszystkim w wypadkach, gdy stosowanie określonej instytucji prawnej oparte jest na kryteriach ocennych. Brak definicji takich pojęć spowodowany jest tym, że dla dokonania konkretnych ocen brane są pod uwagę okoliczności, które różnią się w zależności od sprawy, a ujęcie ich w sposób wyczerpujący w jednym katalogu byłoby utrudnione bądź nawet niemożliwe. W praktyce możliwa jest tak znaczna różnorodność podnoszonych w kasacjach stanów faktycznych i prawnych, że niemożliwe jest utworzenie przepisu, który stanowiłby skatalogowaną definicję takich spośród nich, jakie miałyby przesądzać o oczywistej bezzasadności. Marszałek Sejmu przywołał pogląd doktryny, według którego oczywista bezzasadność kasacji zachodzi wówczas, gdy sąd kasacyjny stwierdza, w sposób niebudzący najmniejszych wątpliwości, że w sprawie nie wystąpiły uchybienia, określone w art. 439 k.p.k., ani też jakiekolwiek inne rażące naruszenia prawa, zarzucone w skardze kasacyjnej, a jeżeli nawet jakieś uchybienie, nienależące do kategorii wyrażonej w art. 439 § 1 k.p.k., nastąpiło, to z całą pewnością nie mogło mieć istotnego wpływu na treść orzeczenia. Marszałek Sejmu podkreślił też, że Europejski Trybunał Praw Człowieka w decyzji nr 77395/01 z 7 maja 2002 r. słusznie wskazał, że cel, który przyświecał zmianie k.p.k. wynikającej z art. 1 pkt 21 ustawy z 20 lipca 2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego oraz ustawy – Kodeks karny skarbowy, a który polegał na przyspieszeniu postępowań toczących się przed Sądem Najwyższym poprzez natychmiastowe rozpatrywanie na posiedzeniu bez udziału stron bezzasadnej kasacji i wydanie postanowienia niewymagającego pisemnego uzasadnienia, należy uważać za prawnie uzasadniony w świetle Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności.
21. Prokurator Generalny w piśmie z 28 lipca 2005 r. przedstawił stanowisko, że art. 535 § 2 k.p.k. jest zgodny z art. 2 w związku z art. 45 ust. 1 oraz nie jest niezgodny z art. 77 ust. 1 Konstytucji. Uzasadniając swoje stanowisko, Prokurator Generalny ustosunkował się do argumentacji zawartej w skardze konstytucyjnej i w piśmie RPO. Stwierdził, że stanowiska skarżącego i RPO nie przekonują o ich zasadności. Najpierw odniósł się do zarzutów zgłoszonych przez skarżącego wobec pojęcia „oczywista bezzasadność” i stwierdził, że nie można dezawuować tego pojęcia, kierując się tylko literalnym brzmieniem art. 535 § 2 k.p.k. bez uwzględnienia, że przepis ten funkcjonuje w rozdziale 55 k.p.k. w otoczce innych regulacji. Znaczącym, w aspekcie tego problemu, jest art. 523 § 1 k.p.k. (podstawy kasacyjne), stanowiący, że kasacja może być wniesiona tylko z powodu uchybień wymienionych w art. 439 lub innego rażącego naruszenia prawa, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na treść orzeczenia. Zasadna jest teza, że przepis ten, określający przesłanki skargi kasacyjnej, równocześnie wskazuje, że wszystkie inne zarzuty podnoszone w kasacjach, niemieszczące się w granicach tych przesłanek, są elementami umożliwiającymi, w konkretnej sprawie, materializację desygnatu „oczywistej bezzasadności”. Na treść konkretnej normy prawnej, która jest stosowana przez sąd, składa się nie tylko literalne brzmienie zaskarżonego przepisu, ale i jego systemowe uwarunkowanie, przyjęte poglądy doktryny oraz ukształtowana w tej materii linia orzecznicza. Stwierdzenie to nabiera znaczenia, gdy pojawia się zarzut naruszenia art. 2 Konstytucji, a zwłaszcza zasad przyzwoitej legislacji i jawności przepisów prawnych. Można to uzupełnić stwierdzeniem, że ocena, w przedmiocie ewentualnej oczywistej bezzasadności kasacji, dokonywana na podstawie art. 535 § 2 k.p.k., mieści się w pojęciu sędziowskiej swobody, której stosowanie, w zgodzie z indywidualnym sumieniem sędziego, jest fundamentalną zasadą demokratycznego wymiaru sprawiedliwości. Prokurator Generalny, powołując się na orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, stwierdził, że „prawo” do kasacji, powstające po wykorzystaniu prawa do sądu w postępowaniu dwuinstancyjnym, nie jest koniecznym i konstytutywnym składnikiem prawa do sądu i wynika wyłącznie z ustawy. Problem dostępności do skargi kasacyjnej regulowanej przez ustawę Prokurator Generalny połączył w swych rozważaniach ze zwolnieniem przez ustawodawcę sądu kasacyjnego z powinności uzasadniania orzeczeń. Powołując się na orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, Prokurator Generalny wyjaśnił, że uzasadnienie orzeczeń pełni różne funkcje: sprzyjania samokontroli organu orzekającego, wyjaśniająco-interpretacyjną (w tym dokumentacyjną i ułatwiającą realizację orzeczenia), kontrolną zewnętrzną, umożliwiającą akceptację orzeczenia w skali indywidualnej i jego legitymizację społeczną (funkcja wychowawcza, głos w dyskursie społecznym). Wszystkie te funkcje uzasadnienia są zakotwiczone w konstytucyjnych zasadach i wartościach. Jednak nie w każdym wypadku każda z tych funkcji dochodzi do głosu równie silnie. Zależy to od szczebla postępowania, przedmiotu orzeczenia, formy uzasadnienia (ustne, pisemne). W wypadku oceny każdego ograniczenia zasady uzasadnienia orzeczeń, konieczna jest dokładna analiza wszystkich czynników, uwarunkowań i kryteriów. Dopuszczalność pominięcia w polskim systemie prawnym pisemnego uzasadnienia dotyczy tylko postanowień. Istniejąca praktyka potwierdza fakt uzasadniania ustnie postanowień oddalających kasację jako bezzasadną, w wypadku gdy przeprowadzono rozprawę, a oskarżony wziął w niej udział. W tej sytuacji nie można twierdzić, że kwestionowany przepis k.p.k. w ogóle uniemożliwia uzyskanie uzasadnienia w wypadku postanowienia uznającego kasację za bezzasadną. Prokurator Generalny podkreślił, że przepis zwalniający Sąd Najwyższy z obowiązku pisemnego uzasadnienia postanowienia o oddaleniu kasacji w razie jej oczywistej bezzasadności nie ma charakteru bezwzględnie obowiązującego i działa na zasadzie wyjątku. W wypadku oddalenia kasacji, ustawa nakazuje Sądowi Najwyższemu, co wynika z literalnego brzmienia odpowiednich przepisów (art. 535, art. 536, art. 537 § 1 do słowa „albo”), orzekać nie co do zaskarżonego kasacją orzeczenia, lecz co do kasacji. Oddalenie kasacji jest jakościowo czymś zupełnie odmiennym niż utrzymanie zaskarżonego orzeczenia w mocy. Wprawdzie zarówno w jednym, jak i w drugim wypadku, orzeczenie zapada po merytorycznym rozpoznaniu sprawy, niemniej jednak o konieczności nadania orzeczeniu formy solennej nie może decydować to, co było przedmiotem rozważań sądu, lecz to, o czym ostatecznie sąd ten rozstrzyga. Z tego punktu widzenia, rysuje się bardzo wyraźna różnica pomiędzy orzeczeniem o utrzymaniu zaskarżonego wyroku w mocy a orzeczeniem o oddaleniu kasacji od wyroku. W pierwszym wypadku sąd orzeka w odniesieniu do wyroku nieprawomocnego, a na skutek orzeczenia sądu (utrzymania wyroku w mocy), staje się on prawomocny. W drugim wypadku sąd orzeka w sytuacji, gdy wyrok kończący postępowanie jest już prawomocny. Oddalając kasację, sąd orzeka jedynie o bezzasadności wniesionej skargi kasacyjnej, nie wkracza zaś w żadnym zakresie w sferę, w której wyrok kończący postępowanie karne korzysta już z powagi rzeczy osądzonej. Zdaniem Prokuratora Generalnego różnice, co do istoty rozpoznania sprawy apelacyjnej i kasacyjnej, przekonują o braku podstaw do wymagania, by w każdym wypadku rozpoznanie kasacji było jawne. Prokurator Generalny wskazał, że w doktrynie podnosi się, iż zasadnicze różnice, co do istoty rozpoznania sprawy apelacyjnej i kasacyjnej, przesądzają o braku podstaw do wywodzenia, że rozpoznawanie kasacji musi być jawne, co w konsekwencji uzasadnia tezę, iż orzeczenie wydane po niejawnym rozpoznaniu sprawy nie musi być ogłaszane publicznie. Teza ta dotyczy tylko postanowień, albowiem jawne ogłaszanie wyroków, nawet wówczas, gdy sprawa rozpoznana została bez udziału publiczności, wynika wprost z art. 45 ust. 2 zd. 2 Konstytucji. Skoro dla zachowania standardu konstytucyjnego nie jest niezbędne jawne postępowanie w postępowaniu kasacyjnym ani publiczne ogłaszanie postanowienia o oddaleniu kasacji, brak jest podstaw do konstruowania jakiegoś szczególnego uprawnienia do uzyskania informacji o motywach, które legły u podstaw oddalenia kasacji. Pisemne uzasadnienie postanowienia, o którym mówi art. 535 § 2 k.p.k., zdaniem Prokuratora Generalnego: – miałoby w zasadzie walor wyłącznie informacyjny, jest bowiem oczywiste, że orzeczenie takie nie podlega zaskarżeniu, – musiałoby się sprowadzać do stwierdzeń opisowych, choć niejednokrotnie rozległych (np. wykaz zarzutów kasacyjnych), schematycznych i powtarzalnych (np. wyszczególnienie dopuszczalnych podstaw kasacji – art. 523 k.p.k., do których nie zastosował się autor kasacji). Rezygnacja z obowiązku uzasadnienia postanowień, wobec znacznej liczby kierowanych do Sądu Najwyższego skarg kasacyjnych, wpływa więc – według Prokuratora – korzystnie na ogólną sprawność postępowania kasacyjnego. Służy to realizacji prawa do sądu, bez nieuzasadnionej zwłoki, stronom innym niż te, które wnoszą kasacje oczywiście bezzasadne. Odnosząc się do podniesionego w stanowisku RPO zarzutu niezgodności kwestionowanego przepisu z art. 77 ust. 1 Konstytucji, Prokurator Generalny uznał, że nie zachodzi pomiędzy nimi związek takiego rodzaju, by forma, w jakiej następuje oddalenie kasacji jako oczywiście bezzasadnej, miała wpływ na realizację prawa strony, w tym wypadku oskarżonego, do wynagrodzenia szkody, jaka została mu wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej. Wprawdzie kasacja może stanowić środek umożliwiający oskarżonemu rozpoczęcie w przyszłości procedury odszkodowawczej, przewidzianej w art. 552 § 1 k.p.k., ale tylko w razie zaistnienia przesłanek określonych w tym przepisie. Wśród nich, pomijając wznowienie postępowania jako niezwiązane z omawianą sprawą, pierwszorzędne znaczenie ma skuteczność kasacji, polegająca na tym, że jej wynikiem jest uniewinnienie oskarżonego lub skazanie go na karę łagodniejszą niż orzeczona w wyroku uchylonym wskutek kasacji, w całości lub w części (art. 537 § 1 k.p.k.). Prostą konsekwencją tej regulacji jest konkluzja, że oskarżony nie uzyskuje prawa do odszkodowania lub zadośćuczynienia na podstawie art. 552 § 1 k.p.k., gdy kasacja zostaje oddalona. Nie ma przy tym znaczenia, czy postanowienie o oddaleniu kasacji, jako oczywiście bezzasadnej, zawiera pisemne uzasadnienie, albowiem charakter tego rozstrzygnięcia, poprzedzony oceną zasadności zarzutów kasacyjnych, a nie jego uzasadnienie, przekreśla możliwość uniewinnienia oskarżonego lub skazania go na karę łagodniejszą.
22. W celu zbadania wszystkich istotnych okoliczności i wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, Trybunał Konstytucyjny na podstawie § 11 ust. 2 uchwały Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 października 1997 r. w sprawie regulaminu Trybunału Konstytucyjnego (M.P. z 2001 r. Nr 41, poz. 668 ze zm.) w związku z art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643 ze zm.) poprosił Helsińską Fundację Praw Człowieka (dalej: Fundacja), której statutowym celem jest ochrona praw człowieka, w tym ich przestrzegania przez organy władzy publicznej w Polsce, o wyrażenie opinii w sprawie zgodności art. 535 § 2 k.p.k. z Konstytucją. Pismo zawierające taką opinię (z 5 listopada 2005 r.) Fundacja przedstawiła, działając w interesie publicznym, w charakterze amicus curiae. 8.
23. Na wstępie Fundacja wyjaśniła, że w swojej praktyce spotyka się ze sprawami, które zostały zakończone w trybie art. 535 § 2 k.p.k., tj. przez uznanie kasacji za „oczywiście bezzasadną”. Stąd też szczególnym przedmiotem zainteresowania Fundacji są gwarancje prawa do rzetelnego procesu, co obejmuje – w przypadku niniejszej sprawy – gwarancję sprawiedliwości proceduralnej w postępowaniu kasacyjnym przed Sądem Najwyższym w postępowaniu karnym. Oceniając merytorycznie konstytucyjność art. 535 k.p.k., Fundacja najpierw omówiła cel, treść i zakres stosowania tego przepisu, przedstawiła dane liczbowe dotyczące rozpoznania kasacji przez Sąd Najwyższy za okres od 2002 r. do III kwartału 2005 r., a następnie rozważania dotyczące kwestii: wzorców konstytucyjnych mających zastosowanie do oceny zaskarżonego przepisu, kryterium „oczywistej bezzasadności” jako przesłanki oddalenia kasacji w powiązaniu z brakiem wymogu sporządzania uzasadnienia odpowiedniego postanowienia Sądu Najwyższego, czynników i uwarunkowań oraz innych kryteriów istotnych dla oceny konstytucyjności (legitymizacja wymiaru sprawiedliwości, udział stron w posiedzeniu w sprawie oddalenia kasacji jako „oczywiście bezzasadnej”, jawność wewnętrzna i zewnętrzna postępowania kasacyjnego, uzasadnienie postanowienia o oddaleniu kasacji jako „oczywiście bezzasadnej” a wykonywanie zawodu adwokata). We wszystkich powyższych kwestiach stanowisko Fundacji jest zbieżne ze stanowiskiem skarżącego i RPO. 8.
24. Celem uzupełnienia i ustosunkowania się do okoliczności, że w postępowaniu dotyczącym niniejszej skargi konstytucyjnej przywoływany jest argument spełnienia przez art. 535 § 2 k.p.k. wymogów wynikających z Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności i w tym kontekście przywoływana jest decyzja Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 7 maja 2002 r. w sprawie niedopuszczalności skargi Walczak przeciwko Polsce (skarga nr 77395/01), w której Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdził, iż „cel, który przyświecał zmianie kodeksu postępowania karnego (…), a który polegał na przyspieszeniu postępowań toczących się przed Sądem Najwyższym poprzez natychmiastowe rozpatrywanie na posiedzeniu bez udziału stron bezzasadnej kasacji i wydanie postanowienia nie wymagającego pisemnego uzasadnienia, należy uważać za prawnie uzasadniony w świetle Konwencji”, Fundacja podniosła, co następuje: Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności i orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka ustanawiają pewien minimalny standard ochrony praw jednostek. Nie znaczy to, że państwa – strony Konwencji są nim związane w sensie negatywnym, to znaczy nie mogą stanowić prawa, które przyznawałoby większe prawa jednostki. Fakt weryfikacji danego zagadnienia przez Europejski Trybunał Praw Człowieka nie powoduje również, że sądy konstytucyjne państw – stron Konwencji są związane taką interpretacją. Jest ona dla nich ważna, jako wyznacznik minimalnego standardu, który należy zapewnić w obowiązującym ustawodawstwie. Mogą jednak orzekać, że Konstytucja danego państwa wymaga więcej niż Konwencja. Zdaniem Fundacji, taka sytuacja ma miejsce w Polsce w odniesieniu do postępowań kasacyjnych zarówno w sprawach karnych, jak i cywilnych. Konstytucja nakłada obowiązek takiego ukształtowania systemu prawa, aby spełniały one normy sprawiedliwości proceduralnej. Fundacja podkreśliła, że wskazana decyzja Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie niedopuszczalności skargi Walczak przeciwko Polsce, wydana została przed wprowadzeniem art. 4171 kodeksu cywilnego umożliwiającego dochodzenie odpowiedzialności odszkodowawczej z tytułu niezgodnych z prawem wyroków sądów. W związku z powyższym, Europejski Trybunał Praw Człowieka faktycznie nie ustosunkował się do tego aspektu stosowania art. 535 § 2 k.p.k., jako wpływającego bezpośrednio na efektywność (a nie iluzoryczność) praw podmiotowych gwarantowanych w krajowym porządku prawnym. Zdaniem Fundacji rozstrzygnięcie w kwestii konstytucyjności art. 535 § 2 k.p.k. powinno być również rozważone pod kątem ewentualnego stosowania przez Izbę Karną Sądu Najwyższego prawa wspólnotowego. Skłaniają do tego poglądu poniżej przedstawione okoliczności. W orzeczeniu w sprawie Pupino (wyrok z 16 czerwca 2005 r., sygn. akt C-105/03) Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich stwierdził, że prawo krajowe musi być interpretowane w zgodzie z wymogami odnoszącymi się do prawa wspólnotowego w obszarze wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości. Jest to stosunkowo nowa zasada prawna, ale w istocie nakładająca również na sędziów w sądach karnych dodatkowe obowiązki – orzekania w warunkach multicentryczności prawa, co związane jest także z procedurą zadawania pytań prejudycjalnych Trybunałowi Sprawiedliwości. Fundacja przywołuje tu orzecznictwo sądów niemieckich, w których od dawna obowiązuje zasada, że nieprzedstawienie pytania prejudycjalnego stanowi naruszenie prawa wspólnotowego. W orzeczeniu z 16 grudnia 1993 r. niemiecki Federalny Trybunał Konstytucyjny uznał (co prawda w odniesieniu do procedury cywilnej), iż jeżeli niemiecki Sąd Najwyższy, stosując się do ówczesnego § 554 (b)