rozporządzenie zawierające zaskarżony przepis zostało wydane na podstawie art. 20a ust. 2 ustawy o Służbie Celnej z 1999 r., upoważniającego ministra właściwego do spraw finansów publicznych do określenia wysokości oraz warunków przyznawania i zwracania równoważnika pieniężnego, wzoru dokumentów, podmiotów właściwych do jego przyznania i wypłaty lub odmowy przyznania oraz sposobu postępowania w wypadku wystąpienia zbiegu uprawnień do jego otrzymania. Przesłanki uzyskania równoważnika pieniężnego przez funkcjonariuszy celnych określa art. 20 ust. 1 ustawy o Służbie Celnej z 1999 r. Zgodnie z tym przepisem, przeniesienie funkcjonariusza celnego do innej miejscowości, z której dojazd jest znacznie utrudniony, wymaga zapewnienia funkcjonariuszowi odpowiednich warunków mieszkaniowych, z uwzględnieniem jego sytuacji rodzinnej. Natomiast w świetle art. 20a ust. 1 ustawy o Służbie Celnej z 1999 r. „w wypadku, o którym mowa w art. 20 ust. 1, jeżeli zapewnienie funkcjonariuszowi odpowiednich warunków mieszkaniowych jest niemożliwe lub utrudnione oraz jeżeli on sam lub członkowie jego rodziny nie posiadają lokalu mieszkalnego w miejscu pełnienia służby lub w miejscowości pobliskiej, funkcjonariuszowi celnemu przysługuje równoważnik pieniężny”. Art. 20a został dodany do ustawy o Służbie Celnej z 1999 r. ustawą z dnia 19 marca 2004 r. – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo celne (Dz. U. Nr 68, poz. 623; dalej: przepisy wprowadzające ustawę – Prawo celne). Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich, ani z art. 20a ust. 1 ustawy o Służbie Celnej z 1999 r., ani z ustępu drugiego tego artykułu nie wynika jakiekolwiek ograniczenie zakresu podmiotowego uprawnionych do wypłaty równoważnika pieniężnego. Ograniczenia takiego nie zawierają również przepisy wprowadzające ustawę – Prawo celne. W ustawie tej brak jest bowiem przepisów przejściowych, które regulowałyby tę kwestię. Zaskarżony przepis wykracza zatem, zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich, poza granice upoważnienia ustawowego, naruszając tym samym art. 20a ust. 2 ustawy o Służbie Celnej z 1999 r. Niezgodność zaskarżonego przepisu z art. 20a ust. 1 ustawy o Służbie Celnej z 1999 r. Rzecznik Praw Obywatelskich upatruje w tym,
wbrew brzmieniu tego przepisu ustawy, § 25 ust. 1 rozporządzenia pozbawia prawa do równoważnika pieniężnego funkcjonariuszy, którym nie zapewniono odpowiednich warunków mieszkaniowych w związku z przeniesieniem do innej miejscowości, przed 31 października 2003 r. Dlatego Rzecznik Praw Obywatelskich uznał,
1 rozporządzenia jest niezgodny z art. 20a ust. 1 i 2 ustawy o Służbie Celnej z 1999 r. Zawężenie zakresu upoważnienia ustawowego skutkuje, zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich, naruszeniem przez § 25 ust. 1 rozporządzenia art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. Zaskarżony przepis modyfikuje, zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich, krąg podmiotów uprawnionych do wypłaty równoważnika pieniężnego, określony w ustawie, przez co pozostaje w sprzeczności z wymaganiami do wydawania rozporządzeń, określonymi w powyższym przepisie Konstytucji. Rzecznik Praw Obywatelskich zakwestionował także zgodność § 25 ust. 1 rozporządzenia z art. 32 w związku z art. 2 Konstytucji. Wskazał,
z zasady równości wynika nakaz jednakowego traktowania podmiotów charakteryzujących się tą samą cechą relewantną. Z uwagi na to,
celem świadczenia w postaci równoważnika pieniężnego jest zrekompensowanie funkcjonariuszowi Służby Celnej braku możliwości zapewnienia prawa do mieszkania, Rzecznik Praw Obywatelskich jako cechy relewantne, ze względu na które należy porównywać grupy podmiotów uprawnionych z punktu widzenia zasady równości, wskazał: przeniesienie służbowe do innej miejscowości, z której dojazd jest utrudniony, a także brak możliwości zapewnienia odpowiednich warunków mieszkaniowych. Cechami tymi charakteryzują się zarówno funkcjonariusze przeniesieni do pełnienia służby w innej miejscowości przed 31 października 2003 r., jak i funkcjonariusze przeniesieni po tym dniu. Tymczasem zaskarżony przepis różnicuje sytuację podmiotów posiadających tę samą cechę tylko na podstawie kryterium daty przeniesienia do pełnienia służby w innej miejscowości. W ocenie Rzecznika Praw Obywatelskich, odstąpienie od równego traktowania podmiotów podobnych w przedstawionej wyżej sytuacji prawnej nie znajduje uzasadnienia i nie pozostaje w związku z innymi wartościami i zasadami konstytucyjnymi. Zaskarżona regulacja prowadzi tym samym do dyskryminacji funkcjonariuszy pozbawionych prawa do równoważnika pieniężnego. Zasadą, która mogłaby uzasadniać odmienne potraktowanie funkcjonariuszy Służby Celnej, jest zasada sprawiedliwości społecznej wynikająca z art. 2 Konstytucji. Jednakże, w ocenie Rzecznika Praw Obywatelskich, zróżnicowanie sytuacji funkcjonariuszy nie znajduje uzasadnienia również w tej zasadzie. Równoważnika pieniężnego zostali bowiem pozbawieni funkcjonariusze, którym nie zapewniono mieszkania w związku z przeniesieniem służbowym do innej miejscowości przed 31 października 2003 r., a więc tym, którzy najdłużej oczekiwali na realizację swoich praw, co w konsekwencji prowadzi do wniosku o naruszeniu przez zaskarżony przepis art. 2 Konstytucji. 2. Minister Finansów w piśmie z 13 sierpnia 2008 r. wyjaśnił,
w związku z planowanym na 1 maja 2004 r. przystąpieniem Polski do Unii zaistniała konieczność przegrupowania znacznej liczby funkcjonariuszy celnych między izbami celnymi w celu wzmocnienia kontroli celnej na wschodniej granicy Polski jako zewnętrznej granicy Unii. Funkcjonariusze z izb celnych na zachodzie kraju, gdzie zniesiona została granica celna, zostali przeniesieni do izb celnych położonych na wschodzie kraju. Wzmocnienie granicy wschodniej wymagało powiększenia obsady etatowej w izbach celnych położonych w tej części kraju o 879 funkcjonariuszy. W listopadzie 2003 r. zostało przeniesionych do izb celnych położonych na wschodzie 174 funkcjonariuszy. Brak możliwości zapewnienia przeniesionym funkcjonariuszom lokali mieszkalnych spowodował wprowadzenie do ustawy o Służbie Celnej z 1999 r. art. 20a, poszerzającego katalog świadczeń dla przenoszonych funkcjonariuszy celnych o równoważnik pieniężny – wyjaśnił Minister Finansów. Minister Finansów wyjaśnił także,
przed przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej skala przeniesień funkcjonariuszy celnych między izbami celnymi była niewielka, a przeniesienia inicjowane były wnioskami funkcjonariuszy w związku ze zmianą sytuacji rodzinnej, przy jednoczesnym zabezpieczeniu przez funkcjonariusza celnego, we własnym zakresie, potrzeb mieszkaniowych w nowym miejscu służby. Minister Finansów poinformował,
w roku 2002, na ogólną liczbę około 14 tysięcy funkcjonariuszy celnych przeniesionych zostało 38 funkcjonariuszy, natomiast w roku 2003 – 71 funkcjonariuszy. Większa liczba przeniesień została spowodowana zmianą właściwości miejscowej organów celnych, wprowadzoną na podstawie przepisów rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 23 lipca 2003 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie właściwości miejscowej organów celnych (Dz. U. Nr 134, poz. 1255). Wówczas, 1 sierpnia 2003 r. przeniesionych zostało 146 funkcjonariuszy, przy czym były to przeniesienia o charakterze czysto formalnym, bez faktycznej zmiany miejsca ich służby. W związku z powyższym, z uwagi na to,
przeniesienia przed listopadem 2003 r. następowały na skutek wniosków funkcjonariuszy, którzy we własnym zakresie zapewnili sobie potrzeby mieszkaniowe w nowym miejscu służby, kierownictwo Służby Celnej uznało, iż „problem mieszkaniowy dotyczy jedynie funkcjonariuszy celnych, których przeniesienie nastąpiło bez ich woli, z wyłącznej inicjatywy kierownika urzędu, co miało miejsce począwszy od grupy funkcjonariuszy celnych przeniesionych w listopadzie 2003 r.”. Dlatego też świadczeniem w postaci równoważnika pieniężnego zostali objęci funkcjonariusze celni przeniesieni arbitralnie po 31 października 2003 r. – wyjaśnił Minister Finansów. 3. Prokurator Generalny w piśmie z 5 sierpnia 2009 r. zajął stanowisko,
1 rozporządzenia jest niezgodny z art. 20a ust. 1 i 2 ustawy o Służbie Celnej z 1999 r. oraz z art. 32 w związku z art. 2 Konstytucji, a także z art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. W ocenie Prokuratora Generalnego, § 25 ust. 1 rozporządzenia, wyłączający z kręgu podmiotów uprawnionych do otrzymywania równoważnika pieniężnego funkcjonariuszy przeniesionych do pełnienia służby w innej miejscowości przed 31 października 2003 r., pozostaje w sprzeczności z art. 20a ust. 1 ustawy o Służbie Celnej z 1999 r. Art. 20a ust. 1 ustawy o Służbie Celnej z 1999 r. przyznaje bowiem prawo do równoważnika pieniężnego każdemu funkcjonariuszowi spełniającemu warunki w nim określone, bez względu na datę przeniesienia. § 25 ust. 1 rozporządzenia, zdaniem Prokuratora Generalnego, pozostaje także w sprzeczności z art. 20a ust. 2 ustawy o Służbie Celnej z 1999 r., ponieważ wykracza poza zakres spraw przekazanych do uregulowania przepisem upoważniającym. Zmiana zakresu upoważnienia ustawowego skutkuje również, zdaniem Prokuratora Generalnego, naruszeniem art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. Prokurator Generalny podziela pogląd Rzecznika Praw Obywatelskich,
zaskarżony przepis rozporządzenia nie wykonuje upoważnienia ustawowego, lecz modyfikuje treść przepisu ustawy. Prokurator Generalny stwierdził także,
1 rozporządzenia jest niezgodny z art. 32 w związku z art. 2 Konstytucji. Zróżnicowanie uprawnień funkcjonariuszy celnych w zakresie równoważnika pieniężnego tylko na podstawie kryterium daty przeniesienia do pełnienia służby w innej miejscowości nie znajduje, w ocenie Prokuratora Generalnego, uzasadnienia. Tego rodzaju kryterium zróżnicowania jest nieadekwatne i nie pozostaje w racjonalnym związku z celem i podstawą regulacji przewidującej równoważnik pieniężny dla wszystkich tych funkcjonariuszy, którzy spełniają warunki do jego uzyskania, przewidziane w ustawie. Zaskarżony przepis narusza także, zdaniem Prokuratora Generalnego, zakaz dyskryminacji wynikający z art. 32 ust. 2 Konstytucji. Pozbawia bowiem uprawnienia do równoważnika pieniężnego tych funkcjonariuszy, w stosunku do których najdłużej nie jest realizowane ustawowe prawo do zapewnienia im odpowiednich warunków mieszkaniowych. Z tych samych względów Prokurator Generalny uznał,
zaskarżony przepis jest niezgodny z art. 2 Konstytucji. 4. Minister Finansów w piśmie z 1 września 2009 r., informującym o skutkach finansowych, jakie powstałyby w wypadku stwierdzenia przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności zaskarżonego przepisu z Konstytucją, wyjaśnił,
dokładne wskazanie danych w tym zakresie jest utrudnione ze względu na brak informacji odnoszących się do sytuacji mieszkaniowej i rodzinnej każdego z funkcjonariuszy. Niemniej jednak wskazał,
według danych przekazanych przez izby celne „ogólna liczba przeniesionych służbowo funkcjonariuszy celnych przed dniem 1 listopada 2003 r., którym nie zapewniono lokalu mieszkalnego ani też kwatery tymczasowej wynosi 325 osób, spośród których nadal pozostaje w służbie około 233 osób. Przy założeniu,
wszyscy 233 funkcjonariusze celni spełniają przesłanki do przyznania równoważnika pieniężnego w wysokości 28,80 zł dziennie, maksymalny roczny koszt wypłaty tego świadczenia wynosi 2.449.296 zł”. Minister Finansów zwrócił również uwagę,
„w planie finansowym na 2009 r., jak i w trakcie tworzenia materiałów do projektu budżetu na 2010 r. środki na pokrycie skutków finansowych związanych z ewentualnym wydaniem orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w sprawie niezgodności § 25 ust. 1 rozporządzenia z art. 20a ust. 1 i 2 ustawy z dnia 24 lipca 1999 r. o Służbie Celnej (Dz. U z 2004 r. Nr 156, poz. 1641 ze zm.) oraz z przepisami Konstytucji RP, nie zostały uwzględnione”.
1 rozporządzenia jest niezgodny z art. 93 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o Służbie Celnej (Dz. U. Nr 168, poz. 1323, ze zm.; dalej: ustawa o Służbie Celnej z 2009 r.) oraz z art. 32 w związku z art. 2 Konstytucji, a także z art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji w związku z art. 20a ust. 2 ustawy o Służbie Celnej z 1999 r. W uzasadnieniu pisma Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał,
mimo utraty mocy obowiązującej przez ustawę o Służbie Celnej z 1999 r., w związku z wejściem w życie nowej ustawy o Służbie Celnej z 2009 r., rozporządzenie zawierające zaskarżony § 25 ust. 1 nie utraciło mocy obowiązującej. Zgodnie bowiem z art. 242 ust. 1 ustawy o Służbie Celnej z 2009 r. przepisy wykonawcze, wydane m.in. na podstawie art. 20a ust. 2 ustawy uchylanej, zachowują moc do czasu wejścia w życie przepisów wykonawczych wydawanych w tym przypadku na podstawie art. 93 ust. 3 nowej ustawy, nie dłużej jednak niż przez 12 miesięcy od dnia jej wejścia w życie. W związku z tym, nie ma, zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich, przeszkód, by zaskarżony przepis został poddany kontroli Trybunału Konstytucyjnego. W związku z zaistniałymi zmianami Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał,
punkt odniesienia dla kontroli merytorycznej § 25 ust. 1 rozporządzenia powinna stanowić w obowiązującym stanie prawnym ustawa o Służbie Celnej z 2009 r. W świetle powołanego przez Rzecznika Praw Obywatelskich orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego „dla oceny konstytucyjności treści normy prawnej miarodajny jest stan konstytucyjny z dnia orzekania, przy ocenie zaś kompetencji prawodawczej do wydania badanego przepisu i trybu jego ustanowienia – stan konstytucyjny z dnia wydania przepisu”. Powyższe tezy Trybunału Rzecznik Praw Obywatelskich odniósł do relacji zachodzących pomiędzy ustawą a rozporządzeniem i stwierdził,
w obecnym stanie prawnym § 25 ust. 1 rozporządzenia powinien zostać skonfrontowany z art. 93 ust. 1 ustawy o Służbie Celnej z 2009 r. regulującym prawo funkcjonariusza Służby Celnej, przenoszonego do innej miejscowości, do otrzymania równoważnika pieniężnego. Utrzymanie prawa do równoważnika pieniężnego w art. 93 ust. 1 ustawy o Służbie Celnej z 2009 r. prowadzi do wniosku o niezgodności zaskarżonego przepisu również z powołanym art. 93 ust. 1 tej ustawy. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przedmiotem rozpatrywanego w niniejszej sprawie wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich jest § 25 ust. 1 rozporządzenia z dnia 18 maja 2004 r. w sprawie świadczeń związanych z przeniesieniem funkcjonariusza celnego do pełnienia służby w innej miejscowości (Dz. U. Nr 120, poz. 1254, ze zm.; dalej: rozporządzenie). Zaskarżony przepis brzmi: „Przepisy dotyczące równoważnika pieniężnego mają odpowiednio zastosowanie do funkcjonariuszy, spełniających warunki do jego otrzymania, przeniesionych do pełnienia służby w innej miejscowości po dniu 31 października 2003 r.”. Rzecznik Praw Obywatelskich podniósł,
wbrew przesłankom przyznawania równoważnika pieniężnego określonym w art. 20a ust. 2 ustawy z dnia 24 lipca 1999 r. o Służbie Celnej (Dz. U. z 2004 r. Nr 156, poz. 1641, ze zm.; dalej: ustawa o Służbie Celnej z 1999 r.) zaskarżony przepis pozbawia tego świadczenia funkcjonariuszy przeniesionych do pełnienia służby w innej miejscowości przed 31 października 2003 r. Ponadto, zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich, § 25 rozporządzenia został wydany z przekroczeniem delegacji ustawowej, wynikającej z art. 20a ust. 2 ustawy o Służbie Celnej z 1999 r. co skutkuje również naruszeniem art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. Wskazane wyżej ograniczenie różnicuje w sposób nieuzasadniony, zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich, uprawnienia podmiotów znajdujących się w tej samej sytuacji. Przyjęte przez normodawcę kryterium zróżnicowania, tj. data przeniesienia, nie stanowi, w ocenie Rzecznika Praw Obywatelskich, uzasadnienia do pozbawienia równoważnika pieniężnego funkcjonariuszy przeniesionych do pełnienia służby w innej miejscowości. Rozporządzenie zawierające zaskarżony przepis zostało wydane na podstawie art. 20a ust. 2 ustawy o Służbie Celnej z 1999 r., upoważniającego ministra właściwego do spraw finansów publicznych do określenia w drodze rozporządzenia wysokości oraz warunków przyznawania i zwracania równoważnika pieniężnego, o którym mowa w ust. 1 tego artykułu, tzn. wypłacanego w przypadku, gdy zapewnienie odpowiednich warunków mieszkaniowych funkcjonariuszowi jest niemożliwe lub utrudnione oraz jeżeli on sam lub członkowie jego rodziny nie posiadają lokalu mieszkalnego w miejscu pełnienia służby lub w miejscowości pobliskiej. Uprawnienie do wypłaty równoważnika pieniężnego jest jednym ze świadczeń przysługujących funkcjonariuszom celnym przeniesionym do pełnienia służby w innej miejscowości. W świetle art. 18 ust. 2 ustawy o Służbie Celnej z 1999 r. funkcjonariusz celny może być przeniesiony na takie samo lub równorzędne stanowisko do innego urzędu, w tej samej lub innej miejscowości, gdy wymagają tego ważne względy służbowe. Przeniesienie funkcjonariusza celnego do innej miejscowości, z której dojazd jest znacznie utrudniony, wymaga, zgodnie z art. 20 ust. 1 ustawy o Służbie Celnej z 1999 r., zapewnienia mu odpowiednich warunków mieszkaniowych, z uwzględnieniem jego sytuacji rodzinnej. 2. Trybunał Konstytucyjny ustalił,
31 października 2009 r. weszła w życie ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o Służbie Celnej (Dz. U. Nr 168, poz. 1323, ze zm.; dalej: ustawa o Służbie Celnej z 2009 r.). Ustawa ta w art. 243 uchyliła ustawę o Służbie Celnej z 1999 r., na podstawie której zostało wydane rozporządzenie zawierające zaskarżony przez Rzecznika Praw Obywatelskich przepis. W świetle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego nie budzi wątpliwości,
uchylenie ustawy, na podstawie której wydano akt wykonawczy, skutkuje utratą mocy obowiązującej tego aktu z dniem wejścia w życie ustawy uchylającej (por. wyrok Trybunału z 27 czerwca 2006 r., sygn. SK 35/04, OTK ZU nr 6/A/2006, poz. 68). Wejście w życie ustawy o Służbie Celnej z 2009 r. nie spowodowało jednak utraty mocy obowiązującej zaskarżonego przepisu rozporządzenia, ponieważ w myśl, stanowiącego przepis przejściowy art. 242 ust. 1 ustawy o Służbie Celnej z 2009 r. rozporządzenie wydane na podstawie art. 20a ust. 2 ustawy o Służbie Celnej z 1999 r., a więc także zaskarżony przepis, zachowało moc obowiązującą do czasu wejścia w życie przepisów wykonawczych wydanych na podstawie nowej ustawy, tzn. ustawy o Służbie Celnej z 2009 r.; nie dłużej jednak niż przez 12 miesięcy od dnia jej wejścia w życie, czyli do 31 października 2010 r. W dniu 31 października 2010 r. weszło w życie rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 27 października 2010 r. w sprawie świadczeń związanych z przeniesieniem funkcjonariusza celnego do pełnienia służby w innej miejscowości (Dz. U. Nr 202, poz. 1338; dalej: nowe rozporządzenie), wydane na podstawie art. 92 ust. 4 i art. 93 ust. 3 ustawy o Służbie Celnej z 2009 r. W związku z wejściem w życie nowego rozporządzenia, rozporządzenie zawierające zaskarżony § 25 ust. 1 utraciło moc obowiązującą przed wydaniem orzeczenia przez Trybunał. 3. Z uwagi na to,
zaskarżony przepis rozporządzenia utracił moc powszechnego obowiązywania z chwilą wejścia w życie 31 października 2010 r. nowego rozporządzenia, Trybunał rozstrzygnął na wstępie problem dopuszczalności merytorycznego orzekania w niniejszej sprawie. Zgodnie z art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.), Trybunał umarza na posiedzeniu niejawnym postępowanie, jeżeli akt normatywny w zakwestionowanym zakresie utracił moc obowiązującą przed wydaniem orzeczenia przez Trybunał. Wyjątek od tej zasady przewiduje art. 39 ust. 3 ustawy o Trybunale, zgodnie z którym art. 39 ust. 1 pkt 3 nie stosuje się, jeżeli wydanie orzeczenia o akcie normatywnym, który utracił moc obowiązującą przed wydaniem orzeczenia, jest konieczne dla ochrony konstytucyjnych wolności i praw. Trybunał Konstytucyjny wyjaśniał w swoim dotychczasowym orzecznictwie,
uchylenie powszechnej mocy obowiązywania (erga omnes) przepisów zaskarżonych w postępowaniu przed Trybunałem nie prowadzi automatycznie do uchylenia mocy obowiązywania tych przepisów w postępowaniu przed Trybunałem, a tym samym nie powoduje konieczności umorzenia postępowania przez Trybunał w zakresie, w jakim na gruncie tych przepisów konstruowane są normy prawne, na podstawie których są lub mogą być podejmowane indywidualne akty stosowania prawa (por. np. wyrok Trybunału z 31 stycznia 2001 r., sygn. P 4/99, OTK ZU nr 1/2001, poz. 5 i z 13 marca 2006 r., sygn. P 8/05, OTK ZU nr 3/A/2006, poz. 28). Za przepis zachowujący moc obowiązującą w postępowaniu przed Trybunałem należy zatem uznać taki przepis, który mimo
został formalnie wyprowadzony z porządku prawnego przepisów powszechnie obowiązujących, to jednak nadal może być stosowany w postępowaniach sądowych lub administracyjnych do ustalania skutków zdarzeń zaistniałych w czasie, w którym przepis ten posiadał powszechną moc obowiązującą (por. np. postanowienie Trybunału z 28 listopada 2001 r., sygn. SK 5/01, OTK ZU nr 8/2001, poz. 266). „Formalnie uchylony przepis może być nadal przedmiotem kontroli Trybunału Konstytucyjnego, jeżeli może, choćby w ograniczonym zakresie, wywierać w dalszym ciągu skutki prawne w odniesieniu do określonych stanów faktycznych (por. postanowienie TK z 21 marca 2000 r., sygn. K 4/99, OTK ZU nr 2/2000, poz. 65)” – stwierdził Trybunał w postanowieniu z 15 grudnia 2009 r., sygn. K 30/08 (OTK ZU nr 11/A/2009, poz. 175). Trybunał, w związku z niniejszą sprawą, podtrzymuje swą dotychczasową linię orzeczniczą, w świetle której wykładnia zwrotu „akt normatywny utracił moc obowiązującą”, zawartego w art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy o Trybunale, nie polega tylko na tym, czy zaskarżony przepis został usunięty z porządku prawnego, ale czy są lub mogą być nadal stosowane normy prawne konstruowane na gruncie tego przepisu, które stanowiłyby podstawę prawną indywidualnych aktów stosowania prawa. Nie chodzi więc tylko o sens formalnoprawny uchylenia przepisu prawnego z porządku prawnego przepisów prawnych powszechnie obowiązujących, ale o sens „materialny” takiej derogacji, powodujący zarazem derogację norm prawnych konstruowanych na gruncie przepisów prawnych formalnie derogowanych. Trybunał Konstytucyjny podkreśla,
przyjęcie powyższego, „konstytucyjnego” sensu znaczeniowego obowiązywania przepisów prawnych w postępowaniu przed Trybunałem ma również związek z koniecznością ochrony konstytucyjnych wolności i praw, o której mowa w art. 39 ust. 3 ustawy o Trybunale. Zwrócił na to uwagę Trybunał w wyroku z 22 czerwca 2010 r., sygn. SK 25/08 (OTK ZU nr 5/A/2010, poz. 51). Zdaniem Trybunału, art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy o Trybunale należy interpretować systemowo, w szczególności, w niniejszej sprawie, w ścisłym związku normatywnym z art. 39 ust. 3 ustawy o Trybunale. Omawiany wyżej konstytucyjny sens znaczeniowy utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego, pozwalający na kontrolę konstytucyjną aktu normatywnego, mimo utraty przez ten akt powszechnej mocy obowiązywania, służy ochronie konstytucyjnych wolności i praw. W świetle powyższych ustaleń Trybunału, przypominających jego linię orzeczniczą dotyczącą kontroli konstytucyjnej przepisów, które utraciły powszechną moc obowiązywania i zostały wyprowadzone z porządku prawnego, Trybunał stwierdza,
zaskarżony w niniejszej sprawie § 25 ust. 1 rozporządzenia nie jest i nie będzie podstawą prawną indywidualnych aktów stosowania prawa w zakresie, w jakim zaskarżył go Rzecznik Praw Obywatelskich. Rzecznik nie skarży bowiem § 25 ust. 1 rozporządzenia w brzmieniu, w jakim obowiązywał do czasu uchylenia go przez wspomniany art. 242 ustawy o Służbie Celnej z 2009 r., a następnie wejście w życie 31 października 2010 r. wspomnianego rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 27 października 2010 r. Rzecznik skarży pominięcie (jego zdaniem) w przepisie § 25 ust. 1 rozporządzenia funkcjonariuszy, którzy zostali przeniesieni do służby w innej miejscowości przed 31 października 2003 r. Ta grupa funkcjonariuszy celnych również, zdaniem Rzecznika, winna być uprawniona do otrzymania równoważnika pieniężnego, o którym mowa w art. 20a ust. 1-2 ustawy o Służbie Celnej z 1999 r. 4. Trybunał Konstytucyjny podkreślał wielokrotnie w swoich orzeczeniach,
kontrola konstytucyjna przepisów prawnych, które utraciły moc obowiązującą, jest konieczna dla ochrony konstytucyjnych wolności i praw, gdy zachodzi związek między tymi przepisami a ochroną konstytucyjnych praw i wolności. „Związek ten zachodzi wówczas, gdy (…): – po pierwsze, przepis będący przedmiotem oceny zawiera treści normatywne odnoszące się do sfery praw i wolności konstytucyjnie chronionych; – po drugie, nie istnieje żaden alternatywny instrument prawny (poza ewentualnym uznaniem przepisu za niekonstytucyjny), który mógłby spowodować zmianę sytuacji prawnej ukształtowanej definitywnie, zanim ów przepis utracił moc obowiązującą; – po trzecie, ewentualna eliminacja danego przepisu z systemu prawnego będzie stanowić skuteczny środek dla przywrócenia ochrony praw naruszonych obowiązywaniem kwestionowanej regulacji prawnej (wyrok z 21 maja 2001 r., sygn. SK 15/00, OTK ZU nr 4/2001, poz. 85)” – stwierdził Trybunał np. w wyroku z 27 czerwca 2006 r., sygn. SK 35/04, przywołując zarazem jeden ze swych wcześniejszych wyroków. Trybunał zwraca uwagę,
wymienione wyżej, określone w orzecznictwie Trybunału, wymogi dotyczące kontroli konstytucyjnej przepisu prawnego, który utracił powszechną moc obowiązywania, winny być dochowane koniunktywnie. Zaskarżona przez Rzecznika Praw Obywatelskich regulacja prawna nie odnosi się do żadnej z konstytucyjnych wolności i praw, lecz dotyczy prawa funkcjonariusza celnego do otrzymania wskazanego wyżej równoważnika pieniężnego określonego w ustawie, a ze wskazanych przez Rzecznika wzorców kontroli konstytucyjnej nie wynika żadne konstytucyjne prawo podmiotowe. Samoistnie ujmowany art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji normuje przesłanki wydawania rozporządzeń przez konstytucyjnie upoważnione podmioty i adresowany jest przede wszystkim do normodawcy wydającego rozporządzenia wykonawcze do ustaw, określając warunki wydawania tego typu rozporządzeń. Artykuł 92 ust. 1 Konstytucji nie stanowi podstawy do dekodowania przysługujących jednostce konstytucyjnych praw podmiotowych i wolności, a tym samym nie jest uzasadnione traktowanie go jako normatywnego źródła praw lub wolności konstytucyjnie chronionych (zob. np. postanowienie Trybunału z 21 kwietnia 2006 r., sygn. Ts 58/06, OTK ZU nr 3/B/2006, poz. 126). Konstatacja taka odnosi się również do drugiego ze wskazanych wzorców kontroli, a mianowicie do art. 32 Konstytucji. Trybunał w swoich orzeczeniach wyjaśniał,
z art. 32 ust. 1 Konstytucji wynikają zasady: równości wobec prawa i równego traktowania przez władze publiczne. Natomiast art. 32 ust. 2 Konstytucji określa zakaz dyskryminacji w życiu politycznym, społecznym i gospodarczym. Z zasad tych traktowanych samoistnie nie wynikają konstytucyjne prawa podmiotowe (por. postanowienie Trybunału z 24 października 2001 r., sygn. SK 10/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 225). Inny pogląd umożliwiałby ochronę praw podmiotowych niemających rangi konstytucyjnej, co Trybunał wyjaśniał już wkrótce po wejściu w życie Konstytucji z 1997 r. (por. np. postanowienie Trybunału z 3 listopada 1998 r., sygn. Ts 116/98, OTK ZU nr 1/1999, poz. 10). Również art. 2 Konstytucji i wynikające z tego przepisu zasady nie kreują żadnego prawa lub wolności konstytucyjnej w sposób samoistny. Należy bowiem wskazać, w zakresie jakiego konkretnego prawa lub wolności konstytucyjnej, określonych w innych przepisach konstytucyjnych, naruszona została zasada wynikająca z art. 2 Konstytucji. W odniesieniu do wyrażonej w art. 2 Konstytucji zasady sprawiedliwości społecznej Trybunał podkreślał,
zasada ta powiązana jest z zasadą równości, gdyż w określonych przypadkach stanowi podstawę do różnicowania sytuacji prawnej obywateli. Dopuszcza bowiem różnicowanie ich sytuacji prawnej na podstawie kryteriów znajdujących oparcie w zasadzie sprawiedliwości. W związku z tym, wskazując na naruszenie zasady sprawiedliwości społecznej, należy również wskazać prawo lub wolność konstytucyjną, w zakresie których można mówić o niesprawiedliwym traktowaniu (por. np. postanowienie Trybunału o sygn. Ts 116/98). Z powyższej analizy wynika,
z zaskarżonego przepisu § 25 ust. 1 rozporządzenia nie wynika, w świetle wskazanych przez Rzecznika Praw Obywatelskich wzorców kontroli konstytucyjnej, żadna wolność lub prawo konstytucyjnie chronione. Odnosząc się do innego z wymienionych wyżej wymogów kontroli konstytucyjnej przepisu prawnego, który utracił powszechną moc obowiązywania, Trybunał przypomina wspomniane wyżej ustalenie,
Rzecznik skarży pominięcie ustawodawcze zaskarżonego § 25 ust. 1 rozporządzenia. Stąd wymieniony wyżej wymóg,
eliminacja danego przepisu stanowi skuteczny środek dla przywrócenie ochrony praw naruszonych obowiązywaniem kwestionowanej regulacji prawnej, nie dotyczy niniejszej sprawy. Trybunał pragnie też nadmienić,
nowe rozporządzenie z 27 października 2010 r. w sprawie świadczeń związanych z przeniesieniem funkcjonariusza celnego do pełnienia służby w innej miejscowości nie wyłącza żadnego z funkcjonariuszy z prawa do otrzymania równoważnika pieniężnego, jeśli spełnia wymogi określone przepisami ustawy i rozporządzenia. Przepis § 11 ust. 2 tego rozporządzenia stanowi,
„równoważnik pieniężny przyznaje się od dnia przeniesienia do dnia przyznania lokalu mieszkalnego albo tymczasowej kwatery”. Przepis § 11 ust. 1 nowego rozporządzenia stanowi zarazem,
równoważnik pieniężny przyznaje się funkcjonariuszowi, jeżeli: „1) nie utracił lub nie zrzekł się prawa do zajmowanego dotychczas lokalu mieszkalnego lub tymczasowej kwatery; 2) nie odmówił bezzasadnie przyjęcia lokalu mieszkalnego lub tymczasowej kwatery, które spełniają warunki, o których mowa odpowiednio w § 5 ust. 2 i w § 7”. W związku z powyższym Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.