– Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.) w zakresie, w jakim przepis ten nakazuje odrzucenie sprzeciwu od nakazu zapłaty w postępowaniu gospodarczym, któremu nie można nadać prawidłowego biegu wskutek niezachowania warunków formalnych, jeżeli został wniesiony przez profesjonalnego pełnomocnika, z art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 i art. 78 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, postanawia: na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, z 2000 r. Nr 48, poz. 552 i Nr 53, poz. 638, z 2001 r. Nr 98, poz. 1070, z 2005 r. Nr 169, poz. 1417 oraz z 2009 r. Nr 56, poz. 459) umorzyć postępowanie ze względu na zbędność wydania wyroku. UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 9 czerwca 2008 r. Roman Ochrin wniósł o stwierdzenie, że art.
– Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.; dalej: k.p.c.) w zakresie, w jakim przepis ten nakazuje odrzucenie sprzeciwu od nakazu zapłaty w postępowaniu gospodarczym, któremu nie można nadać prawidłowego biegu wskutek niezachowania warunków formalnych, jeżeli został wniesiony przez profesjonalnego pełnomocnika, jest niezgodny z art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 i art. 78 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 Konstytucji. 1.1. Skarga konstytucyjna została oparta na następującym stanie faktycznym. W dniu 25 lipca 2007 r. Sąd Rejonowy Gdańsk-Północ w Gdańsku, IV Wydział Gospodarczy, wydał w sprawie przeciwko skarżącemu nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym. Od powyższego nakazu zapłaty skarżący wniósł w terminie sprzeciw. Zarządzeniem z 24 sierpnia 2007 r. Sąd wezwał skarżącego do uzupełnienia braków formalnych, przez wniesienie sprzeciwu wraz z odpisem, na urzędowym formularzu. W dniu 5 września 2007 r. skarżący, reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika, uzupełnił braki formalne sprzeciwu, jednakże w rubryce 6 formularza nie wskazał zakresu zaskarżenia nakazu zapłaty oraz nie dołączył pełnomocnictwa. Sąd Rejonowy w Gdańsku, postanowieniem z 17 września 2007 r., na podstawie art.
i art. 504 § 1 k.p.c., odrzucił sprzeciw (sygn. akt IV GNc 2124/07). Skarżący wniósł zażalenie na powyższe postanowienie. W zażaleniu skarżący podniósł niekonstytucyjność art.
Wskazał, że pozwany, w razie jakichkolwiek uchybień formalnych, traci faktycznie możliwość obrony swoich praw, podczas gdy powodowi służy możliwość ponownego wniesienia błędnie sporządzonego pozwu. Ponadto powód może składać pozew aż do przedawnienia swojego roszczenia. Zdaniem skarżącego, regulacja przewidziana w art.
jest sprzeczna z zasadą kontradyktoryjności postępowania cywilnego oraz z zasadą równości stron, gdyż pozbawia pozwanego prawa do sądu. Tym samym narusza art. 45 ust. 1 Konstytucji oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Jednocześnie skarżący podniósł, że wniesienie sprzeciwu na formularzu stanowiło jedynie uzupełnienie pierwotnie wniesionego pisma, w którym wskazano zakres zaskarżenia, a sąd powinien rozpatrywać oba pisma łącznie. Gdy zaś chodzi o brak pełnomocnictwa, to pozwany powinien być wezwany do jego uzupełnienia. Sąd Okręgowy w Gdańsku, XII Wydział Gospodarczy Odwoławczy, postanowieniem z 31 stycznia 2008 r., sygn. akt XII Gz 511/07, zażalenie oddalił. W uzasadnieniu postanowienia Sąd Okręgowy podniósł, że postępowanie w sprawach gospodarczych jest postępowaniem sformalizowanym, rygorystycznym i nakłada na strony obowiązek najwyższej staranności. Odrzucenie sprzeciwu przez sąd pierwszej instancji nastąpiło z powodu nieuzupełnienia w terminie sprzeciwu od nakazu zapłaty oraz powtórnego wniesienia przez fachowego pełnomocnika (adwokata) sprzeciwu zawierającego braki formalne. W ocenie Sądu Okręgowego, Sąd Rejonowy miał obowiązek odrzucić niewłaściwie sporządzony sprzeciw na podstawie art.
Odnosząc się do zarzutu niekonstytucyjności tego przepisu, Sąd stwierdził, że powód jest gospodarzem procesu cywilnego, przysługuje mu wybór chwili, w której chce wystąpić ze swoim roszczeniem. Jest on jednak – na takich samych zasadach jak pozwany – związany dyspozycją art.
i wniesione w jego imieniu przez fachowego pełnomocnika pisma również podlegają zwrotowi bez wzywania do uzupełnienia uchybień. Rozwiązanie to nie stoi zatem w sprzeczności ani z Konstytucją, ani z Konwencją o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. 1.2. Skarżący zarzucił w skardze konstytucyjnej, że art.
k.p.c., wprowadzający sankcję odrzucenia sprzeciwu bez wzywania do usunięcia jego braków, stanowi niedopuszczalne ograniczenie w korzystaniu z konstytucyjnych wolności i praw, skutkujące pozbawieniem skarżącego prawa do sądu oraz zamknięciem drogi sądowej, co nie znajduje uzasadnienia w świetle konstytucyjnych zasad proporcjonalności i równości. 1.2.
jest niezgodny z art. 77 ust. 2 oraz art. 78 Konstytucji, wprowadzającym zasadę dwuinstancyjności postępowania. 1.2.3. Skarżący uważa, że ograniczenie przez art.
gwarantowanych konstytucyjnie praw jest nieproporcjonalne do korzyści wynikających z tej regulacji. Regulacja ta miała na celu usprawnienie i przyspieszenie postępowania w sprawach gospodarczych oraz – w dalszej kolejności – skłonienie profesjonalnych pełnomocników do szczególnej staranności w postępowaniach tego rodzaju. Skarżący stwierdza jednak, że wybrany przez ustawodawcę sposób osiągnięcia tego celu stoi w sprzeczności z konstytucyjną zasadą proporcjonalności ograniczania praw i wolności (art. 31 ust. 3 Konstytucji). Po pierwsze, regulacja ta przyczyniła się wprawdzie do przyspieszenia postępowania, lecz jedynie o 2 do 4 tygodni. Po drugie, jak zauważa skarżący, skutek niedochowania wymogów formalnych (odrzucenie sprzeciwu) następuje automatycznie, bez względu na stopień i wagę uchybienia oraz fakt, czy zostało ono popełnione przez pełnomocnika wskutek nieuwagi czy też w celu opóźniania postępowania. Skarżący podkreśla, że pełnomocnik, jakkolwiek posiadający fachowe przygotowanie, jest omylny i może popełniać błędy – czego ustawodawca nie wziął pod uwagę przy konstruowaniu zakwestionowanego przepisu. Tym samym uznać trzeba, że art.
k.p.c., ograniczając zagwarantowane konstytucyjnie prawa, nie spełnia zarazem wymogu proporcjonalności. Cel, w postaci usprawnienia postępowania w sprawach gospodarczych, mógłby zostać osiągnięty przy życiu innych, mniej restryktywnych środków, co – odwołując się do rozumienia zasady proporcjonalności w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego – skarżący uznaje za dowód sprzeczności tego przepisu z Konstytucją. 1.2.4. Skarżący podniósł również, że art.
wprowadza nierówność stron postępowania, gdyż w wypadku odrzucenia sprzeciwu, nakaz zapłaty, wydany na podstawie argumentacji tylko strony powodowej, uprawomocnia się. Skutki odrzucenia sprzeciwu są zatem zdecydowanie bardziej dolegliwe niż skutki zwrotu pozwu. Sprzeciw od nakazu zapłaty może bowiem zostać wniesiony jedynie raz, a w wypadku jakichkolwiek błędów formalnych pozwany reprezentowany przez fachowego pełnomocnika nie ma już możliwości ich usunięcia. Tymczasem powód, występując z pozwem w postępowaniu w sprawach gospodarczych, ryzykuje jedynie jego zwrot – przy czym po usunięciu braków może pozew wnieść ponownie w terminie tygodniowym, ze skutkiem od daty pierwszego wniesienia (art.
Jeżeli powód nie skorzysta z możliwości konwalidacji pozwu, to może występować z powództwem wielokrotnie, aż do momentu przedawnienia roszczenia. Skarżący uważa tę sytuację za wyraźny przejaw nierówności stron, stanowiący naruszenie art. 32 ust. 1 Konstytucji. 2. Pismem z 23 października 2008 r. Rzecznik Praw Obywatelskich zgłosił udział w niniejszym postępowaniu. Jednocześnie zajął stanowisko, że art.
w zakresie, w jakim przewiduje, iż sąd odrzuca sprzeciw od nakazu zapłaty zawierający braki formalne, bez uprzedniego wezwania strony reprezentowanej przez profesjonalnego pełnomocnika do ich usunięcia, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 oraz art. 78 Konstytucji. 2.
dla wystąpienia po stronie pozwanego negatywnych skutków procesowych wystarczający jest fakt jej reprezentowania przez profesjonalnego pełnomocnika. Powodować to może sytuację, w której dana osoba udziela pełnomocnictwa profesjonalnemu pełnomocnikowi, ale działa przez całe postępowanie sama, co nie zmienia faktu, iż jako reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika (przez sam fakt udzielenia pełnomocnictwa) będzie narażona na odrzucenie sprzeciwu. Powyższa konstatacja przesądza również, zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich, o niezgodności badanego przepisu z art. 32 ust. 1 Konstytucji. 2.
w zakresie, w jakim w postępowaniu w sprawach gospodarczych przewiduje, że sąd odrzuca zawierający braki formalne sprzeciw od nakazu zapłaty, wniesiony przez przedsiębiorcę reprezentowanego przez adwokata lub radcę prawnego bez uprzedniego wezwania do ich uzupełnienia, jest niezgodny z art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 i art. 78 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 Konstytucji. 3.1. Na wstępie swego stanowiska Sejm podniósł, że zaskarżony art.
został derogowany z systemu prawnego z dniem 1 lipca 2009 r. ustawą z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 234, poz. 1571), a zasadą jest, że Trybunał umarza postępowanie, jeżeli akt normatywny w zakwestionowanym zakresie utracił moc obowiązującą przed wydaniem orzeczenia (art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym). Jednakże zgodnie z art. 39 ust. 3 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym postępowania nie umarza się, gdy wydanie orzeczenia jest konieczne dla ochrony konstytucyjnych wolności i praw. Sejm zwrócił uwagę, że przepisy ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. stosuje się do postępowań wszczętych po dniu jej wejścia w życie (art. 8 ust. 1). Oznacza to, że formalnie uchylony art.
nadal może wywoływać skutki prawne oraz może być stosowany jako podstawa prawna rozstrzygnięć spraw wszczętych, a nie zakończonych po wejściu w życie wyżej wymienionej ustawy. Tym samym derogacja kwestionowanego przepisu może pozostać bez znaczenia dla naruszenia indywidualnych praw skarżącego. 3.2. Sejm, odnosząc się do zarzutów sformułowanych w skardze konstytucyjnej, odwołał się do orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego dotyczącego problematyki tzw. sprawiedliwości proceduralnej. Podniósł, że samo wprowadzenie formalnych warunków dostępu do sądu polegających na określeniu przez ustawodawcę kryteriów, które musi spełniać pismo procesowe, jest dopuszczalne w takim zakresie, w jakim nie ingeruje w sposób nadmierny w istotę konstytucyjnego prawa do sądu. Z tego punktu widzenia zaskarżony art.
narusza wyrażone w art. 45 ust. 1 Konstytucji prawo do sądu. Przepis ten nie precyzuje na czym miałby polegać brak formalny, uzasadniający odrzucenie sprzeciwu lub zarzutów od nakazu zapłaty. Ustawodawca w zaskarżonym art.
posłużył się klauzulą generalną, a więc kategorią ogólną i nieostrą. Zaskarżony przepis wprowadza przy tym różne konsekwencje prawne braków formalnych pism wnoszonych przez stronę niereprezentowaną przez zawodowego pełnomocnika i stronę korzystającą z profesjonalnej obsługi prawnej, przy czym nie ma znaczenia, czy strona, która korzysta z pomocy profesjonalnego pełnomocnika wnosi pismo osobiście czy też czyni to jej pełnomocnik. 3.2.
Zgodnie z zakwestionowanym przepisem: „Inne pisma procesowe złożone w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, które nie mogą otrzymać prawidłowego biegu wskutek niezachowania warunków formalnych, wniesione przez stronę reprezentowaną przez adwokata, radcę prawnego, rzecznika patentowego lub Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa podlegają zwrotowi bez wzywania do ich poprawienia lub uzupełnienia. Sprzeciw od wyroku zaocznego, zarzuty od nakazu zapłaty, sprzeciw od nakazu zapłaty sąd odrzuca”. Jednakże analiza petitum skargi konstytucyjnej oraz jej uzasadnienie wskazują, że zarzuty niekonstytucyjności kierowane są jedynie wobec art.
w zakresie, w jakim w postępowaniu upominawczym w sprawach gospodarczych sąd odrzuca zawierający uchybienia formalne sprzeciw od nakazu zapłaty wniesiony przez profesjonalnego pełnomocnika reprezentującego pozwanego w tych sprawach, bez możliwości ich uzupełnienia lub poprawienia. Ponieważ skarżący nie kwestionuje treści normatywnych zawartych w pozostałym zakresie art.
oraz z uwagi na okoliczność, że normy wynikające z pozostałego zakresu zaskarżonego przepisu art.
nie mogły znaleźć zastosowania w sprawie skarżącego (stan faktyczny sprawy będącej tłem skargi konstytucyjnej) nie zostały objęte hipotezami tych norm, należy przyjąć, że w wypadku art.
oraz w pozostałym zakresie zdania drugiego art.
nie stanowią przedmiotu kontroli w niniejszej sprawie. 2.1.1. Doprecyzowanie zakresu skargi konstytucyjnej pozwala stwierdzić, że art.
zdanie drugie k.p.c., we wskazanym wyżej zakresie, był już przedmiotem badania w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawie o sygn. SK 28/08, w którym rozpatrywano dwie połączone skargi konstytucyjne. W wyroku z 15 kwietnia 2009 r. (wydanym w trybie art. 59 ust. 2 ustawy o TK) Trybunał Konstytucyjny orzekł, że: art.
– Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.), dodany ustawą z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 235, poz. 1699), w zakresie, w jakim w postępowaniu w sprawach gospodarczych przewiduje, że sąd odrzuca zawierające braki formalne zarzuty od nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym oraz sprzeciw od nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym, wniesione przez przedsiębiorcę reprezentowanego przez adwokata lub radcę prawnego, bez uprzedniego wezwania do ich uzupełnienia, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 oraz z art. 78 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny uznał, że art.
wyraźnie różnicuje możliwości obrony praw obu stron procesu, w szczególności ograniczając je w sposób nieproporcjonalny w sprawie gospodarczej w postępowaniu nakazowym i upominawczym po stronie pozwanej na etapie wnoszenia przez nią pierwszego pisma procesowego w sprawie. Odrzucenie pisma procesowego przez sąd pierwszej instancji ze względu na błędy formalne bez możliwości ich uzupełnienia oznacza, że strona procesowa nie dysponuje w zaistniałej sytuacji możliwością przedstawienia sądowi argumentacji merytorycznej. Wyłączone tym samym zostało prawo do wysłuchania, uznawane powszechnie za aspekt prawa do sądu. Sentencja wyroku została ogłoszona w Dzienniku Ustaw Nr 67, poz. 571 z 5 maja 2009 r. 2.2. Jak wynika z uzasadnienia wyroku z 15 kwietnia 2009 r., wraz z wejściem w życie orzeczenia i uchyleniem stosowania art.
zdanie drugie k.p.c., w sprawach gospodarczych rozpatrywanych w trybie postępowania nakazowego lub upominawczego, do regulacji skutków wadliwości pisma procesowego zawierającego zarzuty lub sprzeciw od wydanego nakazu zapłaty zastosowanie znajdzie art.
130 § 3 k.p.c. Zarzuty lub sprzeciw od wydanego nakazu zapłaty, jako pisma inne niż pisma inicjujące postępowanie w sprawie a wniesione przez stronę reprezentowaną przez profesjonalnego pełnomocnika, jeżeli nie zachowują warunków formalnych, podlegają zwrotowi bez wzywania do ich poprawienia lub uzupełnienia. Pismo procesowe poprawione lub uzupełnione w terminie tygodniowym wywoływać będzie skutki od chwili jego wniesienia (art. 130 § 3 k.p.c.). 2.3. Na marginesie uzasadnienia wyroku o sygn. SK 28/08 Trybunał Konstytucyjny wspomniał, że od 1 lipca 2009 r. w wyniku uchylenia przez ustawodawcę art.
k.p.c. skutki wadliwości pism procesowych regulować będą art. 494 § 1 k.p.c. – w postępowaniu nakazowym i art. 504 § 1 k.p.c. – w postępowaniu upominawczym, które również przewidują, że jeżeli pozwany w tych postępowaniach wniósł zarzuty lub sprzeciw od nakazu zapłaty (lub sprzeciw od wyroku zaocznego), które nie zachowują warunków formalnych i nie mogą przez to otrzymać prawidłowego biegu, pisma te podlegają odrzuceniu przez sąd pierwszej instancji dopiero gdy pozwany nie usunie ich braków. Obecnie natomiast, inaczej niż twierdzi Sejm, art.
nie uległ całkowitej derogacji (zob. pkt 3.1. w części I niniejszego postanowienia). Przepis zawarty w ustawie z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 234, poz. 1571), na podstawie którego zostaje uchylony cały art.
Nie było zatem potrzeby rozważania w stanowisku Sejmu, czy kontynuacja postępowania w niniejszej sprawie jest dopuszczalna z punktu widzenia art. art. 39 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 39 ust. 3 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. 3. Stwierdzenie w wyroku o sygn. SK 28/08 „zakresowej” niezgodności art.
z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 oraz z art. 78 Konstytucji pociąga za sobą skutki dla niniejszego postępowania. Skarżący w niniejszej sprawie zaskarżył przepis w zakresie, w jakim „nakazuje odrzucenie sprzeciwu od nakazu zapłaty w postępowaniu gospodarczym, któremu nie można nadać prawidłowego biegu wskutek niezachowania warunków formalnych, jeżeli został wniesiony przez profesjonalnego pełnomocnika”, a zatem kwestionował tę samą normę, którą zdyskwalifikował Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 15 kwietnia 2009 r., sygn. SK 28/08. W konsekwencji powołanego wyroku, art.
utracił moc obowiązującą m.in. w zakresie, w jakim w postępowaniu w sprawach gospodarczych przewiduje, że sąd odrzuca zawierający braki formalne sprzeciw od nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym, wniesiony przez przedsiębiorcę reprezentowanego przez adwokata lub radcę prawnego, bez uprzedniego wezwania do ich uzupełnienia. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą Trybunału Konstytucyjnego zakwestionowanie regulacji, która we wcześniejszym orzeczeniu została uznana za niekonstytucyjną skutkuje koniecznością uznania zbędności orzekania (zob. postanowienia TK z: 7 czerwca 2005 r., sygn. SK 38/04, OTK ZU nr 6/A/2005, poz. 71 i 5 kwietnia 2006 r., sygn. SK 59/05, OTK ZU nr 4/A/2006, poz. 47). Przed wydaniem rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie zakwestionowany przez skarżącego art.
utracił moc obowiązującą, w zakresie wskazanym w sentencji wyroku o sygn. SK 28/08, co skutkowało ostatecznym usunięciem z systemu prawnego tej regulacji. Tym samym osiągnięty został podstawowy cel, będący także celem skarżącego, polegający na wyeliminowaniu z porządku prawnego stanu niezgodności z Konstytucją (zob. postanowienia TK z: 3 października 2001 r., sygn. SK 3/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 218; 9 marca 2004 r., sygn. SK 34/02, OTK ZU nr 3/A/2004, poz. 25). W takiej sytuacji dalsze kontynuowanie postępowania jest bezprzedmiotowe. Na konieczność uznania zbędności orzekania nie wpływa przy tym okoliczność wskazania nowych wzorców kontroli konstytucyjnej, ponieważ cel, polegający na wyeliminowaniu z porządku prawnego stanu niezgodności z Konstytucją, został osiągnięty (zob. postanowienia z: 28 lipca 2003 r., sygn. P 26/02, OTK ZU nr 6/A/2003, poz. 73 i 17 września 2008 r., sygn. SK 100/06, OTK ZU nr 7/A/2008, poz. 133). Biorąc pod uwagę wyrok w sprawie o sygn. SK 28/08, należało umorzyć postępowanie ze względu na zbędność wydania wyroku (art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK). Z tych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.