Ts 188/08

POSTANOWIENIE z dnia 3 lutego 2011 r. Sygn. akt Ts 188/08 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Zbigniew Cieślak – przewodniczący Teresa Liszcz – sprawozdawca Maria Gintowt-Jankowicz, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 października 2010 r. o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością Profil-Stal, p o s t a n a w i a: nie uwzględnić zażalenia. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej skarżąca domagała się stwierdzenia niezgodności art. 4799 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.; dalej: k.p.c.) w zakresie, w jakim zezwala na zwrot odpowiedzi na pozew bez wzywania do usunięcia braku w postaci dowodu doręczenia drugiej stronie odpisu pisma albo dowodu wysłania go listem poleconym, z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 2 i art. 175 oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji. W ocenie skarżącej zastosowanie tej normy pogorszyło jej sytuację procesową, a w konsekwencji doprowadziło do wydania wyroku zaocznego i do naruszenia prawa do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki. Zaskarżony przepis – w myśl stanowiska skarżącej – nie uwzględnienia zasad wywodzących się z zasady państwa prawa, czyli zasady zaufania obywateli do państwa, w tym organów państwowych i sądów, zasady stosowania przez ustawodawcę adekwatnych środków do zamierzonych celów, prawa do realnego uczestnictwa w postępowaniu sądowym oraz prawa do wysłuchania strony w procesie (art. 45 ust. 1 w zw. z art. 2 Konstytucji). Skarżąca podniosła, że naruszone zostało także jej prawo do wymiaru sprawiedliwości, którego celem nadrzędnym jest ustalenie stanu faktycznego oraz prawnego sprawy i wydanie wyroku zgodnie z przepisami prawa materialnego (art. 45 ust. 1 w zw. z art. 175 Konstytucji). Naruszenie art. 31 ust. 3 Konstytucji skarżąca upatrywała w – nieuzasadnionym w demokratycznym państwie prawa – ograniczeniu możliwości popełniania drobnych błędów procesowych przez strony postępowania gospodarczego, prowadzącym do nieuzasadnionego ograniczenia prawa do sądu i prawa do rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki. Skarżąca zarzuciła ponadto, że art. 394 § 1 k.p.c. w zakresie, w jakim nie przewiduje możliwości złożenia zażalenia na zarządzenie o zwrocie odpowiedzi na pozew bez wzywania o uzupełnienie braków, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji, gdyż narusza chronioną nim zasadę wyłączającą arbitralność i dowolność organów państwowych oraz prawo do zaufania obywateli do państwa i sądów. Zaskarżony art. 394 § 1 k.p.c. narusza – w ocenie skarżącej – także prawo do zaskarżania orzeczeń wydanych w pierwszej instancji (art. 78 w zw. z art. 2 Konstytucji), w przypadku gdy brak zaskarżenia może spowodować nieodwracalne skutki. Stoi on – w myśl stanowiska skarżącej – w sprzeczności z zasadą stosowania przez państwo adekwatnych środków do zamierzonych celów, a wyjątek dozwolony na podstawie art. 78 ust. 2 Konstytucji został zastosowany zbyt szeroko. Niezgodność art. 394 § 1 k.p.c. z art. 176 Konstytucji polega natomiast – jak wskazywała skarżąca – na naruszeniu prawa do dwuinstancyjnego postępowania sądowego, co prowadzi do braku możliwości wykazania arbitralności i dowolności sądu, a nawet zwykłej pomyłki sądowej w przypadku złożenia w sposób prawidłowy odpowiedzi na pozew. Skarżąca domagała się w skardze konstytucyjnej także stwierdzenia, że art. 4799 § 1 i art. 47918 § 2 k.p.c., w zakresie, w jakim zezwalają na wydanie wyroku zaocznego – tytułu wykonawczego w przypadku wniesienia odpowiedzi na pozew z brakiem w postaci niedołączenia dowodu doręczenia stronie przeciwnej odpisu odpowiedzi na pozew lub dowodu nadania jej listem poleconym, są niezgodne z art. 2, art. 45 i art. 175 oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji. Zawarta w tych przepisach norma – w myśl argumentacji skarżącej – narusza zasadę państwa prawa i wywiedzioną z niej zasadę zaufania obywatela do państwa, zasadę stosowania adekwatnych środków do zamierzonych celów oraz zasadę bezpieczeństwa prawnego (art. 2 Konstytucji), prawo do sądu, w tym prawo do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki (art. 45 ust. 1 Konstytucji) oraz prawo do wymiaru sprawiedliwości, chronione przez art. 45 ust. 1 w zw. z art. 175 Konstytucji. Niezgodność zaskarżonych art. 4799 § 1 i art. 47918 § 2 k.p.c. z art. 31 ust. 3 Konstytucji wynika – jak podnosi skarżąca – z wprowadzenia ograniczeń, które nie są niezbędne w demokratycznym państwie prawa do prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości przez umożliwienie uzyskania tytułu wykonawczego, mimo wdania się przez pozwanego w spór w procesie cywilnym przez złożenie odpowiedzi na pozew z drobnym brakiem formalnym w postaci niezałączenia dowodu doręczenia pisma stronie przeciwnej lub nadania jej listem poleconym. Skarga konstytucyjna obejmowała ponadto zarzut niezgodności z art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji art. 182 § 4 k.p.c. w zakresie, w jakim uniemożliwia on zasądzenie kosztów procesu poniesionych przez stronę postępowania cywilnego w sytuacji, gdy postępowanie zostało zawieszone na podstawie art. 177 § 1 pkt 6 k.p.c. w związku z niewykonaniem zarządzenia przez stronę przeciwną. Zdaniem skarżącej, zaskarżona regulacja narusza zasadę demokratycznego państwa prawnego i wywiedzioną z niej zasadę odpowiedzialności finansowej za wynik procesu (art. 2 Konstytucji) oraz różnicuje sytuację procesową w zakresie kosztów między podmiotem wygrywającym proces wyrokiem oddalającym powództwo a postanowieniem umarzającym postępowanie na podstawie art. 47911 k.p.c. Skarżąca przyjęła, że wskutek umorzenia postępowania jest stroną wygrywającą proces, a ustawodawca jest zobowiązany tak ukształtować stosunki między podmiotami prawa, także w procesie cywilnym, by podmiot, którego działanie wiązało się z określonymi kosztami procesu, był odpowiedzialny za wytoczenie bezzasadnego powództwa i zwrócił poniesione przez drugą stronę koszty. Powyższe zarzuty skarżąca sformułowała w związku z następującym stanem faktycznym. W toku postępowania przed Sądem Okręgowym w Koszalinie (sygn. akt VI GC 221/05) zostały wydane następujące orzeczenia: zarządzenie z 10 listopada 2005 r. (sygn. akt VI GC 221/05) o zwrocie skarżącej jej odpowiedzi na pozew; wyrok zaoczny z 17 listopada 2005 r. zasądzający zapłatę przez skarżącą określonych kwot, któremu został nadany rygor natychmiastowej wykonalności; postanowienie z 29 listopada 2005 r. o oddaleniu wniosku skarżącej o zawieszenie rygoru natychmiastowej wykonalności; postanowienie z 21 lutego 2006 r. o uchyleniu wyroku zaocznego, umorzeniu postępowania i zasądzeniu od powoda na rzecz pozwanego kosztów procesu oraz postanowienie z 24 marca 2006 r. o oddaleniu wniosku powódki o zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych. Sąd Apelacyjny w Szczecinie postanowieniem z 28 kwietnia 2006 r. (sygn. akt I ACz 416/06) zmienił ostatnie z wymienionych postanowień w ten sposób, że zwolnił powódkę od wpisu sądowego od zażalenia i postanowieniem z 26 czerwca 2006 r. (sygn. akt I ACz 670/06) uchylił zaskarżone postanowienie Sądu Okręgowego w Koszalinie z 21 lutego 2006 r. (sygn. akt VI GC 221/05) oraz przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w Koszalinie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego. Postanowieniem z 22 stycznia 2007 r. (sygn. akt VI GC 93/06) Sąd Okręgowy w Koszalinie zawiesił postępowanie na podstawie art. 177 § 1 pkt 6 k.p.c. z powodu niewykonania przez powódkę zarządzenia wzywającego o uzupełnienie braków złożonych pism. Zażalenie powódki na to postanowienie oddalił Sąd Apelacyjny w Szczecinie postanowieniem z 26 czerwca 2007 r. (sygn. akt I ACz 241/07). Sąd Okręgowy w Koszalinie postanowieniem z 23 stycznia 2008 r. (sygn. akt VI GC 93/06) umorzył postępowanie w sprawie i zniósł wzajemnie koszty między stronami. Na skutek zażalenia skarżącej Sąd Apelacyjny w Szczecinie postanowieniem z 11 marca 2008 r. (sygn. akt I ACz 142/08) zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że umorzył nawzajem koszty stron, a następnie – na wniosek skarżącej – postanowieniem z 15 kwietnia 2008 r. (sygn. akt jw.) uzupełnił swoje postanowienie w ten sposób, że oddalił wniosek skarżącej o zasądzenie kosztów postępowania zażaleniowego. Trybunał Konstytucyjny zaskarżonym postanowieniem odmówił nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu, wskazując przede wszystkim, że postanowienie Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 2008 r., od daty doręczenia którego skarżąca liczyła termin do wniesienia skargi konstytucyjnej, dotyczyło tylko zagadnienia kosztów sądowych i nie zostało wydane ani na podstawie zaskarżonych art. 4799 § 1 i art. 47918 § 2 k.p.c., ani też na podstawie art. 394 k.p.c., rozumianego w ten sposób, że wyklucza on dopuszczalność wniesienia zażalenia na zarządzenie o zwrocie odpowiedzi na pozew. Artykuł 4799 § 1 i art. 47918 § 2 k.p.c. mogą zostać wprawdzie uznane za podstawę wyroku zaocznego z 2005 r., tym wypadku przekroczony został jednak termin do wniesienia skargi konstytucyjnej, wynikający z art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK), a nadto orzeczenie to zostało uchylone i utraciło tym samym przymiot ostateczności. Żadne z orzeczeń zapadłych w postępowaniu, w związku z którym skarżąca wniosła skargę konstytucyjną nie zostało natomiast wydane w oparciu o art. 394 k.p.c. w zakresie, który skarżąca zakwestionowała w skardze konstytucyjnej. W stosunku do art. 182 § 4 k.p.c. Trybunał przyjął, że skarżąca nie wskazała naruszonych jego zastosowaniem konstytucyjnych praw lub wolności; ich określenia nie zawiera bowiem – w myśl orzecznictwa Trybunału – ani art. 2 Konstytucji, ani samodzielnie odczytywany art. 32 Konstytucji. Trybunał zwrócił również uwagę, że sytuacja strony wygrywającej proces cywilny – wbrew tezie skarżącej – różni się od sytuacji strony procesu, który został umorzony. We wniesionym na powyższe postanowienie zażaleniu skarżąca zarzuciła naruszenie art. 79 ust. 1 Konstytucji i art. 47 ust. 1 ustawy o TK. Skarżąca powtórzyła argumentację zawartą w skardze konstytucyjnej, podkreślając przede wszystkim, że obowiązywanie art. 4799 § 1 k.p.c. doprowadziło w jej sprawie de facto do wydłużenia postępowania, a tym samym naruszyło prawo strony do rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki i zasadę zaufania obywateli do państwa (art. 2 Konstytucji). Podniosła, że obywatele nie powinni ponosić ujemnych konsekwencji drobnych uchybień procesowych, gdyż narusza to art. 31 ust. 3 Konstytucji. Skarżąca nie zgodziła się z uzasadnieniem Trybunału dotyczącym odmowy nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej w odniesieniu do art. 182 § 4 k.p.c., wskazując, że wskutek wydania orzeczenia na tej podstawie poniosła szkodę majątkową i w ten sposób doszło do naruszenia art. 2 i art. 32 Konstytucji. Kwestionując argumentację Trybunału w przedmiocie przekroczenia terminu do wniesienia skargi konstytucyjnej w zakresie art. 4799 § 1 k.p.c., skarżąca wskazała, że w sprawie Ts 39/06 (postanowienia z 27 czerwca 2006 r. i 6 grudnia 2006 r., OTK ZU nr 6/B/2006, poz. 285 i 286) Trybunał odmówił nadania dalszego biegu jej skardze konstytucyjnej, wniesionej w związku z zarządzeniem o zwrocie jej odpowiedzi na pozew, ze względu na to, że nie stanowiło ono ostatecznego rozstrzygnięcia, które zamyka tok instancji. W konsekwencji skarżąca zarzuciła brak konsekwencji w orzecznictwie Trybunału. W ocenie skarżącej, postanowienie Sądu Apelacyjnego w Szczecinie usankcjonowało rozstrzygnięcia wcześniejszych sądów wydane na podstawie zaskarżonych przepisów i mimo że sąd nie rozstrzygał wprost na ich podstawie, to niewątpliwie przy konstrukcji zawartej w art. 182 § 4 k.p.c. rozstrzygał o wszystkich decyzjach podjętych w toku procesu. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W odniesieniu do zarzutów odnoszących się do art. 182 § 4 k.p.c. Trybunał stwierdza, że skarżąca nie przedstawiła w nim argumentacji podważającej przyjęte w zaskarżonym postanowieniu stanowisko, w myśl którego zasady zawarte w art. 2 Konstytucji oraz zasada równości wynikająca z art. 32 Konstytucji nie mogą – bez spełnienia dalszych warunków – stanowić wzorców kontroli w postępowaniu w trybie skargi konstytucyjnej. Uzasadnienie zażalenia ogranicza się w tym zakresie do powtórzenia zamieszczonych już w skardze konstytucyjnej wątpliwości opartych na założeniu, że sytuacja pozwanego w przypadku umorzenia postępowania powinna kształtować się na takich samych zasadach, jakby ta strona wygrała proces, i żądania zbadania zgodności art. 182 § 4 k.p.c. z art. 2 i art. 32 Konstytucji. Skarżąca nie odniosła się również do uwag Trybunału wskazujących na odmienność sytuacji strony powstałej w wyniku umorzenia postępowania i oddalenia powództwa. Pozostałe zarzuty zawarte w zażaleniu także okazały się niezasadne. Trybunał nie podziela poglądu skarżącej, wskazującego na niekonsekwencję stanowiska przyjętego w zaskarżonym postanowieniu w porównaniu z postanowieniami wydanymi w sprawie Ts 39/06. Przyczynę odmowy nadania dalszego biegu wniesionej wówczas skardze konstytucyjnej stanowiła okoliczność, że postępowanie w sprawie nie zostało zakończone, a zatem skarga była przedwczesna. Kluczowy dla niniejszej sprawy jest natomiast fakt, że zakończenie postępowania nastąpiło przez jego umorzenie w sytuacji uchylenia wyroku zaocznego. Uchylenie wyroku zaocznego oznacza, że jego skutki – polegające na wydaniu rozstrzygnięcia przy pominięciu argumentacji skarżącej zawartej w zwróconej na podstawie zaskarżonych przepisów odpowiedzi na pozew – zostały usunięte. Skarżąca nie ponosi w tym świetle negatywnych, materialnoprawnych czy nawet procesowych, konsekwencji zastosowania przez sąd podważanych przez nią norm. Z punktu widzenia postępowania przed Trybunałem – niezależnie od kwestii niedochowania terminu do wniesienia skargi konstytucyjnej – prowadzi to również do wniosku, że rozstrzygnięciom wynikającym z zastosowania art. 4799 § 1 i art. 47918 § 2 k.p.c. nie przysługuje przymiot ostateczności w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji i art. 47 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK, na co także wskazał Trybunał w zaskarżonym postanowieniu. Odrębne zagadnienie stanowi natomiast umorzenie postępowania, które nastąpiło z innych przyczyn niż zwrot dotkniętej brakami formalnymi odpowiedzi na pozew i już z tej racji orzeczenia w tym przedmiocie nie mogą zostać uznane za wydane na podstawie art. 4799 § 1 i art. 47918 § 2 k.p.c. Nie sposób przyjąć, że umarzając postępowanie, sąd usankcjonował – uchylony – wyrok zaoczny. Skarżąca nie kwestionuje przy tym samego umorzenia postępowania, ale tylko zasady ponoszenia jego kosztów; jak wskazał Trybunał powyżej, odmowa nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu w tym zakresie jest uzasadniona jej brakiem wynikającym z niewskazania naruszonych praw lub wolności w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji i art. 47 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK. Na marginesie Trybunał zwraca uwagę, że skoro skarżąca wiąże wydłużenie postępowania – i zarzuty oparte na tej podstawie – tylko ze zwróceniem jej odpowiedzi na pozew, to Trybunał nie jest władny oceniać, jak długo trwałoby postępowanie, gdyby sąd, dysponując taką kompetencją, ewentualnie wezwał skarżącą o uzupełnienie braków pisma procesowego, a w szczególności – kiedy w takiej sytuacji mógłby zapaść wyrok. Biorąc powyższe okoliczności pod uwagę, należało nie uwzględnić zażalenia wniesionego na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania niniejszej skardze konstytucyjnej dalszego biegu.