K 3/10

25/3/A/2012 WYROK z dnia 7 marca 2012 r. Sygn. akt K 3/10* * Sentencja została ogłoszona dnia 22 marca 2012 r. w Dz. U. z 2012 r. poz. 298. W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Andrzej Rzepliński – przewodniczący Stanisław Biernat Zbigniew Cieślak Maria Gintowt-Jankowicz Mirosław Granat – sprawozdawca Wojciech Hermeliński Adam Jamróz Marek Kotlinowski Teresa Liszcz Małgorzata Pyziak-Szafnicka Stanisław Rymar Piotr Tuleja Sławomira Wronkowska-Jaśkiewicz Andrzej Wróbel Marek Zubik, protokolant: Grażyna Szałygo, po rozpoznaniu, z udziałem wnioskodawcy oraz Sejmu i Prokuratora Generalnego, na rozprawie w dniu 7 marca 2012 r., wniosku Krajowej Rady Radców Prawnych o zbadanie zgodności: 1) art. 25 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059, ze zm.), w brzmieniu nadanym przez art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 20 lutego 2009 r. o zmianie ustawy – Prawo o adwokaturze, ustawy o radcach prawnych oraz ustawy – Prawo o notariacie (Dz. U. Nr 37, poz. 286), z art. 2, art. 17 ust. 1 i art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, 2) art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a w związku z art. 25 ust. 4 ustawy z 6 lipca 1982 r. powołanej w punkcie 1, w brzmieniu nadanym przez art. 2 pkt 2 ustawy z 20 lutego 2009 r. powołanej w punkcie 1, z art. 2, art. 17 ust. 1 i art. 32 ust. 1 Konstytucji, 3) art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b w związku z art. 25 ust. 4 ustawy z 6 lipca 1982 r. powołanej w punkcie 1, w brzmieniu nadanym przez art. 2 pkt 2 ustawy z 20 lutego 2009 r. powołanej w punkcie 1, z art. 2, art. 17 ust. 1 i art. 32 ust. 1 Konstytucji, 4) art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. a w związku z art. 25 ust. 4 ustawy z 6 lipca 1982 r. powołanej w punkcie 1, w brzmieniu nadanym przez art. 2 pkt 2 ustawy z 20 lutego 2009 r. powołanej w punkcie 1, z art. 2, art. 17 ust. 1 i art. 32 ust. 1 Konstytucji, 5) art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b w związku z art. 25 ust. 4 ustawy z 6 lipca 1982 r. powołanej w punkcie 1, w brzmieniu nadanym przez art. 2 pkt 2 ustawy z 20 lutego 2009 r. powołanej w punkcie 1, z art. 2, art. 17 ust. 1 i art. 32 ust. 1 Konstytucji, 6) art. 25 ust. 2 pkt 2 w związku z art. 25 ust. 4 ustawy z 6 lipca 1982 r. powołanej w punkcie 1, w brzmieniu nadanym przez art. 2 pkt 2 ustawy z 20 lutego 2009 r. powołanej w punkcie 1, z art. 17 ust. 1 i art. 32 ust. 1 Konstytucji, 7) art. 25 ust. 2 pkt 3 w związku z art. 25 ust. 4 ustawy z 6 lipca 1982 r. powołanej w punkcie 1, w brzmieniu nadanym przez art. 2 pkt 2 ustawy z 20 lutego 2009 r. powołanej w punkcie 1, z art. 2, art. 17 ust. 1 i art. 32 ust. 1 Konstytucji, 8) art. 25 ust. 2 pkt 4 w związku z art. 25 ust. 4 ustawy z 6 lipca 1982 r. powołanej w punkcie 1, w brzmieniu nadanym przez art. 2 pkt 2 ustawy z 20 lutego 2009 r. powołanej w punkcie 1, z art. 2, art. 17 ust. 1 i art. 32 ust. 1 Konstytucji, 9) art. 312 ust. 1 ustawy z 6 lipca 1982 r. powołanej w punkcie 1, w brzmieniu nadanym przez art. 2 pkt 4 ustawy z 20 lutego 2009 r. powołanej w punkcie 1, z art. 2 Konstytucji, 10) art. 36 ust. 1, 6 i 12, art. 361 ust. 5 i 16, art. 364–art. 366, art. 368 ust. 2 i 14 ustawy z 6 lipca 1982 r. powołanej w punkcie 1, w brzmieniu nadanym przez art. 2 pkt 18 i 20 ustawy z 20 lutego 2009 r. powołanej w punkcie 1, z art. 17 ust. 1 Konstytucji, 11) art. 16 ust. 1 w związku z art. 16 ust. 3 ustawy z 20 lutego 2009 r. powołanej w punkcie 1 z art. 2 Konstytucji, o r z e k a: 1. Art. 25 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65, Nr 47, poz. 278, Nr 200, poz. 1326 i Nr 217, poz. 1429 oraz z 2011 r. Nr 106, poz. 622 i Nr 142, poz. 830) jest zgodny z art. 2, art. 17 ust. 1 i art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. 2. Art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a w związku z art. 25 ust. 4 ustawy powołanej w punkcie 1 jest zgodny z art. 2, art. 17 ust. 1 i art. 32 ust. 1 Konstytucji. 3. Art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b w związku z art. 25 ust. 4 ustawy powołanej w punkcie 1 jest zgodny z art. 2, art. 17 ust. 1 i art. 32 ust. 1 Konstytucji. 4. Art. 25 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 25 ust. 4 ustawy powołanej w punkcie 1 jest zgodny z art. 2, art. 17 ust. 1 i art. 32 ust. 1 Konstytucji. 5. Art. 25 ust. 2 pkt 2 w związku z art. 25 ust. 4 ustawy powołanej w punkcie 1 jest zgodny z art. 17 ust. 1 i art. 32 ust. 1 Konstytucji. 6. Art. 25 ust. 2 pkt 3 i 4 w związku z art. 25 ust. 4 ustawy powołanej w punkcie 1 jest zgodny z art. 2, art. 17 ust. 1 i art. 32 ust. 1 Konstytucji. 7. Art. 312 ust. 1 ustawy powołanej w punkcie 1 jest zgodny z art. 2 Konstytucji. 8. Art. 36 ust. 1, 6 i 12, art. 361 ust. 5 i 16 oraz art. 368 ust. 2 i 14 ustawy powołanej w punkcie 1 są zgodne z art. 17 ust. 1 Konstytucji. 9. Art. 364 – art. 366 ustawy powołanej w punkcie 1 nie są niezgodne z art. 17 ust. 1 Konstytucji. 10. Art. 16 ust. 1 w związku z art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 20 lutego 2009 r. o zmianie ustawy – Prawo o adwokaturze, ustawy o radcach prawnych oraz ustawy – Prawo o notariacie (Dz. U. Nr 37, poz. 286) jest zgodny z art. 2 Konstytucji. UZASADNIENIE I 1. Krajowa Rada Radców Prawnych (dalej: wnioskodawca lub KRRP) wystąpiła 25 sierpnia 2009 r. do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o zbadanie zgodności: 1) art. 25 ust. 1 pkt 3, art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a w związku z art. 25 ust. 4, art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b w związku z art. 25 ust. 4, art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. a w związku z art. 25 ust. 4, art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b w związku z art. 25 ust. 4, art. 25 ust. 2 pkt 3 w związku z art. 25 ust. 4, art. 25 ust. 2 pkt 4 w związku z art. 25 ust. 4 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059, ze zm.; dalej: u.r.p. albo ustawa), w brzmieniu nadanym przez art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 20 lutego 2009 r. o zmianie ustawy – Prawo o adwokaturze, ustawy o radcach prawnych oraz ustawy – Prawo o notariacie (Dz. U. Nr 37, poz. 286; dalej: ustawa zmieniająca z 20 lutego 2009 r.), z art. 2, art. 17 ust. 1 i art. 32 ust. 1 Konstytucji, 2) art. 25 ust. 2 pkt 2 w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p., w brzmieniu nadanym przez art. 2 pkt 2 ustawy zmieniającej z 20 lutego 2009 r., z art. 17 ust. 1 i art. 32 ust. 1 Konstytucji, 3) art. 312 ust. 1 u.r.p., w brzmieniu nadanym przez art. 2 pkt 4 ustawy zmieniającej z 20 lutego 2009 r., z art. 2 Konstytucji, 4) art. 36 ust. 1, 6 i 12, art. 361 ust. 5 i 16, art. 364366, art. 368 ust. 2 i 14 u.r.p., w brzmieniu nadanym przez art. 2 pkt 18 i 20 ustawy zmieniającej z 20 lutego 2009 r., z art. 17 ust. 1 Konstytucji, 5) art. 16 ust. 1 w związku z art. 16 ust. 3 ustawy zmieniającej z 20 lutego 2009 r. z art. 2 Konstytucji. Wnioskodawca stoi na stanowisku, że uzasadnił swoją legitymację do wystąpienia z wnioskiem. 1.1. Zdaniem wnioskodawcy, art. 25 ust. 1 pkt 3 u.r.p. wprowadza rozwiązanie niespójne systemowo, które narusza art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji. Ustawodawca, odstępując od wymogu uzyskania odpowiedniego doświadczenia praktycznego w okresie bezpośrednio poprzedzającym ubieganie się o wpis na listę, stworzył rozwiązanie niekoherentne z pozostałymi regulacjami. Uprzywilejowuje ono osoby ubiegające się o wpis na listę radców prawnych. Poddanie weryfikacji aktualnej wiedzy prawniczej osób wskazanych w tym przepisie jest niemożliwe, przez co powstaje niebezpieczeństwo dopuszczenia do wykonywania zawodu osób nieprzygotowanych i niedających gwarancji należytego wykonywania zawodu. Samorząd radcowski zostaje pozbawiony możliwości pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu radcy prawnego. 1.2. Norma wynikająca z art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. jest niespójna. Ustawodawca posłużył się, przy określeniu okresu wymaganej praktyki w zawodzie prawniczym, z jednej strony pojęciem „zajmowania stanowiska” (art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a u.r.p.), a z drugiej – „wykonywania pracy” (art. 25 ust. 4 u.r.p.). Nie jest jasne, czy dla oceny spełniania przesłanki wymaganego doświadczenia praktycznego w zawodzie prawniczym miarodajne jest samo zajmowanie stanowisk wskazanych w art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a ustawy, czy efektywne wykonywanie pracy na danych stanowiskach w wymaganych okresach. Wnioskodawca przytoczył argumenty, które jego zdaniem świadczą o tym, że osoby zajmujące stanowiska określone w art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a u.r.p. nie mogą nabyć praktyki zapewniającej legitymowanie się odpowiednią praktyką w innym zawodzie prawniczym. Przesądza o tym charakter czynności wykonywanych na danych stanowiskach. Kwestionowany przepis umożliwia ubieganie się o wpis na listę radców prawnych przez osoby nieposiadające odpowiedniej do potrzeb zawodu radcy prawnego praktyki w innym zawodzie prawniczym. Uniemożliwia on samorządowi radcowskiemu należyte wywiązanie się ze sprawowania pieczy nad wykonywaniem zawodu radcy prawnego. Takie rozwiązanie jest sprzeczne z art. 17 ust. 1 Konstytucji. 1.3. Art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a u.r.p. pomija istotne różnice w charakterze i rodzaju czynności wykonywanych na wskazanych w tym przepisie stanowiskach. Traktuje on w jednakowy sposób okresy zajmowania danych stanowisk jako przesłankę uzyskania wpisu na listę radców prawnych bez złożenia egzaminu radcowskiego i odbycia aplikacji radcowskiej. Prowadzi to do jednakowego traktowania niejednakowych sytuacji. Wnioskodawca wskazał, na czym, w jego przekonaniu, polegają różnice w charakterze i rodzaju czynności wykonywanych na stanowiskach asystenta sędziego (w tym asystentów sądów różnych instancji), asystenta prokuratora, referendarza sądowego. Wnioskodawca omówił zadania tych podmiotów, a także porównał je ze sobą. Zdaniem wnioskodawcy, przyjęte rozwiązanie nie mieści się w modelu przepływu osób między zawodami prawniczymi. Cechą relewantną porównywaną w wypadku osób wymienionych w art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a u.r.p. nie może być wykonywanie zawodu prawniczego w ogóle, ale tylko w takim zakresie, w jakim wykazuje ono styczność ze stosowaniem prawa w praktyce w związku z czynnościami wykonywanymi przez radcę prawnego. Pozostałe czynności, które takiego charakteru nie mają, także w sytuacji gdy należą one do czynności zawodowych wykonywanych w ramach danego zawodu prawniczego, muszą zostać pominięte, jako nieistotne z punktu widzenia przepływu osób między zawodami prawniczymi. Wnioskodawca stoi na stanowisku, że szczególnego potraktowania wymaga w art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a u.r.p. uwzględnienie praktyki na stanowiskach aplikanta sądowego, aplikanta prokuratorskiego oraz aplikanta sądowo-prokuratorskiego. Uznanie zajmowania tych stanowisk za odpowiednią praktykę w zawodzie prawniczym jest wątpliwe. Istnieje niebezpieczeństwo dopuszczenia do wykonywania zawodu radcy prawnego osób, które po złożeniu egzaminów nie wykazują się odpowiednią praktyką w zawodzie prawniczym. Kwestionowane przepisy, poprzez dopuszczenie z mocy art. 25 ust. 4 u.r.p. do proporcjonalnego wydłużenia okresów, o których mowa w art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a u.r.p., w jakich kandydat ubiegający się o uzyskanie prawa wykonywania zawodu radcy prawnego ma wykazywać się praktyką w zawodzie prawniczym, są niezgodne także z art. 17 ust.1 Konstytucji. 1.4. Zdaniem wnioskodawcy, art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. nie spełnia wymogu dostatecznej określoności prawa. Zawiera on pojęcie „pomocy prawnej” oraz odnosi się do bezpośredniości związku czynności objętych tym przepisem ze świadczeniem pomocy prawnej przez radcę prawnego lub adwokata. Na gruncie tych przepisów, nie jest możliwe precyzyjne wyznaczenie zakresu czynności mieszczących się w pojęciu „pomocy prawnej”. Nie jest tym samym możliwe precyzyjne wyznaczenie kręgu osób mogących ubiegać się na podstawie kwestionowanego przepisu o wpis na listę radców prawnych. 1.4.1. Art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b u.r.p. nie określa zakresu, w jakim świadczone miałyby być czynności w nim wskazane (pozwalając na świadczenie ich w dowolnym wymiarze). Kwestię tę pozornie rozstrzyga art. 25 ust. 4 u.r.p. Przepis ten stwarza niepewność prawa i godzi w zasadę poprawnej legislacji z uwagi na swoją nieokreśloność. Z kolei jego sprzeczność z art. 17 ust. 1 Konstytucji polega na tym, że dopuszcza on wykładnię, zgodnie z którą, by uzyskać wpis na listę radców prawnych bez odbycia aplikacji radcowskiej i bez złożenia egzaminu, wystarczające jest wykonywanie czynności, o jakich mowa w tym przepisie w symbolicznym wymiarze. Dopuszczenie uzyskania wpisu na listę radców prawnych przez osoby wykazujące się różnym faktycznym stażem w zakresie podejmowania czynności uznanych przez ustawodawcę za miarodajne jako stosowanie prawa godzi również w zasadę równego traktowania przez władze publiczne. Powoduje to sprzeczność z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Gdyby utożsamić pojęcie „wykonywania pracy w niepełnym wymiarze” z pojęciem „zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy”, to stosowanie art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p., w części dotyczącej wykonywania czynności wskazanych w art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b u.r.p. na podstawie umów cywilnoprawnych, jest niewykonalne. Odwołując się do wykonywania pracy w niepełnym wymiarze, ustawodawca pogłębia stan niepewności prawa. Przepis ten wskazuje, że nie jest miarodajne pozostawanie w zatrudnieniu (czy też w stosunku cywilnoprawnym), ale (faktyczne) wykonywanie pracy „w pełnym wymiarze”. 1.4.2. Ustawodawca nie pozostawia samorządowi odpowiedniego instrumentarium do sprawdzenia, w jakich okresach zatrudnienia praca była faktycznie wykonywana. Dokumenty przedkładane przez osobę ubiegającą się o wpis na listę radców prawnych nie pozwalają ustalić faktycznego okresu rzeczywistego wykonywania pracy przez taką osobę. Wykonywanie czynności wskazanych w art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b u.r.p. nie stanowi wykonywania zawodu prawniczego w szczególności, a oznacza wykonywanie jakiegokolwiek zawodu w ogólności. Wykonywanie czynności wskazanych w art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b u.r.p. nie może być uznane za równoważne z praktyką w zawodach prawniczych przewidzianą w art. 25 ust. 1 pkt 2, 3, 4 lit. a i pkt 5 lit. a ustawy. Dopuszczenie do wpisu na listę radców prawnych osób legitymujących się tego rodzaju praktyczną stycznością z prawem nie spełnia wymogu legitymowania się przez osoby ubiegające się o dostęp do zawodu radcy prawnego odpowiednią praktyką w zawodzie prawniczym. Rodzi to sprzeczność kwestionowanej regulacji z art. 17 ust. 1 Konstytucji. Skarżona regulacja oznacza zrównanie sytuacji prawnej osób niewykazujących się praktyką w zawodzie prawniczym z sytuacją osób wykazujących się taką praktyką, związaną z instytucjonalnymi gwarancjami prawidłowego wykonywania czynności zawodowych. Oznacza to równe traktowanie osób niewykazujących się tą samą cechą relewantną. Zarzut sprzeczności z art. 32 ust. 1 Konstytucji uzasadniony jest także nierównoważnością takiej styczności z praktycznym stosowaniem prawa z aplikacją radcowską. Ta bowiem powinna stanowić punkt odniesienia zarówno do pozaaplikacyjnych ścieżek dostępu do egzaminu radcowskiego, jak i do pozaegzaminacyjnego dostępu do zawodu. 1.5. Jeśli chodzi o art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. a w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p., wnioskodawca podniósł, że dopuszczenie osób, które posiadają stopień naukowy doktora nauk prawnych oraz wykazują się wskazaną w tym przepisie praktyką zawodową, do wykonywania zawodu prawniczego nie mieści się w modelu dostępu do wykonywania reglamentowanych zawodów prawniczych wypracowanym w dotychczasowym orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego. Wnioskodawca przywołał argumenty, że posiadanie statusu doktora nauk prawnych nie oznacza nabycia uprawnień do wykonywania zawodu prawniczego. W ustawie zmieniającej z 20 lutego 2009 r. ustawodawca przewidział dwie ścieżki dostępu do zawodu radcy prawnego dla osób posiadających stopień naukowy doktora nauk prawnych. Wnioskodawca wskazał na określone niespójności tej regulacji. Wiążą się one z tym, że w art. 25 ust. 1 pkt 5 u.r.p. oprócz uzyskania stopnia naukowego wymaga się dodatkowej praktyki w wymiarze odpowiadającym długości aplikacji, natomiast w art. 25 ust. 2 pkt 1 u.r.p. oprócz uzyskania stopnia naukowego wymaga się zdania egzaminu zawodowego. Niespójności te dyskwalifikują kwestionowaną regulację i stanowią o jej sprzeczności z art. 2 Konstytucji. Art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. a w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. jest też niezgodny z art. 2, art. 17 ust. 1 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji. W odniesieniu do obowiązku legitymowania się odpowiednią praktyką, art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. powiela mankamenty art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. 1.6. Wnioskodawca zarzuca, że art. 25 ust. 2 pkt 2 w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. nie zapewnia odpowiedniego praktycznego przygotowania do należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. Praktyka na stanowisku asystenta prokuratora nie może być uznana za adekwatną do potrzeb przygotowania do wykonywania zawodu radcy prawnego. Czynności wykonywane na wskazanych w kwestionowanym przepisie stanowiskach charakteryzuje różny stopień styczności ze stosowaniem prawa. Kwestionowany przepis nie spełnia kryteriów modelu przepływu osób między zawodami prawniczymi, gdyż stwarza możliwość przystąpienia do egzaminu radcowskiego osobom, które nie odbywały aplikacji do zawodu prawniczego. Podobnie rzecz przedstawia się w wypadku asystentów sędziów i referendarzy. Przechodzą oni szkolenia, które są krótkie, co nie gwarantuje zdobycia umiejętności teoretycznych i praktycznych do wykonywania zawodu radcy prawnego. 1.7. W ocenie wnioskodawcy, art. 25 ust. 2 pkt 3 w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. jest niekonstytucyjny z uwagi na dopuszczenie do egzaminu zawodowego osób niewykonujących uprzednio innego zawodu prawniczego i nieodbywających aplikacji. Droga dostępu do zawodu radcy prawnego poprzez odbycie aplikacji oraz droga dostępu do zawodu radcy, jaka wynika z art. 25 ust. 2 pkt 3 w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p., nie są ekwiwalentne co najmniej w kilku zakresach. Wnioskodawca przywołał i omówił te różnice. Dlatego kwestionowany przepis narusza zasadę równego traktowania. Dopuszczenie do zdawania egzaminu zawodowego osób, które nie odbyły aplikacji radcowskiej, stwarza niebezpieczeństwo, że do wykonywania zawodu radcy prawnego dopuszczone zostaną osoby do tego nieprzygotowane. Samorząd zawodowy radców prawnych nie ma wpływu na przebieg przygotowania zawodowego osób wskazanych w kwestionowanym przepisie. Wskazanie 10-letniego okresu, z jakiego uwzględniana jest praktyczna styczność z prawem przewidziana kwestionowanym przepisem, wywołuje sprzeczność z art. 17 ust. 1 Konstytucji. Kwestionowany przepis nie zapewnia osiągnięcia takiego stanu, w którym praktyka i związana z tym wiedza prawnicza osoby ubiegającej się o dopuszczenie do egzaminu radcowskiego byłyby aktualne. 1.8. Wnioskodawca wskazał, że argumentacja dotycząca niekonstytucyjności art. 25 ust. 2 pkt 4 w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. odnosi się też do art. 25 ust. 2 pkt 3 w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. 1.9. Wnioskodawca zarzucił, że art. 312 ust. 1 u.r.p. przez uzależnienie wywołania skutków prawnych sprzeciwu Ministra Sprawiedliwości od wpisu na listę radców prawnych lub aplikantów radcowskich oraz przez uzależnienie skuteczności wpisu na listę radców prawnych lub aplikantów radcowskich od podpisania sprzeciwu przez Ministra stwarza stan niepewności prawnej w zakresie praw ubiegającego się o wpis. Stan niekonstytucyjności pogłębia okoliczność, że zgodnie z art. 312 ust. 2 u.r.p. zainteresowanemu oraz organowi samorządu radcowskiego przysługuje prawo zaskarżenia sprzeciwu do sądu administracyjnego w terminie 30 dni od dnia doręczenia tej decyzji. Zachodzi więc rozdźwięk między momentem ingerencji przez władzę publiczną w sferę uprawnień osoby zainteresowanej a momentem, od którego ingerencja ta może być kwestionowana za pomocą środków prawnych. Zdaniem wnioskodawcy, godzi to w zasadę pewności prawa i zaufania obywateli do państwa. 1.10. Wnioskodawca zakwestionował niektóre przepisy dotyczące składania egzaminu radcowskiego. Zdaniem wnioskodawcy, przepisy te nie zapewniają odpowiedniego wpływu samorządu radcowskiego na kwestie dotyczące zasad składania egzaminu radcowskiego. Jest to sprzeczne z art. 17 ust. 1 Konstytucji. 1.10.1. Samorząd zawodowy dopuszczony został do współdecydowania o szczegółowym kształcie i stopniu trudności egzaminu radcowskiego przez udział przedstawicieli samorządu radcowskiego w zespole do przygotowania zestawu pytań testowych oraz zadań na egzamin radcowski. Jednakże wpływ samorządu na zasady składania egzaminu, który odbywa się w tym trybie, jest możliwy wyłącznie w określonych przez ustawodawcę granicach. Samorząd radcowski, działając przez swoich przedstawicieli, ma wpływ jedynie na pewne szczegółowe aspekty dotyczące składania egzaminu radcowskiego. 1.10.2. Na podstawie ustawy, decydujący wpływ na zasady przeprowadzenia egzaminu ma czynnik państwowy, tj. Minister Sprawiedliwości. W jego kompetencji jest zatwierdzanie wykazu tytułów aktów prawnych obowiązujących na egzaminie. Przygotowany przez zespół wykaz podlega kontroli Ministra, który może zatwierdzić go lub odmówić jego zatwierdzenia. Pogłębia to nierównowagę znaczenia czynnika państwowego i czynnika samorządowego podczas określania zasad składania egzaminu radcowskiego. Ministrowi Sprawiedliwości, zgodnie z art. 36 ust. 12 u.s.p, powierzone zostało określenie w drodze rozporządzenia szeregu kwestii dotyczących funkcjonowania zespołu przygotowującego egzamin. Minister wydaje rozporządzenie po zasięgnięciu opinii Krajowej Rady Radców Prawnych. Z uwagi na istotę opinii jako stanowiska niewiążącego, rozwiązanie to nie gwarantuje samorządowi realnego wpływu na kształt regulacji stanowionej przez Ministra. 1.10.3. Minister Sprawiedliwości na mocy art. 361 ust. 16 u.s.p. został wyposażony w uprawnienie do określenia w rozporządzeniu kwestii odnoszących się do zasad składania i przebiegu egzaminu radcowskiego. Art. 368 ust. 14 u.s.p. upoważnił ministra do określenia spraw dotyczących powoływania i działania komisji odwoławczej, w tym określenia trybu i sposobu jej działania. Kwestie te powinny być normowane z uwzględnieniem odpowiedniego wpływu samorządu radcowskiego na ich ukształtowanie. Przepisy te, nakazując ministrowi zasięgać jedynie opinii Krajowej Rady Radców Prawnych, nie zapewniają samorządowi takiego właśnie wpływu. 1.10.4. Art. 36 ust. 1, art. 361 ust. 5, oraz art. 368 ust. 2 u.r.p. nie odpowiadają wymogowi samorządnego kształtowania reprezentacji samorządu zawodowego w gremiach realizujących określone funkcje związane z przeprowadzeniem egzaminu zawodowego. Ministrowi Sprawiedliwości przysługuje uprawnienie ostatecznego, rozstrzygającego ustalenia składu osobowego tych gremiów. Kwestionowane przepisy mogą być rozumiane w ten sposób, że w kompetencji Ministra jest weryfikacja kandydatur zgłoszonych przez samorząd i ostateczne rozstrzyganie tego, czy wskazani przez samorząd kandydaci wejdą w skład zespołu do przygotowania pytań testowych oraz zadań na egzamin radcowski i w skład komisji egzaminacyjnych. Przepisy te, nie zapewniając odpowiedniego do sprawowanej pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu wpływu samorządu na określenie zasad i przebieg egzaminu radcowskiego, są sprzeczne z art. 17 ust. 1 Konstytucji. 1.10.5. Zdaniem wnioskodawcy, nieadekwatne do charakteru egzaminu radcowskiego jest wprowadzenie jako jednego z zadań egzaminacyjnych testu jednokrotnego wyboru. Test jednokrotnego wyboru jako forma sprawdzenia wiedzy teoretycznej nie pozwala na weryfikację posiadania przez zdających wiedzy teoretycznej niezbędnej do należytego wykonywania zawodu radcy. Wadą danego modelu egzaminu radcowskiego jest także brak części ustnej tego egzaminu. Nie istnieje możliwość weryfikowania takich umiejętności i sprawności, które nie dają się określić w drodze rozwiązania zadań pisemnych. 1.11. Zdaniem wnioskodawcy art. 16 ust. 1 w związku z art. 16 ust. 3 ustawy zmieniającej z 20 lutego 2009 r. narusza szczegółowe zasady wynikające z art. 2 Konstytucji (w tym przede wszystkim zasady poprawnej legislacji), przez wprowadzenie do systemu prawnego przepisu, który jest niekompletny i nie gwarantuje ochrony interesów w toku. Przepis przejściowy nie reguluje w pełni sytuacji osób przystępujących do egzaminu radcowskiego na zasadach określonych we wskazanym przepisie i nie chroni należycie ich interesów wynikających z uprawnień aplikanta radcowskiego. Mają one zaś swoje źródło w przepisach zmienionych, a więc nabytych pod rządami poprzednio obowiązujących przepisów. Określona grupa osób została pozbawiona, przez brak właściwego przepisu w tym zakresie, prawa do składania egzaminu poprawkowego, które gwarantowane zostało osobom zdającym egzamin na nowych zasadach. 2. Trybunał Konstytucyjny zarządzeniem z 27 października 2009 r. wezwał do uzupełnienia braków formalnych wniosku Krajowej Rady Radców Prawnych. 2.1. Krajowa Rada Radców Prawnych co do art. 25 ust. 1 pkt 3 u.r.p., wyjaśniła, że rozwiązanie przyjęte w tym przepisie charakteryzuje niespójność systemowa, gdyż nie jest ono koherentne z pozostałymi warunkami ustawowymi. Przepis ten narusza zasady poprawnej legislacji oraz zasadę równego traktowania podmiotów, od których wymagana jest taka sama znajomość aktualnych przepisów prawnych i ich stosowania, z jednoczesnym zróżnicowaniem w zakresie relewantnego w sprawie okresu nabycia tych umiejętności. Godzi on również w zasadę sprawiedliwości społecznej. 2.2. Wnioskodawca wskazał na swoją legitymację do złożenia wniosku w zakresie badania art. 25 ust. 1 pkt 3 i art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a i b u.r.p., z uwagi na konstytucyjny zakres działania samorządu zawodowego radców prawnych, w tym reprezentowanie osób wykonujących zawód radcy i sprawowanie pieczy nad należytym wykonywaniem tego zawodu w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony. Wywiódł on swoją legitymację z art. 17 ust. 1 Konstytucji oraz art. 60 pkt 1 i art. 41 u.r.p. 2.3. Odnosząc się do braku formalnego wniosku wskazanego w punkcie 2 zarządzenia, wnioskodawca uzupełnił wniosek o wskazanie podstawy prawnej swojej zdolności wnioskowej w tym zakresie, w postaci art. 17 ust. 1 Konstytucji, a także art. 60 pkt 2 u.r.p. Zgodnie z art. 60 pkt 2 u.r.p., do zakresu działania Krajowej Rady Radców Prawnych należy przedstawianie wniosków dotyczących unormowań prawnych. Przepis ten należy, zdaniem wnioskodawcy, interpretować w związku z art. 41 pkt 3 i art. 24 ust. 2 oraz art. 31 ust. 1-2a u.r.p. W ramach sprawowania pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu radcy prawnego w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony mieści się możliwość kwestionowania w formie wniosku do Trybunału Konstytucyjnego tych regulacji ustawowych, które naruszają konstytucyjną zasadę równości. Wnioskodawca dostrzegł nierówność między podmiotami, o których mowa w art. 25 ust. 1 pkt 3 u.r.p., oraz podmiotami określonymi w art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a i b tej ustawy. 2.4. Zdaniem wnioskodawcy, badanie art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a i b oraz art. 25 ust. 2 pkt 2 i 3 u.r.p. z art. 32 ust. 1 Konstytucji mieści się w zakresie działania Krajowej Rady Radców Prawnych. Zarzuty wnioskodawcy sprowadzają się do tego, że ustawodawca posłużył się: 1) innymi pojęciami w zakresie tych samych okoliczności, relewantnych dla oceny spełnienia warunków uprawniających do uzyskania wpisu na listę radców prawnych; 2) pojęciami nieostrymi, których zdefiniowanie jest znacznie utrudnione, jeśli nie niemożliwe; 3) pojęciami charakterystycznymi w systemie prawnym dla pewnej kategorii stosunków prawnych w odniesieniu do takich stosunków, do których one w ogóle nie przystają i mają zasadniczo różne desygnaty; 4) ustawodawca w nieuzasadniony sposób różnicuje przesłanki warunkujące możliwość uzyskania wpisu tej samej kategorii podmiotów wskazanych w ustawie na listę radców prawnych. Uchybienia te naruszają zasady poprawnej legislacji, ze względu na możliwość ich dowolnej interpretacji lub niemożność jej dokonania. 2.5. Wnioskodawca wskazał, że art. 312 ust. 1 u.r.p. przez uzależnienie wywołania skutków prawnych sprzeciwu Ministra Sprawiedliwości nie od doręczenia sprzeciwu, ale od jego podpisania przez Ministra, stwarza stan niepewności prawnej w zakresie praw ubiegającego się o wpis oraz stan niepewności prawnej w zakresie sytuacji prawnej samorządu zawodowego radców prawnych. Po stronie samorządu zawodowego radców prawnych powstaje niepewność co do tego, czy dana osoba uzyskała status członka samorządu zawodowego. Zakwestionowane przepisy ustawy przesądzają, że złożenie wniosku o zbadanie zgodności art. 312 ust. 1 u.r.p. z art. 2 Konstytucji w interesie adresatów tego przepisu nieposiadających statusu aplikanta radcowskiego mieści się w zakresie działania Krajowej Rady Radców Prawnych. 2.6. Wnioskodawca wyjaśnił, że art. 16 ust. 1 w związku z art. 16 ust. 3 ustawy zmieniającej z 20 lutego 2009 r. ustanawia normę o charakterze przejściowym. Delegacja dla KRRP dotyczyła tylko określenia zasad zdawania egzaminu radcowskiego wskazanej w tej normie grupy aplikantów, z pominięciem podstaw umożliwiających przeprowadzenie egzaminu poprawkowego. Interpretacja powołanych przepisów prowadzi do wniosku, że w stosunku do grupy aplikantów, o jakiej w nim mowa, zastosowanie znajdzie art. 369 u.r.p., który pozwala na przeprowadzenie ewentualnego egzaminu poprawkowego. W przeciwnym wypadku ta kategoria osób w ogóle zostałaby pozbawiona prawa do ponownego zdawania egzaminu. Takie rozwiązanie, zdaniem wnioskodawcy, narusza art. 2 Konstytucji. 2.7. W ocenie wnioskodawcy, w świetle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, sprawowanie pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu obejmuje nie tylko sprawy wykonywania zawodu, ale odnosi się także do fazy dopuszczenia do wykonywania zawodu osób ubiegających się o uzyskanie statusu radcy prawnego. Samorząd zawodowy, składając wniosek o zbadanie zgodności z art. 17 ust. 1 Konstytucji niektórych przepisów ustawy, realizuje uprawnienie do reprezentowania osób wykonujących zawody zaufania publicznego oraz zadanie ochrony interesów zawodowych radców prawnych i aplikantów radcowskich (art. 41 pkt 2 u.r.p.). Wnioskodawca stwierdził, że art. 364, art. 365, art. 366 u.r.p. określają zasady składania egzaminu radcowskiego. W przepisach tych nie został przewidziany udział samorządu radcowskiego podczas określania zasad przeprowadzenia egzaminu. W rezultacie przepisy te pozbawiają samorząd zawodowy radców wpływu na ustalenie dziedzin prawa, z zakresu których sprawdzane są w toku egzaminu radcowskiego wiedza prawnicza i umiejętności jej zastosowania, z ilu i z jakich części składa się egzamin radcowski, rodzaju zadań podlegających rozwiązaniu przez zdającego w toku egzaminu, a przez to rodzaju sprawdzanych umiejętności posiadanych przez kandydata. To znaczy, że samorząd zawodowy został pozbawiony wpływu na określenie poziomu przygotowania do wykonywania zawodu radcy prawnego, którego osiągnięcie jest warunkiem uzyskania prawa do wykonywania zawodu radcy prawnego. Art. 364 ust. 11-13 oraz art. 366 ust. 6 u.r.p. pozbawiają samorząd zawodowy radców prawnych wpływu na określone tymi przepisami zasady przeprowadzania egzaminu radcowskiego dotyczące trybu przeprowadzania egzaminu, w tym na to, z jakich pomocy zdający może korzystać podczas składania egzaminu. Nie zmienia tego okoliczność, że samorząd zawodowy radców prawnych został dopuszczony do współdecydowania o pewnych aspektach przeprowadzania konkretnego egzaminu radcowskiego przez udział przedstawicieli samorządu w zespole do przygotowania zestawu pytań testowych oraz zadań na ten egzamin. Ma to charakter jedynie uzupełniający w stosunku do zasad składania egzaminu radcowskiego określonych kwestionowanymi przez wnioskodawcę przepisami. Wnioskodawca podkreślił, że wpływ, jaki samorząd radcowski wywiera na kształt egzaminów radcowskich, jest nieodpowiedni do sprawowanej pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu radcy. 3. Pismem z 28 września 2010 r. Marszałek Sejmu wniósł o stwierdzenie, że: 1) art. 25 ust. 1 pkt 3 u.r.p. jest zgodny z art. 17 ust. 1 Konstytucji; 2) art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a i b, pkt 5 lit. a i b, ust. 2 pkt 3 i 4 u.r.p. są zgodne z art. 2 Konstytucji; 3) art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a, pkt 5 lit. a u.r.p. w części obejmującej zwrot: „asystenta prokuratora” oraz „aplikanta sądowego, aplikanta prokuratorskiego, aplikanta sądowo-prokuratorskiego”, art. 25 ust. 2 pkt 2 u.r.p. w części obejmującej zwrot: „lub asystenta prokuratora”, są zgodne z art. 17 ust. 1 Konstytucji; 4) art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b, pkt 5 lit. a i b, ust. 2 pkt 3 i 4 u.r.p. są zgodne z art. 17 ust. 1 Konstytucji; 5) art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a i b, pkt 5 lit. a i b w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. w zakresie, w jakim proporcjonalnemu wydłużeniu poddaje okres dzielący wykonywanie pracy w niepełnym wymiarze od dnia złożenia wniosku, są niezgodne z art. 17 ust. 1 Konstytucji, a art. 25 ust. 2 pkt 3 i 4 w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. są zgodne z art. 17 ust. 1 Konstytucji; 6) art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a i b, pkt 5 lit. a i b, ust. 2 pkt 2, 3 i 4 u.r.p. w zakresie, w jakim regulują sytuację prawną osób tam wskazanych w sposób różny od radców prawnych oraz aplikantów radcowskich, są zgodne z art. 32 ust. 1 Konstytucji; 7) art. 312 ust. 1 u.r.p. jest zgodny z art. 2 Konstytucji; 8) art. 36 ust. 1, art. 361 ust. 5, art. 368 ust. 2 u.r.p. w zakresie, w jakim regulują powoływanie w skład zespołu do przygotowywania zestawu pytań testowych oraz zadań na egzamin radcowski, komisji egzaminacyjnych, komisji egzaminacyjnej II stopnia przedstawicieli:

1. a)ministra sprawiedliwości – nie są niezgodne z art. 17 ust. 1 Konstytucji;
2. b)Krajowej Rady Radców Prawnych – są zgodne z art. 17 ust. 1 Konstytucji; 9) art. 36 ust. 6 i 12, art. 361 ust. 16, art. 368 ust. 14 u.r.p. są zgodne z art. 17 ust. 1 Konstytucji; 10) art. 364art.366 u.r.p. w zakresie, w jakim kształtują zasady przeprowadzania egzaminu radcowskiego, są zgodne z art. 17 ust. 1 Konstytucji; 11) art. 364 ust. 3 u.r.p. w zakresie, w jakim ustanawia jako część egzaminu radcowskiego rozwiązanie testu jednokrotnego wyboru, nie jest niezgodny z art. 17 ust. 1 Konstytucji; 12) art. 16 ust. 1 w związku z art. 16 ust. 3 ustawy zmieniającej z 20 lutego 2009 r. jest zgodny z art. 2 Konstytucji. W pozostałym zakresie Marszałek wniósł o umorzenie postępowania ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku, a w wypadku nieuwzględnienia wniosku, wniósł o stwierdzenie, że: 1) art. 25 ust. 1 pkt 3 u.r.p. jest zgodny z art. 2 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji; 2) art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a i b, pkt 5 lit. a i b, ust. 2 pkt 2, 3 i 4 u.r.p. w zakresie, w jakim w sposób jednakowy regulują sytuację prawną osób wskazanych w tych przepisach, oraz art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b, pkt 5 lit. b, ust. 2 pkt 3 i 4 w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p., a także art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. a i b u.r.p. w zakresie, w jakim reguluje sytuację prawną doktorów nauk prawnych w sposób różny od osób wymienionych w art. 25 ust. 2 pkt 1 u.r.p., są zgodne z art. 32 ust. 1 Konstytucji. 3.1. Marszałek dokonał rekonstrukcji wniosku i stwierdził, że kontrola zgodności z art. 2, art. 17 ust. 1 i art. 32 ust. 1 Konstytucji będzie dotyczyć tych przepisów ustawy, które ustanawiają warunki skorzystania z dobrodziejstwa regulacji, bez przywołań związkowych (art. 25 ust. 4 u.r.p.). Zdaniem Marszałka, art. 25 ust. 1 pkt 4 i 5, ust. 2 pkt 3 i 4 w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. będą przedmiotem kontroli z art. 17 ust. 1 Konstytucji, a wobec art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b, pkt 5 lit. b, ust. 2 pkt 3 i 4 w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. zostanie przeprowadzona analiza zgodności z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Zgodnie z zasadą falsa demonstratio non nocet uznał on, że badaniu zgodności z art. 17 ust. 1 Konstytucji podlegać będzie art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a, pkt 5 lit. a u.r.p., w części obejmującej zwrot: „asystenta prokuratora” oraz „aplikanta sądowego, aplikanta prokuratorskiego, aplikanta sądowo-prokuratorskiego”, a art. 25 ust. 2 pkt 2 u.r.p. w części obejmującej zwrot: „lub asystenta prokuratora”. 3.2. Marszałek omówił zagadnienie ograniczonej legitymacji inicjowania kontroli konstytucyjności prawa przez Krajową Radę Radców Prawnych. Zauważył, że wskazane przez wnioskodawcę grupy podmiotów różnych, których sytuacja prawna została uregulowana w ten sam sposób, składają się z osób dopiero ubiegających się o wpis na listę radców prawnych albo o dopuszczenie do egzaminu radcowskiego, bez odbycia aplikacji radcowskiej. Nie są to podmioty reprezentowane przez samorząd radcowski. Podniesienie zarzutu naruszenia art. 32 ust. 1 Konstytucji przez nierówne uregulowanie sytuacji prawnej osób, które nie należą do grona osób reprezentowanych przez samorząd radcowski, wykracza poza jej konstytucyjną legitymację. Marszałek stwierdził, że należy umorzyć postępowanie dotyczące badania zgodności art. 25 ust. 1 pkt 3 u.r.p., art. 25 ust. 1 pkt 4 u.r.p., art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a i b, pkt 5 lit. a i b, ust. 2 pkt 2, 3 i 4 u.r.p. w zakresie, w jakim w jednakowy sposób regulują sytuację prawną osób wskazanych w tych przepisach, oraz art. 25 pkt 4 lit. b, pkt 5 lit. b, ust. 2 pkt 3 i 4 w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p., a także art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. a i b u.r.p. w zakresie, w jakim regulują sytuację prawną doktorów nauk prawnych w inny sposób niż osób wymienionych w art. 25 ust. 2 pkt 1 u.r.p. z art. 32 ust. 1 Konstytucji ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. 3.3. Oceniając art. 25 ust. 1 pkt 3 u.r.p. z art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji, nie można przyjąć, że zaskarżony przepis stanowi regulację częściową, a przywrócenie jej zgodności z Konstytucją jest możliwe na skutek rozstrzygnięcia Trybunału. Ustalenie długości okresu wykonywania wskazanych w badanym przepisie zawodów lub zajmowania wyznaczonych tam stanowisk, a także wyznaczenie odpowiedniej „daty granicznej”, musi nastąpić na mocy rozstrzygnięcia ustawodawcy. Brak określonego przez wnioskodawcę uregulowania może zatem zostać potraktowany jedynie jako potencjalna luka w prawie. Trybunał o konstytucyjności luki wypowiadać się nie może, a luka może być usunięta w sposób zgodny z Konstytucją na różne sposoby, tak interpretacyjnie, jak legislacyjnie. 3.4. Marszałek Sejmu przypomniał, że rezygnacja z minimalnego okresu praktyki, którą musieli wykazać się sędziowie, prokuratorzy, notariusze oraz adwokaci, nastąpiła wraz ze zmianą art. 25 u.r.p. na podstawie ustawy zmieniającej z 30 czerwca 2005 r. Zdaniem Marszałka, modyfikacja modelu przygotowywania do wykonywania zawodu radcy prawnego polegająca na zmniejszeniu jej rygoryzmu mieści się w zakresie swobody normowania ustawodawcy. 3.5. Marszałek, odnosząc się do zarzutu braku wymogu legitymowania się przez osobę uprawnioną aktualną wiedzą prawniczą oraz odpowiednią praktyką w zawodzie prawniczym, stwierdził, że badany przepis pozwala wyodrębnić określone grupy uprawnionych. Pierwszą z nich tworzą sędziowie, prokuratorzy, adwokaci i notariusze, którzy również w stanie prawnym sprzed 10 września 2005 r. byli uprawnieni do uzyskania wpisu na listę radców prawnych, bez złożenia stosownego egzaminu. Legitymują się oni długotrwałą (co najmniej trzyletnią) praktyką w swoim zawodzie. Ponadto bezpośrednio przed uzyskaniem wpisu na listę radców prawnych rezygnują z dalszego wykonywania swojego zawodu. Użyte w badanym przepisie sformułowania „wykonywali zawód” lub „zajmowali stanowisko” obejmują tę kategorię osób, która bezpośrednio przed wpisem zaprzestała wykonywać inny zawód prawniczy. W wypadku tej grupy osób uprawnionych problem tzw. daty granicznej nie występuje, gdyż niezależnie od momentu powołania (wpisania na listę adwokatów), wykonywali oni swój zawód także w nowych warunkach. Zdaniem Sejmu, model przepływu pomiędzy zawodami prawniczymi dotyczący sędziów, prokuratorów, notariuszy i adwokatów, którzy przez długi okres wykonywali swoje zawody (zajmowali swoje stanowiska) i zamierzają skorzystać z uprawnienia wynikającego z ustawy bezpośrednio po zakończeniu wykonywania tych zawodów, spełnia wymagania określone przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku o sygn. K 30/06. Osoby te posiadają zarówno aktualną wiedzę prawniczą (wykonywali zawód prawniczy bezpośrednio przed wpisem) i odpowiednią (wieloletnią) praktykę. Drugą grupę osób uprawnionych do wpisu na listę radców prawnych tworzą sędziowie, prokuratorzy, notariusze i adwokaci, którzy zaraz lub w krótkim okresie po rozpoczęciu wykonywania zawodu (uzyskaniu nominacji na zajmowane stanowisko) występują z wnioskiem o wpis na listę radców prawnych. Zdaniem wnioskodawcy, nie legitymują się oni odpowiednią praktyką w zawodzie. Od momentu wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroków o sygn. K 6/06 i K 30/06, ustawodawca zmodyfikował drogę do zawodu sędziego i prokuratora. Zdaniem Marszałka Sejmu, wprowadził, na podstawie ustawy z dnia 23 stycznia 2009 r. o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury (Dz. U. Nr 26, poz. 157, ze zm.; dalej: ustawa o KSSiP), bardziej rygorystyczne warunki powołania na stanowisko sędziego albo prokuratora. Ustawodawca, na skutek oceny kwalifikacji sędziego i prokuratora, umożliwił przepływ pomiędzy zawodami sędziego i prokuratora. Kwalifikacje konieczne do zajmowania stanowiska sędziego są na tyle wysokie, że nie można kwestionować ich przydatności do wykonywania zawodu radcy prawnego. Ze względu na przyjętą przez ustawodawcę konstrukcję „przepływu” pomiędzy tymi zawodami, należy uznać, że skoro kwalifikacje prawnicze prokuratora są wystarczające do zajmowania stanowiska sędziego, to są także dostateczne do wykonywania zawodu radcy prawnego. 3.6. Marszałek Sejmu wskazał, że nominacja Ministra Sprawiedliwości na stanowisko notariusza jest możliwa dopiero wtedy, gdy osoba ubiegająca się o powołanie wykaże, że pracowała w charakterze asesora notarialnego co najmniej 2 lata. Czym innym jest nabycie prawa do wykonywania zawodu notariusza oraz jego wykonywanie. Wpisanie się na listę notariuszy jest możliwe tylko w wypadku faktycznego wykonywania zawodu notariusza. Prawo do wykonywania zawodu notariusza ustaje wraz z momentem odwołania przez Ministra Sprawiedliwości. Nie jest możliwa rezygnacja notariusza z wykonywania zawodu ze skutkiem natychmiastowym. Zdaniem Marszałka Sejmu, wśród ustawowych warunków, które muszą spełnić osoby ubiegające się o nominację na stanowisko sędziego, prokuratora, notariusza, znajduje się wymóg legitymowania się wieloletnim okresem praktyki prawniczej. Ustawodawca założył, że proces przygotowywania do zajmowania stanowiska sędziego, prokuratora lub notariusza wymaga dłuższej praktyki prawniczej przed nominacją na to stanowisko niż proces przygotowywania się do wykonywania zawodu radcy prawnego. Powyższe założenie znalazło swój wyraz w rezygnacji z konieczności legitymowania się trzyletnim okresem praktyki na stanowisku sędziego, prokuratora lub notariusza, aby uzyskać wpis na listę radców prawnych, przy utrzymaniu warunku wykazania (co najmniej) trzyletniego okresu wykonywania zawodu radcy prawnego, aby spełnić przesłanki powołania na wyżej wskazane stanowiska. Zatem kwestionowana regulacja jest zgodna z art. 17 ust. 1 Konstytucji. 3.7. Prawodawca konsekwentnie rezygnuje z ustanowienia okresu, w którym wymagany staż zawodowy powinien się odbyć, lub określenia jakiejś daty granicznej, od której czas zajmowania wymaganego stanowiska lub wykonywania zawodu nabierałby znaczenia prawnego. Zdaniem Marszałka, rezygnacja z wymogu weryfikacji znajomości aktualnie obowiązującego stanu prawnego wynika z dwóch powodów. Po pierwsze, ustawodawca zakłada, że osoby wskazane w badanym przepisie posiadają najwyższe lub co najmniej wystarczająco wysokie kwalifikacje prawnicze, które zostały pozytywnie ocenione w trakcie okresu przygotowującego do wykonywania zawodu sędziego, prokuratora, notariusza albo adwokata. Prawodawca przyjął także założenie, że uzyskanie tytułu profesora lub stopnia doktora habilitowanego nauk prawnych gwarantuje posiadanie niekwestionowanych kwalifikacji prawniczych. Podobną konstrukcję przyjął w stosunku do osób, które zajmowały stanowisko starszych radców Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa. Ich kompetencje, potwierdzone zdanymi egzaminami i dotychczasową drogą zawodową uprawdopodabniają założenie, że będą w sposób prawidłowy wykonywać zawód radcy prawnego. Trzeba podkreślić, że także radca prawny, który ubiega się o wpis na listę adwokatów, aplikuje o powołanie na stanowisko notariusza albo prokuratora, jest zwolniony z obowiązku wykazania znajomości aktualnego stanu prawnego. Po drugie, samorząd radców prawnych ma instrumenty, które umożliwiają odmowę wpisu na listę radców prawnych osób, które nie dają rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego. Ocena, czy osoba, która już nie zajmuje stanowiska sędziego, prokuratora, notariusza lub już nie wykonuje zawodu adwokata, daje rękojmię należytego wykonywania zawodu radcy prawnego, jest jak najbardziej wskazana i konieczna. Rozstrzygnięcie organów samorządu radcowskiego w sprawie wpisu na listę radców prawnych podlega kontroli wewnątrzadministracyjnej oraz sądowoadministracyjnej. 3.8. Zdaniem Marszałka Sejmu, utrzymanie warunku legitymowania się określonym stażem zawodowym w wypadku sędziego, prokuratora, notariusza czy adwokata jest zbędne, gdyż te osoby spełniają rygorystyczne wymogi, w tym przesłankę legitymowania się odpowiednią praktyką prawniczą, w trakcie przygotowywania do wykonywania zawodu sędziego, prokuratora, notariusza, adwokata. Rygoryzm drogi do wykonywania zawodu sędziego, prokuratora, notariusza, adwokata gwarantuje adekwatny poziom kwalifikacji prawniczych, a zatem nie ma potrzeby wprowadzania warunku weryfikacji znajomości aktualnie obowiązującego prawa. Art. 25 ust. 1 pkt 3 u.r.p. nie stwarza niebezpieczeństwa dopuszczenia do wykonywania zawodu radcy prawnego osób nieprzygotowanych i niedających gwarancji należytego wykonywania zawodu. Jest on zgodny z art. 17 ust. 1 Konstytucji. 3.9. Marszałek Sejmu, odnosząc się do zarzutu korzystniejszego traktowania osób wskazanych w art. 25 ust. 1 pkt 3 u.r.p. przez odstąpienie od wymogu legitymowania się odpowiednim okresem praktyki prawniczej, stwierdził, że osoby uprawnione na podstawie zakwestionowanego przepisu wymóg ten spełniają. Ustawodawca tak ukształtował proces przygotowania do wykonywania wskazanych w przepisie zawodów, że wymaganą praktykę odbywają oni przed rozpoczęciem wykonywania zawodu sędziego, prokuratora, notariusza czy adwokata. 3.10. Marszałek wskazał, odnosząc się do wymogu „daty granicznej”, że warunek ten dotyczy wyłącznie osób uprawnionych na podstawie art. 25 ust. 1 pkt 4 u.r.p. W ocenie Marszałka, zasadność rezygnacji z niektórych przesłanek wpisu na listę: tzw. daty granicznej oraz weryfikacji znajomości aktualnego stanu prawnego, jest uzasadniona kwalifikacjami osób wskazanych w art. 25 ust. 1 pkt 3 u.r.p., których nie mają osoby, które zdały egzamin sędziowski lub prokuratorski. Dopiero spełnienie ustawowych wymogów pozwala im uzyskać porównywalne kwalifikacje prawnicze. Regulacja różnicująca spełnia zatem przesłanki relewantności oraz proporcjonalności. Porównanie sytuacji prawnej radców prawnych i aplikantów oraz osób uprawnionych na podstawie art. 25 ust. 1 pkt 3 u.r.p. prowadzi do wniosku, że nie są to podmioty podobne, a ich sytuacja jest uregulowana różnie. W art. 25 ust. 1 pkt 3 u.r.p. wyodrębniona została bowiem grupa osób dopiero ubiegających się o wpis na listę. Nie następuje zatem naruszenie zasady równości. Aplikanci radcowscy, z jednej strony, i sędziowie, prokuratorzy, notariusze i adwokaci, z drugiej, są podmiotami różnymi, a ich sytuacja prawna nie jest jednakowa. Samorząd radców prawnych nie jest pozbawiony możliwości badania, czy konkretna osoba ubiegająca się o wpis na listę radców prawnych jest nieskazitelnego charakteru i swym dotychczasowym zachowaniem daje rękojmię należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. Marszałek Sejmu nie zgodził się, że badany przepis wprowadza rozwiązanie niespójne systemowo i uznał, że art. 25 ust. 1 pkt 3 u.r.p. jest zgodny z art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji. 3.11. Marszałek stwierdził, że użyte przez ustawodawcę pojęcia „zajmował stanowisko” lub „pozostawał na stanowisku” oznaczają okres służby, a nie rzeczywisty okres pracy. Dopiero przyjęcie sformułowania „pracował w charakterze” ma oznaczać wyłącznie okres faktycznej pracy. Powszechną techniką legislacyjną w wypadku zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy jest proporcjonalne wydłużenie okresu zajmowania stanowiska wymaganego do spełnienia warunków ustawowych. Wówczas oba sformułowania „zatrudnienie” oraz „zajmowanie stanowiska” oznaczają czas służby. Podczas rekonstrukcji treści zaskarżonych przepisów decydujące znaczenie ma decyzja ustawodawcy o posłużeniu się pojęciem „zajmował stanowisko”, a nie „pracował w charakterze”. Uzasadnienia użycia w art. 25 ust. 4 u.r.p. sformułowania „praca” szukać należy w rozstrzygnięciu ustawodawcy, aby zakres regulacji art. 25 ust. 4 u.r.p. objął wszystkie rodzaje czynności wskazanych w art. 25 ust. 1 i 2 u.r.p., a zatem nie tylko zatrudnienie pracownicze, lecz także „pracę” na podstawie umów cywilnoprawnych. Marszałek Sejmu uznał, że czas praktyki prawniczej, wskazany w badanych przepisach, nie odnosi się wyłącznie do okresu faktycznego wykonywania wymaganych czynności. Treść normy zdekodowanej na podstawie art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a, pkt 5 lit. a, ust. 2 pkt 2 oraz art. 25 ust. 4 u.r.p., pozwala stwierdzić, że w skład wymaganego okresu „zajmowania stanowiska” może wchodzić: czas rzeczywistej pracy we wskazanym charakterze, a także okresy równorzędne, lecz jedynie takie, za które uprawniony otrzymywał wynagrodzenie. 3.12. Odrębnej analizy wymaga zagadnienie ustalenia stosownego okresu aplikacji sądowej lub prokuratorskiej ukształtowanej na podstawie ustawy o KSSiP. Z uwagi na to, że okres aplikacji do momentu złożenia egzaminu sędziowskiego lub prokuratorskiego nie wiąże się z zatrudnieniem, nie należy łączyć okresu zajmowania stanowiska aplikanta z okresem pobierania wynagrodzenia. Pojęcie „okres zajmowania stanowiska aplikanta sędziowskiego, prokuratorskiego” w tym zakresie jest czasem, w którym aplikant ma pełnię praw i obowiązków. Z wymaganego czasu praktyki prawniczej wyłączony jest zatem okres zawieszenia aplikanta. Niewłaściwe wykonywanie przez aplikanta swoich obowiązków może prowadzić do skreślenia aplikanta z listy. Okres aplikacji wlicza się do okresów zatrudnienia, od których zależą uprawnienia pracownicze, pod warunkiem ukończenia aplikacji. W ocenie Marszałka Sejmu, przepis ten nie będzie miał jednak zastosowania w wypadku oceny spełnienia warunków wpisu na listę radców prawnych. Nie jest konieczne ukończenie aplikacji, aby okres ten mógł zostać uznany za wymagany czas praktyki. Możliwość uzyskania wpisu na listę radców prawnych bez złożenia egzaminu radcowskiego nie należy do uprawnień pracowniczych. W tym wypadku samorząd radcowski jest zobowiązany do wnikliwej oceny, czy osoba ubiegająca się o wpis na listę radców prawnych daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego. 3.13. Marszałek Sejmu wyjaśnił, na czym polega wykonywanie zawodu radcy prawnego. Jego zdaniem, nie można zgodzić się z wnioskodawcą, że ustawodawca użył pojęć nieostrych w kwalifikowany sposób, to jest skutkujących niekonstytucyjnością przepisu ustawy. Marszałek stwierdził, że ta argumentacja jest adekwatna w wypadku oceny art. 25 ust. 2 pkt 4 u.r.p. Użyte w przepisie pojęcia „wykonywania wymagających wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związanych ze świadczeniem pomocy prawnej” oraz „pomocy prawnej” muszą zostać zdefiniowane na podstawie odpowiednich przepisów ustawy. 3.14. Marszałek stwierdził, że w wypadku wykonywania pracy w niepełnym wymiarze, okresy, w których osoby ubiegające się o wpis na listę radców prawnych lub o przystąpienie do egzaminu radcowskiego bez odbycia aplikacji, wykonywały wyżej wskazane czynności, muszą zostać proporcjonalnie wydłużone. Zdaniem Marszałka Sejmu, jedyną dopuszczalną i zgodną z Konstytucją interpretacją art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b, pkt 5 lit. b, ust. 2 pkt 3 i 4 u.r.p. jest przyjęcie, że rodzajem pracy, o której mowa w art. 25 ust. 4 ustawy, jest wykonywanie wyżej wskazanych czynności. W wypadku wykonywania wymagających wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związanych ze świadczeniem pomocy prawnej przez radcę prawnego na podstawie umowy o pracę, z załączonych do wniosku dokumentów – umowy o pracę, zaświadczenia radcy prawnego (adwokata) oraz innych – musi wynikać okres świadczonej pracy, wymiar czasu pracy, zakres obowiązków pracownika, a także fakt wykonywania przez ten okres wymagających wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związanych ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego. Wymagany trzyletni okres odpowiada trzyletniemu zatrudnieniu w pełnym wymiarze czasu pracy, to jest przy ośmiogodzinnym czasie pracy na dobę i przeciętnie czterdziestogodzinnym w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym. W wypadku zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy okres świadczenia pracy musi być wydłużony, aby w przeliczeniu osiągnąć trzyletni okres zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy. Powyższe wymagania odnoszą się również do osób, które wykonywały czynności związane ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego na podstawie umowy cywilnoprawnej. Z dokumentów załączonych do wniosku – umowy cywilnoprawnej, zaświadczenia, innych dołączonych przez daną osobę – musi wynikać okres wykonywania czynności, ich intensywność mierzona czasem wykonywania tych czynności, ich rodzaj (zakres obowiązków), a w szczególności, że ich wykonywanie wymagało wiedzy prawniczej i było bezpośrednio związane ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego. Gdyby czynności były wykonywane w sposób mniej intensywny, to jest przez czas krótszy niż w przyjętym dla umowy o pracę okresie rozliczeniowym wynikającym np. z faktu wykonywania tych czynności przez mniej niż osiem godzin dziennie lub czterdzieści godzin w tygodniu, wymagany okres musi być proporcjonalnie wydłużony. Pojęcie pracy w tej sytuacji obejmuje zatem także zatrudnienie niepracownicze. Przyjęcie innej wykładni prowadziłoby do zróżnicowania sytuacji prawnej osób wykonujących czynności na różnych podstawach, w ten sposób, że osoby zatrudnione na podstawie umowy o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy, aby skorzystać z dobrodziejstwa ustawy, musiałyby przez dłuższy okres wykonywać określone czynności, podczas gdy osób współpracujących z adwokatem lub radcą prawym na podstawie umowy cywilnoprawnej takie obostrzenie by nie objęło. 3.15. Marszałek nie zgodził się z wnioskodawcą, że art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b, pkt 5 lit. b, ust. 2 pkt 3 i 4 u.r.p. narusza zasadę poprawnej legislacji przez wprowadzenie przesłanki nieweryfikowalnej oraz posłużenie się pojęciami, których zdefiniowanie jest niemożliwe. Osoba zamierzająca skorzystać z uprawnień unormowanych w ustawie musi przedstawić takie dokumenty, które pozwolą stwierdzić jednoznacznie, że warunek ustawowy wykonywania czynności związanych ze świadczeniem pomocy prawnej przez wymagany okres został spełniony. Samorząd radcowski będzie mógł, a nawet powinien, ocenić, czy konkretna osoba ubiegająca się o wpis daje rękojmię należytego wykonywania zawodu radcy prawnego, a przesłanką oceny winien być m.in. okres wykonywania wymagających wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związanych ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego. Powyższa argumentacja jest adekwatna w wypadku oceny przesłanek, których spełnienie umożliwi przystąpienie do egzaminu radcowskiego bez odbycia aplikacji. 3.16. Marszałek przypomniał, że ustawodawca, ustalając katalog osób uprawnionych do uzyskania wpisu na listę radców prawnych bez konieczności składania egzaminu, ukształtował go, wziąwszy pod uwagę spełnienie dwóch przesłanek wskazanych w wyrokach Trybunału Konstytucyjnego z 8 listopada 2006 r. (sygn. K 30/06) oraz z 19 kwietnia 2006 r. (sygn. K 6/06). 3.17. Zdaniem Marszałka Sejmu, wymóg trzyletniego okresu wykonywania wymagających wiedzy prawniczej czynności związanych ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego, odpowiadający czasowi trwania aplikacji radcowskiej, zapewnia możliwość zdobycia praktycznego doświadczenia prawniczego równego aplikacji. Aplikanci radcowscy, zgodnie z art. 351 u.r.p., zastępują radcę prawnego, co oznacza, że nie uzyskują oni statusu pełnomocnika procesowego, a swoboda aplikanta w występowaniu przed sądem jest znacznie ograniczona. W ocenie Marszałka, umożliwienie doktorom nauk prawnych przystąpienia do egzaminu radcowskiego bez odbycia aplikacji radcowskiej nie wprowadza sprzecznych ze sobą regulacji. Art. 364 u.r.p. reguluje sposób sprawdzenia umiejętności praktycznego zastosowania wiedzy z zakresu prawa. A w stosunku do doktorów nauk prawnych, uprawnionych na podstawie art. 25 ust. 1 pkt 5 u.r.p., odstąpienie od wymogu złożenia egzaminu obwarowane zostało istotnym warunkiem. Aplikujący do zawodu radcy prawnego doktor nauk prawnych musi legitymować się trzyletnim doświadczeniem prawniczym. Art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a i b, pkt 5 lit. a i b oraz art. 25 ust. 2 pkt 3 i 4 u.r.p. są zgodne z art. 2 Konstytucji. 3.18. Marszałek wskazał, że analiza zadań asystenta prokuratora nie potwierdza tezy, iż wykonuje on jedynie czynności wpadkowe i techniczne. Asystent prokuratora uczestniczy we wszystkich czynnościach procesowych postępowania przygotowawczego. Marszałek nie zgodził się z oceną wnioskodawcy o nieprzydatności doświadczenia zawodowego zdobytego przez asystenta prokuratora do właściwego wykonywania zawodu radcy prawnego. 3.19. W wypadku aplikantów sędziowskich istnieje konieczność zdobycia praktyki prawniczej także po złożeniu egzaminu sędziowskiego w ramach aplikacji (zajmując stanowisko aplikanta sądowego). Wykluczona jest w praktyce sytuacja, w której aplikanci sędziowscy oraz prokuratorscy po złożeniu egzaminów mogliby domagać się automatycznego wpisu na listę radców prawnych bez dodatkowej praktyki w zawodzie prawniczym. Marszałek stwierdził, że art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a, pkt 5 lit. a u.r.p. w części obejmującej zwrot: „asystenta prokuratora” oraz „aplikanta sądowego, aplikanta prokuratorskiego, aplikanta sądowo-prokuratorskiego”, a art. 25 ust. 2 pkt 2 u.r.p., w części obejmującej zwrot: „lub asystenta prokuratora”, są zgodne z art. 17 ust. 1 Konstytucji. 3.20. Marszałek Sejmu stwierdził, że czas wykonywania czynności bezpośrednio związanych ze świadczeniem pomocy prawnej przez radcę prawnego lub adwokata, wymagających wiedzy prawniczej, jest okresem, w którym osoba uprawniona zdobywa wymagane doświadczenie prawnicze. Czynności te muszą być wykonywane w pełnym zakresie w wymaganym okresie pracy, a przedstawiona wraz z wnioskiem o wpis na listę radców prawnych lub o dopuszczenie do egzaminu radcowskiego dokumentacja pozwala na jej weryfikację. Warunki skorzystania z uprawnień uregulowanych w ustawie są ściśle określone i jednakowe dla wszystkich. Nie narusza to prawa samorządu radcowskiego do sprawowania pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu. 3.21. Odnosząc się do zarzutu niekonstytucyjności art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a i b, pkt 5 lit. a i b w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p., Marszałek podkreślił, że zgodnie z art. 25 ust. 1 pkt 4 i 5 ustawy pomiędzy zakończeniem wymaganej praktyki, w trakcie której praca była wykonywana w pełnym wymiarze, a złożeniem wniosku o wpis mogą upłynąć maksymalnie dwa lata, czego wnioskodawca nie kwestionuje. Tym samym należy przyjąć, że KRRP uznaje wymóg znajomości aktualnego stanu prawnego za spełniony także wówczas, gdy okres, który upłynął pomiędzy ostatnim dniem praktyki prawniczej a momentem złożenia wniosku, nie będzie dłuższy niż dwa lata. Marszałek zgodził się z wnioskodawcą, że badane przepisy nie określają expressis verbis maksymalnego czasu, który może upłynąć pomiędzy zakończeniem okresu praktyki prawniczej a złożeniem wniosku o wpis na listę radców prawnych. Następstwem takiego rozstrzygnięcia ustawodawcy jest możliwość spełniania warunków ustawowych ustanowionych w art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a i b, pkt 5 lit. a i b w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p., gdy pomiędzy dniem zakończenia prawniczego stażu zawodowego a momentem złożenia wniosku upłynie wiele lat. Wówczas nie można przyjąć, że osoba ubiegająca się o wpis będzie nadal legitymowała się znajomością aktualnie obowiązującego prawa. Zatem art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a i b, pkt 5 lit. a i b w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. w zakresie, w jakim proporcjonalnemu wydłużeniu poddaje okres dzielący wykonywanie pracy w niepełnym wymiarze od dnia złożenia wniosku, są niezgodne z art. 17 ust. 1 Konstytucji. 3.22. W odniesieniu do zarzutu dotyczącego naruszenia zasady równości, Marszałek stwierdził, że ustawodawca jednakowo uregulował sytuację prawną podmiotów podobnych. Wspólną cechą relewantną osób uprawnionych na podstawie art. 25 ust. 1 pkt 4 i 5 ustawy jest odpowiednio złożenie stosownego egzaminu (sędziowskiego lub prokuratorskiego) albo uzyskanie stopnia doktora nauk prawnych i legitymowanie się właściwym doświadczeniem prawniczym. Cechą relewantną grupy podmiotów uprawnionych na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 2, 3 i 4 ustawy jest posiadanie wymaganej praktyki prawniczej. Czas stażu jest taki sam dla każdej osoby uprawnionej danej grupy (odpowiednio 3 lub 5 lat). Zdobycie doświadczenia prawniczego może nastąpić w różny sposób. Ustawodawca wymienia wiele stanowisk, których zajmowanie pozwoli na uzyskanie wymaganej praktyki prawniczej. Dopuszczalne jest także łączenie okresów zajmowania różnych stanowisk, wskazanych w zaskarżonych przepisach, a w wypadku art. 25 ust. 1 pkt 4 i 5 ustawy także czasu wykonywania czynności związanych ze świadczeniem pomocy prawnej przez radcę prawnego (adwokata). 3.22.1. Marszałek, analizując art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. a i b u.r.p. z punktu widzenia zgodności z zasadą równości, stwierdził, że status prawny doktorów nauk prawnych, którzy nie legitymują się praktyką prawniczą, jest inny niż sytuacja doktorów posiadających doświadczenie prawnicze. Stosownie do tego ustawodawca zróżnicował także uprawnienia przyznane tym dwóm grupom; jedna jest zwolniona z obowiązku odbycia aplikacji radcowskiej, a druga z egzaminu radcowskiego. 3.22.2. Odnosząc się do zarzutu KRRP korzystniejszego ukształtowania sytuacji prawnej osób uprawnionych na podstawie art. 25 ust. 1 pkt 4 i 5 oraz ust. 2 u.r.p. w stosunku do radców prawnych lub aplikantów radcowskich, Marszałek uznał, że jest to konsekwencja tego, iż radcowie prawni i osoby uprawnione nie mają wspólnej cechy relewantnej. Różnie unormowana, ze względu na brak cechy istotnej, jest również sytuacja aplikantów radcowskich i osób uprawnionych na podstawie art. 25 ust. 1 pkt 4 i 5 u.r.p. Status prawny osób wskazanych w art. 25 ust. 2 pkt 2, 3 i 4 ustawy prowadzi do uzyskania przez podmioty wymienione w tych przepisach i aplikantów radcowskich podobnych kwalifikacji, wystarczających, aby przystąpić do egzaminu radcowskiego. Art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a i b, pkt 5 lit. a i b, ust. 2 pkt 2, 3 i 4 ustawy w zakresie, w jakim regulują sytuację prawną osób tam wskazanych w sposób różny od radców prawnych oraz aplikantów radcowskich, są zgodne z art. 32 ust. 1 Konstytucji. 3.23. Marszałek stwierdził, że art. 364, art. 365, art. 366 u.r.p. tworzą ramy egzaminu radcowskiego. Ustawodawca kształtuje kompetencje samorządu zawodowego, ale jego swoboda nie oznacza dowolności. W formie ustawowej następuje wyznaczenie granic działalności zawodowej członków korporacji. Marszałek stwierdził, że kwestionowana regulacja, w zakresie, w jakim kształtuje zasady przeprowadzania egzaminu radcowskiego, jest zgodna z art. 17 ust. 1 Konstytucji. Zdaniem Marszałka Sejmu, forma egzaminu radcowskiego jest zagadnieniem neutralnym z punktu widzenia sprawowania pieczy przez samorząd zawodowy, o ile ustawodawca zapewni odpowiedni (adekwatny) wpływ samorządu na kształt egzaminu w wybranej przez ustawodawcę formie. W ocenie Marszałka Sejmu, samorząd radcowski ma wystarczający wpływ na przeprowadzany w aktualnej formie pisemny egzamin radcowski, w tym współkształtuje treść testu. Jest on zatem zgodny z wymogami wskazanymi w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego. Art. 364 ust. 3 ustawy w zakresie, w jakim ustanawia jako część egzaminu radcowskiego rozwiązanie testu jednokrotnego wyboru, nie jest niezgodny z art. 17 ust. 1 Konstytucji. Zaskarżone przepisy przewidują obowiązek zasięgnięcia opinii KRRP przed wydaniem aktu wykonawczego. Wobec powyższego kwestionowane regulacje są zgodne z art. 17 ust. 1 Konstytucji. Marszałek nie zgodził się z tezą wnioskodawcy, że kompetencja Ministra Sprawiedliwości określona w art. 36 ust. 6 u.r.p. zapewnia czynnikowi państwowemu dominujący wpływ na ustalenie zasad składania egzaminu. Zdaniem Marszałka, nie występuje tu dominacja czynnika państwowego. Kwestionowana regulacja jest zgodna z art. 17 ust. 1 Konstytucji. 3.24. Zdaniem Marszałka, art. 36 ust. 1, art. 361 ust. 5, art. 368 ust. 2 u.r.p. w zakresie, w jakim regulują powoływanie przedstawicieli Ministra Sprawiedliwości w skład zespołu do przygotowywania zestawu pytań testowych oraz zadań na egzamin radcowski, komisji egzaminacyjnych, komisji egzaminacyjnej II stopnia, nie są niezgodne z art. 17 ust. 1 Konstytucji. Kwestionowane przepisy w zakresie, w jakim regulują powoływanie przedstawicieli Krajowej Rady Radców Prawnych w skład zespołu do przygotowywania zestawu pytań testowych oraz zadań na egzamin radcowski, komisji egzaminacyjnych, komisji egzaminacyjnej II stopnia, są zgodne z art. 17 ust. 1 Konstytucji. 3.25. Marszałek nie zgodził się z wnioskodawcą, że w wypadku art. 312 ust. 1 u.r.p. dochodzi do naruszenia zasady lojalności państwa wobec adresata normy. Minister Sprawiedliwości wyraża swój sprzeciw w formie decyzji administracyjnej. Jego wyrażenie kończy zatem postępowanie w sprawie sprzeciwu, do którego mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071, ze zm.). Z uwagi na ustawowe określenie terminu podjęcia decyzji administracyjnej, trudności nie powinno nastręczać ustalenie, czy wpis na listę został dokonany. Natomiast w razie zaniechania działań ustalających stan rozstrzygnięcia sprawy, okres oczekiwania na potwierdzenie prawidłowości i skuteczności dokonania wpisu ulega ewentualnemu wydłużeniu jedynie o czas, jaki zajmuje przesłanie decyzji ministra podmiotom zainteresowanym. Termin zaskarżenia decyzji ministra sprawiedliwości do sądu administracyjnego rozpoczyna swój bieg od dnia doręczenia tej decyzji. Dopiero złożenie ślubowania, które następuje po wpisie, upoważnia radcę prawnego do wykonywania zawodu. Konstytucyjne gwarancje pewności prawa są zatem dochowane. W związku z powyższym art. 312 ust. 1 ustawy jest zgodny z art. 2 Konstytucji. 3.26. Zdaniem Marszałka, krąg adresatów art. 361 ust. 1 u.r.p w nowym brzmieniu odnosi się do aplikantów radcowskich wpisanych na listę przed 10 września 2005 r. (przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej z 30 czerwca 2005 r.). Tym samym prawo do złożenia egzaminu zawodowego na dotychczasowych zasadach (również do złożenia egzaminu poprawkowego) nie przysługiwało aplikantom radcowskim, który byli adresatami normy zrekonstruowanej na podstawie zaskarżonych przepisów. Adresaci zaskarżonych przepisów nie zostali pozbawieni możliwości ponownego złożenia egzaminu radcowskiego, w wypadku uzyskania w roku 2009 negatywnego wyniku egzaminu. Zgodnie bowiem z art. 361 ust. 1 u.r.p. do egzaminu radcowskiego może przystąpić osoba, która odbyła aplikację radcowską i otrzymała zaświadczenie o jej odbyciu. Art. 16 ust. 1 w związku z art. 16 ust. 3 ustawy zmieniającej z 20 lutego 2009 r. jest więc zgodny z art. 2 Konstytucji. 4. Pismem z 13 września 2010 r. Prokurator Generalny wniósł o stwierdzenie, że: 1) art. 25 ust. 1 pkt 3 i art. 25 ust. 2 pkt 2 w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p., w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą z 20 lutego 2009 r., są zgodne z art. 17 ust. 1 i art. 32 ust. 1 Konstytucji; 2) art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a i b, pkt 5 lit. a i b oraz art. 25 ust. 2 pkt 3 i 4 w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p., w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą, są zgodne z art. 2, art. 17 ust. 1 i art. 32 ust. 1 Konstytucji; 3) art. 312 ust. 1 u.r.p., w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą, jest zgodny z art. 2 Konstytucji; 4) art. 36 ust. 1 i 12, art. 361 ust. 16, art. 364 ust. 3 i art. 368 ust. 14 u.r.p., w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą, są zgodne z art. 17 ust. 1 Konstytucji; 5) art. 36 ust. 6, art. 361 ust. 5, art. 364 ust. 1 i art. 368 ust. 2 u.r.p., w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą, są niezgodne z art. 17 ust. 1 Konstytucji; 6) art. 16 ust. 1 w związku z art. 16 ust. 3 ustawy zmieniającej z 20 lutego 2009 r. jest zgodny z art. 2 Konstytucji. Prokurator wniósł o umorzenie postępowania w pozostałym zakresie ze względu na niedopuszczalność wydania orzeczenia. Prokurator wyraził wątpliwość co do legitymacji KRRP do złożenia wniosku o stwierdzenie niezgodności z Konstytucją w określonym zakresie zaskarżonych przepisów ustawy, dotyczących dostępu do zawodu radcy prawnego bez odbytej aplikacji i bez złożenia egzaminu radcowskiego (art. 25 ust. 1 u.r.p.) oraz przepisów dotyczących przystąpienia do egzaminu radcowskiego bez odbytej aplikacji radcowskiej (art. 25 ust. 2 u.r.p.). 4.1. Zdaniem Prokuratora, wnioskodawca mógł objąć wnioskiem interesy tylko tych grup zawodowych, które jest kompetentny reprezentować. Poza zdolnością wnioskową wnioskodawcy pozostaje ochrona interesów przedstawicieli innych grup zawodowych aniżeli radcowie prawni i aplikanci radcowscy. Wnioskodawca nie ma legitymacji do występowania w trybie art. 191 ust. 2 Konstytucji w interesie podmiotów określonych w art. 25 ust. 1 pkt 4 u.r.p., które uznaje za traktowane nierówno, w rozumieniu art. 32 ust. 1 Konstytucji, w porównaniu z podmiotami określonymi w art. 25 ust. 1 pkt 3 u.r.p. W tym zakresie sprawa podlega umorzeniu z powodu niedopuszczalności orzekania. Podobnie jest w wypadku badania zgodności art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a i b u.r.p. z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Prokurator wskazał, że w zakresie działania samorządu zawodowego radców prawnych znajduje się ochrona interesów aplikantów radcowskich. Zatem konieczna jest merytoryczna ocena zgodności art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. a i b w związku z art. 25 ust. 4 oraz art. 25 ust. 2 pkt 2-4 w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. z art. 32 ust. 1 Konstytucji, w zakresie, w jakim przepisy te zwierają odmienne niż „droga aplikacyjna” przesłanki dostępu do zawodu radcy prawnego. Wnioskodawca niespójność systemową oraz niesprawiedliwość wywodzi z porównania sytuacji faktycznej osób niebędących ani radcami prawnymi, ani aplikantami radcowskimi. Ocena konstytucyjności normy określonej w art. 25 ust. 1 pkt 3 u.r.p. nie leży w interesie ani radców prawnych, ani też osób mających status aplikanta radcowskiego. Nie mieści się ona również w zakresie działania KRRP. Badanie zgodności art. 25 ust. 1 pkt 3 u.r.p. z art. 2 Konstytucji podlega umorzeniu wobec niedopuszczalności orzekania. 4.2. Wnioskodawca w wypadku art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a i b w związku z art. 25 ust. 4, art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. a i b w związku z art. 25 ust. 4 oraz art. 25 ust. 2 pkt 3 i 4 w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. dopatruje się naruszenia zasady demokratycznego państwa prawnego przez naruszenie zasady rzetelnej legislacji, w szczególności przez użycie pojęć nieostrych znaczeniowo i niedookreślonych. Wszystkie wyżej wskazane przepisy określają przesłanki ubiegania się o wpis na listę radców prawnych bez odbycia aplikacji radcowskiej i bez konieczności przystąpienia do egzaminu radcowskiego (art. 25 ust. 1 u.r.p.) oraz przesłanki umożliwiające przystąpienie do egzaminu radcowskiego bez konieczności odbycia aplikacji radcowskiej (art. 25 ust. 2 u.r.p.). Spełnienie tych przesłanek jest badane przez samorząd radcowski w procedurze wpisu na listę radców prawnych oraz w procedurze dopuszczenia do egzaminu radcowskiego. Procedury te w efekcie prowadzą do dopuszczenia do wykonywania zawodu radcy prawnego osób spoza korporacji radców prawnych. W kontekście powołanego wzorca konstytucyjnej kontroli, zaskarżone w tej grupie przepisy u.r.p. należą zatem do kompetencji samorządu radców prawnych. Prokurator stwierdził, że art. 25 ust. 1 pkt 3, art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a i b w związku z art. 25 ust. 4, art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. a i b w związku z art. 25 ust. 4, art. 25 ust. 2 pkt 2-4 w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. podlegają kontroli zgodności z art. 17 ust. 1 Konstytucji. 4.3. Prokurator podniósł, że zachodzi związek pomiędzy badaniem zgodności art. 25 ust. 1 pkt 3 u.r.p. a sprawą badania zgodności art. 12 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie (Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 369, ze zm.; dalej: prawo o notariacie), w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 30 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy – Prawo o adwokaturze i niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 163, poz. 1361; dalej: ustawa zmieniająca z 30 czerwca 2005 r.), w której Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok 26 marca 2008 r. (sygn. K 4/07, OTK ZU nr 2/A/2008, poz. 28). Zdaniem Prokuratora, zawarta w tym wyroku argumentacja została uwzględniona przez ustawodawcę, który w ustawie zmieniającej z 20 lutego 2009 r. przyjmując nowe rozwiązania w ustawach: prawo o adwokaturze, o radcach prawnych oraz prawo o notariacie, uwzględnił wyroki TK w sprawach o sygn. K 6/06 (z 19 kwietnia 2006 r., OTK ZU nr 4/A/2006, poz. 45), sygn. K 30/06 (z 8 listopada 2006 r., OTK ZU nr 10/A/2006, poz. 149) oraz sygn. K 4/07. Prokurator stwierdził, że art. 25 ust. 1 pkt 3 u.r.p. jest zgodny z art. 17 ust. 1 Konstytucji. 4.4. Zdaniem Prokuratora, wątpliwości związane z treścią art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. można usunąć w drodze wykładni w zgodzie z Konstytucją. Użycie w art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a u.r.p. określenia „zajmowanie stanowiska” jest podyktowane tym, że z wymienionymi w tym przepisie podmiotami (asesorami, referendarzami i starszymi referendarzami sądowymi, aplikantami i asystentami) nawiązano stosunek pracy z mianowania, a tego rodzaju stosunki pracy są określone odrębnymi przepisami. Użyte w art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a u.r.p. pojęcie „zajmowanie stanowiska” oznacza wykonywanie pracy na danym stanowisku. Pojęcie to odnosi się do jednego ze skutków mianowania: do nadania osobie mianowanej kompetencji do wykonywania funkcji związanej ze stanowiskiem, na które została mianowana. Natomiast użyte w art. 25 ust. 4 u.r.p. pojęcie „wykonywanie pracy” odnosi się do drugiego skutku mianowania – nawiązania stosunku pracy, a treść normatywna tego przepisu oznacza wyłącznie sposób sumowania okresów zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy (na tzw. ułamkach etatu). Pojęcie „wykonywanie pracy w niepełnym wymiarze” nie funkcjonuje na gruncie prawa pracy. Jest to pojęcie znane w innych gałęziach prawa (np. prawo zabezpieczenia społecznego). Zdaniem Prokuratora, wymiar czasu pracy powiązany jest z danym zawodem (stanowiskiem), nie zaś z zakresem, w jakim praca faktycznie w danym zawodzie (na danym stanowisku) była świadczona. Możliwe jest zrekonstruowanie norm prawnych na podstawie art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a oraz art. 25 ust. 4 u.r.p., z wykorzystaniem powszechnie uznawanych reguł wykładni. Art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. jest zgodny ze standardami wynikającymi z konstytucyjnej zasady demokratycznego państwa prawnego. Nie została naruszona zasada określoności prawa. 4.5. W odniesieniu do zarzutu niezgodności art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. z art. 17 ust. 1 Konstytucji, Prokurator wskazał, że kwestionowana regulacja realizuje standard dostępu do zawodu radcy prawnego. Art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a, w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą z 20 lutego 2009 r., nie stwarza niebezpieczeństwa nienależytego wykonywania zawodu przez określone w tym przepisie osoby. Pozostaje on zatem w zgodzie z art. 17 ust. 1 Konstytucji. Przepis ten zawiera bowiem wymóg legitymowania się przez osoby ubiegające się o wpis na listę radców prawnych, bez odbycia aplikacji i egzaminu radcowskiego, zarówno odpowiednim stażem zawodowym, jak i aktualną wiedzą prawniczą. Regulacja ta nie daje też podstaw do upatrywania jej sprzeczności z art. 17 ust. 1 Konstytucji, wynikającej z uznania za odpowiednią, w kontekście przejścia do innego zawodu prawniczego, praktyki na stanowiskach aplikanta sądowego, aplikanta prokuratorskiego oraz aplikanta sądowo-prokuratorskiego. Art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a u.r.p. nie zwalnia osób ubiegających się o wpis na listę radców prawnych, „wykonujących pracę w niepełnym wymiarze”, od obowiązku wykazania się praktyką w zakresie aktualnie obowiązującego prawa, lecz jedynie proporcjonalnie wydłuża okresy wykonywania czynności „bezpośrednio związanych ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego”. Jest to zgodne z intencją ustawodawcy, aby przez cały wymieniony w tym przepisie okres osoba aspirująca do zawodu radcy prawnego wykonywała wskazane czynności. Art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. jest zgodny z art. 17 ust. 1 Konstytucji. 4.6. Zdaniem Prokuratora, z punktu widzenia dopuszczalności wniosku podmiotu o szczególnej zdolności wnioskowej Trybunał Konstytucyjny może jedynie badać tę normę w części, w jakiej jest ona adresowana do KRRP. Wobec tego na pytanie, czy zaskarżona norma jest na tyle nieprecyzyjna i niejasna, że stwarza stan niepewności prawnej KRRP, Prokurator udzielił odpowiedzi negatywnej. Stwierdził, że istotą zawodu radcy prawnego jest świadczenie pomocy prawnej. Ustawowa definicja pomocy prawnej jest otwarta. Ustawodawca arbitralnie nie zadecydował, jakie czynności zostaną zaliczone do tej kategorii. Nie wprowadził katalogu zamkniętego czynności pomocy prawnej. W art. 7 u.r.p. ustawodawca przykładowo wyliczył zakres pomocy prawnej. W art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. ustawodawca wskazał jedynie, jakie czynności bezwzględnie obejmuje „pomoc prawna”. Na podstawie tej regulacji radcowie prawni uzyskali kompetencje określania, jakie czynności przez nich wykonywane, a niebędące „udzielaniem porad i konsultacji prawnych, opinii prawnych”, wchodzą w zakres „pomocy prawnej”. Normy zawartej w kwestionowanym przepisie nie można interpretować inaczej, jak tylko w ten sposób, że określony w niej okres co najmniej 5-letniej praktyki zawodowej odnosi się wyłącznie do okresu, w którym czynności bezpośrednio związane ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego rzeczywiście były wykonywane. W ocenie Prokuratora, nie jest zasadne kwestionowanie przez wnioskodawcę dostatecznej określoności sformułowania „czynności bezpośrednio związane”. Sformułowanie to doprecyzowuje jedynie określone w tym przepisie „czynności” (wskazuje na ich bliskość z czynnościami polegającymi na świadczeniu pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego). Prokurator stwierdził, że możliwe jest zrekonstruowanie norm prawnych na podstawie art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b u.r.p., z wykorzystaniem powszechnie uznawanych reguł wykładni. Przesłanki wymienione w kwestionowanym przepisie podlegają weryfikacji przez członków samorządu radcowskiego, a na etapie wystawiania stosownych zaświadczeń – także adwokackiego. Kwestionowana regulacja jest zgodna z art. 2 Konstytucji. Te same argumenty przemawiają za zgodnością art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. z art. 2 i art. 17 ust. 1 Konstytucji. 4.7. Zdaniem Prokuratora, wnioskodawca błędnie odczytał treść art. 25 ust. 1 pkt 5 i art. 25 ust. 2 pkt 1 u.r.p. Art. 25 ust. 1 pkt 5 u.r.p., w odróżnieniu od art. 25 ust. 2 pkt 1 tej ustawy, nie odnosi się do wszystkich osób, które posiadają tytuł naukowy doktora nauk prawnych, lecz jedynie do tych osób z takim tytułem, które w okresie 5 lat przed złożeniem wniosku o wpis na listę radców prawnych, łącznie przez okres co najmniej 3 lat, zajmowały stanowiska, określone w art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. a lub wykonywały czynności wymienione w art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b u.r.p. Zarzut wewnętrznej niespójności takiej regulacji jest nietrafny. Uregulowanie art. 25 ust. 1 pkt 5 u.r.p. jest także spójne z uregulowaniem art. 25 ust. 1 pkt 4 tej ustawy. Oba te przepisy zawierają przesłanki ubiegania się o wpis na listę radców prawnych bez odbycia aplikacji i złożenia egzaminu radcowskiego. Przesłanki te, odnoszące się do wymienionych w tych przepisach osób, są równoważne. Prokurator podkreślił, że skoro pomiędzy art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. a i b u.r.p. a art. 25 ust. 2 pkt 1 tej ustawy nie istnieje niespójność, w rozumieniu art. 2 Konstytucji, to w sprzeczności z tym wzorcem konstytucyjnej kontroli, w omawianym zakresie, nie pozostają również zaskarżone normy, które wnioskodawca wywodzi z brzmienia kwestionowanych przepisów, pozostających w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. Prokurator stwierdził, że art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. a w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. jest zgodny z art. 2 i art. 17 ust. 1 Konstytucji. Uznał też, że zgodny z art. 2 i art. 17 ust. 1 Konstytucji jest art. 25 ust. 1 pkt 5 lit. b w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. Mają tu zastosowanie te same argumenty, które odnoszą się do konstytucyjności art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. b w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. 4.8. Zdaniem Prokuratora, aby ocenić konstytucyjność rozwiązania dotyczącego asystentów sędziego oraz asystentów prokuratora decydujące jest to, że praktyczne przygotowanie do zawodu radcy prawnego realizuje się nie przez aplikację ogólną i specjalistyczną w Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury, lecz przez zatrudnienie na stanowisku asystenta sędziego lub asystenta prokuratora przez okres co najmniej 5 lat w okresie nie dłuższym niż 8 lat przed złożeniem wniosku o dopuszczenie do egzaminu radcowskiego. Teoretyczne i praktyczne przygotowanie wymienionych podmiotów do zawodu radcy prawnego ostatecznie będzie podlegać weryfikacji w trakcie egzaminu radcowskiego, oczywiście o ile wymienione osoby zostaną do tego egzaminu dopuszczone. Spełnia to konstytucyjny wymóg przepływu osób między zawodami prawniczymi, o czym orzekał już Trybunał Konstytucyjny. Zatem art. 25 ust. 2 pkt 2 u.r.p. jest zgodny z art. 17 ust. 1 Konstytucji. W konsekwencji w zgodzie z art. 17 ust. 1 Konstytucji pozostaje zaskarżona norma, którą wnioskodawca wywodzi z art. 25 ust. 2 pkt 2 w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. 4.9. Prokurator pojęcie „pomoc prawna” wyłożył w zgodzie z Konstytucją. Norm zawartych w kwestionowanych przepisach nie można interpretować inaczej niż tylko w ten sposób, że określony w nich okres co najmniej 5-letniej praktyki zawodowej odnosi się wyłącznie do okresu, w którym czynności bezpośrednio związane ze świadczeniem pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego rzeczywiście były wykonywane. Art. 362 ust. 4 pkt 6 i 7 u.r.p., dla wszystkich osób wymienionych w art. 25 ust. 2 pkt 3 i 4 tej ustawy, wprowadza obowiązek dołączenia do wniosku o dopuszczenie do egzaminu radcowskiego dokumentów zaświadczających wskazane w tych przepisach okoliczności faktyczne. Rozwinięciem tych przepisów są § 5 ust. 3 i 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 września 2009 r. w sprawie przeprowadzania egzaminu radcowskiego (Dz. U. Nr 163, poz. 1302). Zgodnie z § 5 ust. 3 powołanego rozporządzenia, dokumentem, o którym mowa w art. 362 ust. 4 pkt 6 u.r.p., jest świadectwo pracy lub zaświadczenie o zatrudnieniu albo umowy cywilnoprawne, stwierdzające wskazane w nim fakty „wraz z oświadczeniem o złożeniu deklaracji do właściwego urzędu skarbowego oraz zapłaceniu podatku wynikającego z tytułu tych umów”. Zgodnie zaś z § 5 ust. 4 powołanego rozporządzenia, dokumentem, o którym mowa w art. 362 ust. 4 pkt 7 u.r.p., jest świadectwo pracy lub zaświadczenie o zatrudnieniu, stwierdzające co najmniej 5-letni okres zatrudnienia w urzędach organów władzy publicznej i wykonywania wymagających wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związanych ze świadczeniem pomocy prawnej na rzecz tych urzędów. Prokurator stwierdził, że art. 25 ust. 2 pkt 3 i 4 w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. jest zgodny z art. 2 i art. 17 ust. 1 Konstytucji. 4.10. Prokurator zbadał kwestię cechy wspólnej, która nakazuje równo traktować – w dostępie do zawodu radcy prawnego – aplikantów radcowskich i podmioty wymienione w zaskarżonych przepisach ustawy. Wnioskodawca tego rodzaju cechy nie wskazał. Zdaniem Prokuratora, za cechę tę nie można uznać wymogu aplikacji radcowskiej. W ocenie Prokuratora, sytuacja faktyczna podmiotów wymienionych w zaskarżonych przepisach ustawy, w porównaniu z osobami posiadającymi status aplikanta radcowskiego, jest różna. Zatem zróżnicowanie sytuacji prawnej tych grup podmiotów nie narusza zasady wyrażonej w art. 32 ust. 1 Konstytucji, lecz ją realizuje. Skarżone przepisy regulują bowiem różne drogi do zawodu radcy. Są one zróżnicowane, w zależności od różnic w przygotowaniu, jakie można uzyskać, wykonując inną pracę lub uzyskując inny status niż praca i nauka w charakterze aplikanta radcowskiego. Każda z tych dróg ma umożliwić dostęp do zawodu radcy prawnego. 4.11. Prokurator stwierdził, że argumenty wnioskodawcy dotyczące niezgodności art. 312 ust. 1 u.r.p. z art. 2 Konstytucji są nietrafne. Zarówno w poprzednim stanie prawnym, jak i obecnie, wpis na listę radców prawnych uznaje się za dokonany, jeżeli nie sprzeciwi się temu Minister Sprawiedliwości. W tym kontekście wyrażenie „nie podpisze sprzeciwu” jest tożsame z wyrażeniem „nie sprzeciwi się”, ponieważ sprzeciwienie się w formie decyzji administracyjnej oznacza złożenie podpisu pod pisemnym sprzeciwem, a podpisanie to sprzeciwienie się w określonej formie (pisemnej). Zdaniem Prokuratora, błędny jest pogląd wnioskodawcy, że znowelizowany art. 312 ust. 1 u.r.p. uzależnia skuteczność wpisu na listę radców prawnych lub aplikantów radcowskich nie od doręczenia sprzeciwu, ale od jego podpisania przez Ministra Sprawiedliwości. Prokurator podkreślił, że prawnie skuteczna ingerencja w sferę uprawnień osoby zainteresowanej nastąpi bowiem dopiero z chwilą doręczenia jej decyzji o sprzeciwie. Termin podpisania ewentualnego sprzeciwu wiąże Ministra Sprawiedliwości i pozwala na jednoznaczne, precyzyjne stwierdzenie, czy organ ten skorzystał ze swojego prawa do sprzeciwu w ustawowym terminie, zarazem gwarantując organowi realność tego terminu jako terminu zajęcia stanowiska w sposób prawnie wiążący. 4.12. Prokurator przypomniał rozważania Trybunału Konstytucyjnego na temat zasad i przebiegu egzaminu adwokackiego i radcowskiego. Stwierdził, że zaskarżone przez wnioskodawcę przepisy ustawy dotyczące egzaminu radcowskiego nie w pełni czynią zadość wymogom sformułowanym przez Trybunał Konstytucyjny. Zdaniem Prokuratora, art. 36 ust. 6 i art. 364 ust. 1 u.r.p., w kontekście art. 36 ust. 10 u.r.p., nie gwarantują organom samorządu radcowskiego odpowiedniego wpływu na zakres merytoryczny egzaminu radcowskiego, stanowiącego sprawdzian umiejętności w zakresie wykonywania zawodu radcy. Minister Sprawiedliwości zatwierdza wykaz tytułów aktów prawnych, z których wybrane stanowią podstawę opracowania pytań testowych na egzamin radcowski, w sytuacji gdy egzamin radcowski polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego osoby przystępującej do egzaminu radcowskiego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. W ocenie Prokuratora, ustawodawca, decydując że egzamin radcowski pozostanie egzaminem zawodowym, jednocześnie, w art. 364 ust. 1 u.r.p., wprowadził zamknięty katalog objętych tym egzaminem dziedzin prawa. Uniemożliwia to samorządowi radców prawnych skuteczną próbę modyfikacji tego katalogu. O zakresie przedmiotowym egzaminu radcowskiego w istocie zadecydowało państwo, a nie samorząd radców prawnych. Zatem w tym zakresie egzamin radcowski w rzeczywistości jest egzaminem państwowym, a nie zawodowym. Prokurator stwierdził, że niekonsekwencja ustawodawcy w kształtowaniu zasad egzaminu radcowskiego powoduje, że przepisy art. 36 ust. 6 oraz art. 364 ust. 1 u.r.p. nie gwarantują samorządowi radców prawnych odpowiedniego wpływu na kształtowanie zakresu merytorycznego egzaminu radcowskiego. Wpływ ten nie może się też w pełni realizować przez art. 36 ust. 10 u.r.p., który wprowadza dla każdej rady okręgowej izby radców prawnych uprawnienie do zgłaszania zespołowi propozycji pytań testowych wraz z wykazem prawidłowych odpowiedzi oraz propozycji zadań. Uprawnienie to jest bowiem ograniczone wyłącznie do dziedzin prawa wskazanych przez państwo w art. 364 ust. 1 u.r.p. Prokurator stwierdził, że art. 36 ust. 6 oraz art. 364 ust. 1 u.r.p. są niezgodne z art. 17 ust. 1 Konstytucji. 4.13. Prokurator nie zgodził się, że art. 36 ust. 1 u.r.p. narusza art. 17 ust. 1 Konstytucji. Zdaniem Prokuratora, Minister Sprawiedliwości nie może nie powołać w skład zespołu radców prawnych delegowanych przez KRRP. Prokurator stwierdził, że zasady samorządności nie urzeczywistniają art. 361 ust. 5 i art. 368 ust. 2 u.r.p. Minister Sprawiedliwości powołuje bowiem komisje egzaminacyjne oraz komisje egzaminacyjne II stopnia (komisje odwoławcze), spośród kandydatów na członków wskazanych przez Ministra Sprawiedliwości i KRRP, i to Minister Sprawiedliwości wyznacza przewodniczących komisji. Skoro Minister Sprawiedliwości powołuje komisje, to Minister a nie KRRP ostatecznie będzie oceniał, czy zgłoszony przez KRRP kandydat na członka komisji egzaminacyjnej oraz komisji egzaminacyjnej II stopnia posiada wiedzę i doświadczenie dające rękojmię prawidłowego przebiegu egzaminu oraz rzetelnego rozpoznania odwołań. Prokurator uważa, że jest różnica pomiędzy uregulowaniami art. 361 ust. 5 i art. 368 ust. 2 u.r.p. a uregulowaniem art. 36 ust. 1 tej ustawy. Zakwestionowane przepisy uniemożliwiają samorządowi radcowskiemu kształtowanie swojej reprezentacji w składach komisji do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego oraz rozpatrywania odwołań od uchwały o wyniku egzaminu radcowskiego. W ocenie Prokuratora, procedura wyłaniania składów osobowych obu komisji egzaminacyjnych nie odpowiada wyrażonej w art. 17 ust. 1 Konstytucji zasadzie samorządności. 4.14. Prokurator stwierdził, odnosząc się do zarzutu niekonstytucyjności art. 36 ust. 12, art. 361 ust. 16 oraz art. 368 ust. 14 u.r.p., że do wydania przez Ministra Sprawiedliwości rozporządzeń na podstawie delegacji określonych w art. 36 ust. 12 oraz art. 361 ust. 16 u.r.p. konieczne jest uprzednie uzyskanie opinii Krajowej Rady Radców Prawnych. Natomiast w wypadku rozporządzenia, o którym mowa w art. art. 368 ust. 14 u.r.p., opinia KRRP nie jest wymagana. Prokurator wskazał, z jednej strony, co jest istotą opinii, a z drugiej, podkreślił, że istotą rozporządzenia jest to, że uszczegóławia ono instytucje określone w ustawie. Materia regulowana rozporządzeniem, z punktu widzenia sprawowanej przez samorząd radców prawnych pieczy, pozostaje więc obojętna. Przepisy rozporządzenia nie mogą określać zakresu przedmiotowego egzaminu radcowskiego, który kompleksowo został uregulowany w ustawie. Skoro wyżej wskazane rozporządzenia regulują kwestie pozostające poza stanowczą kompetencją samorządu radców, wynikającą z art. 17 ust. 1 Konstytucji, to przepisy ustawy, określające sposób wydania tych aktów prawnych, zapewniający udział samorządu radcowskiego w procesie legislacyjnym, nie pozostają w sprzeczności z danym wzorcem kontroli. 4.15. Prokurator, odnosząc się do art. 364 ust. 3, który wprowadza w pierwszej części egzaminu radcowskiego test jednokrotnego wyboru, przypomniał, że kandydat do zawodu radcy prawnego może wykazać się szeroką wiedzą prawniczą w każdej z kolejnych czterech części egzaminu radcowskiego. Przepis ten jest zgodny z art. 17 ust. 1 Konstytucji. 4.16. Prokurator wniósł o umorzenie postępowania dotyczącego zarzutu wnioskodawcy o pominięciu przez ustawę kwestii ustnej formy egzaminu radcowskiego. W tym zakresie wydanie orzeczenia jest niezasadne. 4.17. Prokurator wniósł o umorzenie postępowania w zakresie badania art. 364 ust. 4-13, art. 365 oraz art. 366 u.r.p. jako niezgodnych z art. 17 ust. 1 Konstytucji. Zarzut wnioskodawcy nie został dostatecznie uzasadniony. Nie jest jasne, w jaki sposób sprawowanie przez samorząd radców prawnych pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu radcy jest ograniczone przez art. 364 ust. 4, art. 364 ust. 11 oraz art. 365 ust. 1 u.r.p. 4.18. Prokurator stwierdził, że do grupy aplikantów radcowskich, o których mowa w art. 16 ust. 1 ustawy zmieniającej z 20 lutego 2009 r., ma zastosowanie art. 36 u.r.p. Aplikanci, którzy zdali egzamin konkursowy 10 grudnia 2005 r. i rozpoczęli aplikację przed 1 października 2006 r., po 3 latach trwania aplikacji nabyli prawo do egzaminu radcowskiego. Część z nich nabyła takie prawo przed wejściem w życie ustawy zmieniającej z 20 lutego 2009 r. (tj. przed 25 marca 2009 r.), a część już po wejściu jej w życie. Ustawodawca, szanując zasadę równości, wprowadził dla wszystkich wchodzących w skład tej grupy aplikantów radcowskich egzamin radcowski w 2009 r. na zasadach określonych przez Krajową Radę Radców Prawnych. Nawiązał tym samym do starych zasad egzaminu radcowskiego, obowiązujących jeszcze przed wejściem w życie ustawy zmieniającej z 30 czerwca 2005 r. Wymieniona w zaskarżonym przepisie grupa aplikantów radcowskich nabyła prawo do egzaminu poprawkowego dopiero po wejściu w życie ustawy zmieniającej z 20 lutego 2009 r. Prawo to powstało dopiero wtedy, gdy łącznie zostały spełnione dwa warunki: negatywny wynik egzaminu radcowskiego i decyzja samego zainteresowanego o przystąpieniu do egzaminu poprawkowego. Prokurator uznał, że skoro egzamin radcowski odbył się w 2009 r., a zatem już po wejściu w życie ustawy zmieniającej z 20 lutego 2009 r., bo dopiero ta ustawa określiła termin egzaminu radcowskiego dla tej grupy aplikantów, to mogły do niego mieć zastosowanie wyłącznie nowe zasady egzaminu poprawkowego, wprowadzone do ustawy przez ustawę zmieniającą z 20 lutego 2009 r. Wobec tego art. 16 ust. 1 w związku z art. 16 ust. 3 ustawy zmieniającej z 20 lutego 2009 r. jest zgodny z art. 2 Konstytucji. 5. Krajowa Rada Radców Prawnych 2 maja 2011 r. złożyła pismo ustosunkowujące się do stanowisk Marszałka Sejmu i Prokuratora Generalnego. Wskazała, że uczestnicy postępowania przed TK prowadzą rozważania polemizujące z zarzutami KRRP, ale też przyznają częściowo trafność zarzutów wnioskodawcy. Zdaniem KRRP, polemika zawarta w pismach obu uczestników postępowania nie zawiera tez wymagających odparcia nową argumentacją. Wnioskodawca zaznaczył, że niekiedy wywody uczestników postępowania świadczą o nadaniu fragmentom uzasadnienia wniosku treści, jakiej on nie miał. Wnioskodawca powtórzył argumenty dotyczące swojej legitymacji do zaskarżenia przepisów ustawy wskazanych w stanowiskach uczestników postępowania. Odniósł się też do kwestii zgodności z Konstytucją art. 25 ust. 1 pkt 3, art. 25 ust. 1 pkt 4 lit. a i b, pkt 5 lit. a i b w związku z art. 25 ust. 4 u.r.p. oraz art. 36 ust. 6, art. 361 ust. 5, art. 364 ust. 1 i art. 368 ust. 2 u.r.p. W tym zakresie powtórzył swoją argumentację zawartą we wniosku do Trybunału Konstytucyjnego. 6. Trybunał Konstytucyjny 13 grudnia 2011 r. zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości o informacje. W piśmie z 10 stycznia 2012 r. Minister wskazał, że w okresie od wejścia w życie art. 312 ust. 1 u.r.p. (od 25 marca 2009 r.) do 31 grudnia 2011 r. Minister Sprawiedliwości sprzeciwił się wpisowi kandydatów na listę radców prawnych w 13 wypadkach. W tym czasie wpłynęło 5214 uchwał o wpisie na listę radców prawnych. Niezależnie od tego na podstawie art. 311 ust. 2 u.r.p. Minister zwrócił właściwym radom okręgowych izb radców prawnych uchwały o wpisie kandydatów wraz z aktami osobowymi celem ich uzupełnienia. W ocenie Ministra Sprawiedliwości, konstrukcja i istota sprzeciwu określona w art. 312 ust. 1 u.r.p. nie uległa zmianie w porównaniu do stanu prawnego obowiązującego do 24 marca 2009 r. Redakcja poprzednio obowiązująca budziła jednak wątpliwości, czy określony w tym przepisie termin do wydania decyzji administracyjnej jest liczony z uwzględnieniem daty jej podpisania przez uprawniony podmiot, czy też z uwzględnieniem daty doręczenia uprawnionemu podmiotowi. Art. 312 u.r.p. został jedynie nieznacznie zmieniony przez wprowadzenie do jego treści regulacji precyzującej termin wniesienia sprzeciwu wykluczający wątpliwości interpretacyjne. Minister Sprawiedliwości korzystał z uprawnień do wniesienia sprzeciwu w nielicznych i wyjątkowych sytuacjach, ze względu na zapewnienie praworządności. 7. Trybunał Konstytucyjny 13 grudnia 2011 r. zwrócił się do KRRP o informacje. W piśmie z 18 stycznia 2012 r. KRRP przedstawiła informacje dotyczące danych liczbowych odnośnie do osób, które zostały wpisane na listę radców prawnych w inny sposób niż po odbyciu aplikacji radcowskiej. II Na rozprawie wnioskodawca i Marszałek Sejmu podtrzymali swoje stanowiska. Prokurator Generalny zmodyfikował swoje stanowisko odnośnie do zarzutów dotyczących udziału samorządu radców prawnych w organizacji i przeprowadzaniu egzaminu radcowskiego. Wniósł o stwierdzenie, że art. 361 ust. 5 i art. 368 ust. 2 u.r.p. są zgodne z Konstytucją. Prokurator podtrzymał swój pogląd odnośnie do pozostałych kwestionowanych przepisów. Wyjaśnienia dotyczące instytucji sprzeciwu Ministra Sprawiedliwości od wpisu na listę radców prawnych złożył przedstawiciel tego Ministra. Stwierdził, że zakwestionowany przepis gwarantuje Ministrowi Sprawiedliwości, że jeśli w ustawowym terminie złoży sprzeciw, to jest on skuteczny. Przypomniano uchwałę siedmiu sędziów NSA, wedle której dla skutecznego wyrażenia sprzeciwu od wpisu na listę radców prawnych nie chodzi o zachowanie trzydziestu dni na złożenie sprzeciwu, tylko o doręczenie go zainteresowanej osobie. Zwrócił uwagę, że Minister Sprawiedliwości wyraża sprzeciw od wpisu, gdy dana osoba nie daje rękojmi należytego wykonywania zawodu. Rękojmię tę Minister Sprawiedliwości łączy nie tylko z cechami charakteru określonego radcy prawnego, ale też z wymogiem posiadania odpowiedniej wiedzy i umiejętności, które będą gwarantowały należyte wykonywanie zawodu. Przedstawiciel Ministra Sprawiedliwości przedstawił również informacje na temat mechanizmu i sposobu przeprowadzania egzaminów radcowskich. Wskazał, że wolą ustawodawcy jest to, aby funkcjonowały różnego rodzaju oczekiwania stawiane wobec kandydatów, którzy chcą wykonywać zawód radcy prawnego. Drogą zasadniczą jest aplikacja. Druga droga polega na dokonywaniu wpisu bez konieczności zdawania egzaminu, ale zawsze jest ona związana ze zdawaniem innego egzaminu lub z określoną, poprzedzoną egzaminem praktyką zawodową. Tym osobom są również stawiane wysokie wymagania, jeśli chodzi o sprawdzenie ich umiejętności stosowania prawa. Uczestnicy postępowania wyrazili różne poglądy na temat, czy forma egzaminu (a zatem brak ustnego egzaminu) jest elementem pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu radcy prawnego. Uczestnicy postępowania zgodzili się, że ustawodawca ma swobodę kreowania zawodów zaufania publicznego. Samorządy zrzeszające osoby wykonujące zawód zaufania publicznego, mimo że reprezentują swoich członków, muszą działać w granicach i na rzecz interesu publicznego. III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Krajowa Rada Radców Prawnych (dalej: KRRP albo wnioskodawca) wystąpiła do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności z Konstytucją niektórych przepisów ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65, ze zm.; dalej: u.r.p. albo ustawa o radcach prawnych) oraz ustawy z dnia 20 lutego 2009 r. o zmianie ustawy – Prawo o adwokaturze, ustawy o radcach prawnych oraz ustawy – Prawo o notariacie (Dz. U. Nr 37, poz. 286; dalej: ustawa zmieniająca z 20 lutego 2009 r.). 1. Legitymacja Krajowej Rady Radców Prawnych do wystąpienia z wnioskiem w sprawie kontroli niektórych przepisów ustawy o radcach prawnych. 1.1. Zgodnie z art. 191 ust. 1 pkt 4 Konstytucji, legitymacja ogólnokrajowych organów związków zawodowych oraz ogólnokrajowych władz organizacji pracodawców i organizacji zawodowych w zakresie kontroli prawa ma ograniczony charakter. Podmioty wskazane w art. 191 ust. 1 pkt 4 Konstytucji mogą wystąpić z wnioskiem, jeżeli akt normatywny dotyczy spraw objętych zakresem ich działania (art. 191 ust. 2 Konstytucji). Z art. 191 ust. 1 pkt 4 Konstytucji wynika, że przepis ten miał na celu objęcie ochroną tylko takich interesów wymienionych w nim podmiotów, „które mają pewien wspólny mianownik”. Są to – odpowiednio – interesy pracodawców w związku z zatrudnianiem pracowników, interesy pracownicze oraz interesy związane z wykonywaniem zawodu (por. postanowienia TK z: 17 marca 2003 r., sygn. Tw 63/02, OTK ZU nr 1/B/2003, poz. 11; 25 lutego 2003 r., sygn. Tw 77/02, OTK ZU nr 3/B/2003, poz. 163; 19 marca 2003 r., sygn. Tw 73/02, OTK ZU nr 2/B/2003, poz. 80; 21 maja 2003 r., sygn. Tw 6/03, OTK ZU nr 2/B/2003, poz. 85; 28 stycznia 2004 r., sygn. Tw 74/02, OTK ZU nr 1/B/2004, poz. 2). 1.2. Trybunał Konstytucyjny podtrzymuje swoje dotychczasowe stanowisko, że legitymacja ogólnokrajowych władz organizacji zawodowych, w tym samorządów zawodowych zrzeszających osoby wykonujące zawód zaufania publicznego, koncentruje się wokół spraw dotyczących wykonywania określonego zawodu przez członków korporacji, szczególnie w aspekcie nałożonych obowiązków i przyznanych uprawnień (zob. postanowienie TK z 8 stycznia 2008 r., sygn. Tw 39/07, OTK ZU nr 2/B/2008, poz. 48). Zakres działania, o którym stanowi art. 191 ust. 2 Konstytucji, musi wynikać z Konstytucji, ustawy lub statutu, o ile ustawa zezwala na jego statutowe doprecyzowanie (zob. postanowienie TK z 20 marca 2002 r., sygn. K 42/01, OTK ZU nr 2/A/2002, poz. 21). 1.3. Zgodnie z art. 41 u.r.p., zadaniem samorządu zawodowego tej grupy jest: 1) udział w zapewnianiu warunków do wykonywania ustawowych zadań radców prawnych; 2) reprezentowanie radców prawnych i aplikantów radcowskich oraz ochrona ich interesów zawodowych; 3) współdziałanie w kształtowaniu i stosowaniu prawa; 4) przygotowywanie aplikantów radcowskich do należytego wykonywania zawodu radcy prawnego oraz doskonalenie zawodowe radców prawnych; 5) nadzór nad należytym wykonywaniem zawodu przez radców prawnych i aplikantów radcowskich; 6) prowadzenie badań w zakresie funkcjonowania pomocy prawnej. Ustawa o radcach prawnych określa zadania poszczególnych organów występujących w imieniu tego samorządu zawodowego. Ustawodawca objął zakresem działania KRRP reprezentowanie osób wykonujących zawód radcy prawnego oraz sprawowanie pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu zaufania publicznego (art. 17 ust. 1 Konstytucji). 1.4. Zgodnie z art. 42 ust. 1 u.r.p., jednym z organów samorządu zawodowego radców prawnych jest Krajowa Rada Radców Prawnych. Na podstawie art. 60 ustawy, do zakresu działania Krajowej Rady Radców Prawnych należy: 1) reprezentowanie samorządu wobec sądów, organów państwowych i samorządowych, instytucji i organizacji; 2) udzielanie opinii o projektach aktów prawnych oraz przedstawianie wniosków dotyczących unormowań prawnych; 3) koordynowanie działalności okręgowych izb radców prawnych i sprawowanie nadzoru nad ich działalnością; 4) uchwalanie budżetu Krajowej Rady Radców Prawnych i zatwierdzanie sprawozdań z jego wykonania oraz rozpatrywanie wniosków Wyższej Komisji Rewizyjnej; 5) wybór Prezesa Krajowej Rady Radców Prawnych oraz Głównego Rzecznika Dyscyplinarnego, jeżeli jego mandat wygasł w okresie pomiędzy Krajowymi Zjazdami Radców Prawnych; 6) wybór przewodniczącego Krajowego Zespołu Wizytatorów, jego zastępcy i członków; 7) rozpatrywanie odwołań od uchwał rad okręgowych izb radców prawnych; 8) koordynowanie doskonalenia zawodowego radców prawnych; 9) uchwalanie regulaminów; 10) uchylanie sprzecznych z prawem uchwał zgromadzenia okręgowej izby radców prawnych; 11) tworzenie okręgowych izb radców prawnych, określanie ich liczby oraz terytorialnego zasięgu; 12) ustalanie zasad gospodarki finansowej samorządu; 13) określanie wysokości składki członkowskiej i zasad jej podziału oraz wysokości opłat związanych z decyzją w sprawie wpisu na listę radców prawnych i aplikantów radcowskich oraz opłat manipulacyjnych; 14) uchwalanie zasad zwalniania aplikantów od ponoszenia w całości lub w części opłaty rocznej, a także odraczania jej płatności lub rozkładania jej na raty; 15) wykonywanie zadań określonych w ustawie o świadczeniu przez prawników zagranicznych pomocy prawnej w Polsce; 16) współdziałanie z Ministrem Sprawiedliwości w zakresie określonym w ustawie. Z punktu widzenia przedmiotu niniejszej sprawy istotne znaczenie ma przede wszystkim umocowanie wnioskodawcy do reprezentowania radców prawnych (do występowania i działania w ich imieniu, bycia wyrazicielem ich interesów – art. 60 pkt 1 u.r.p.). KRRP uczestniczy w kształtowaniu składu komisji egzaminacyjnej na egzamin radcowski (art. 361 ust. 4 u.r.p.). Deleguje też członków do komisji kwalifikacyjnej na egzaminy wstępne na aplikację radcowską (art. 335 ust. 2 pkt 2 u.r.p.). 1.5. Zgodnie z dotychczasowym orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego, upoważnienie do kwestionowania przed Trybunałem aktu normatywnego jako dotyczącego „spraw objętych zakresem działania” organów samorządu zawodowego wiąże się z interesem prawnym danego samorządu oraz z interesem prawnym członków tej organizacji, do którego reprezentowania dany organ jest powołany (por. postanowienie TK z 24 września 1996 r., sygn. T 35/96, OTK ZU nr 5/1996, poz. 45). W niniejszej sprawie wnioskodawca skupia się na zagadnieniach wykonywania zawodu radcy prawnego przez członków korporacji oraz dostępu do tego zawodu z punktu widzenia odpowiedniego przygotowania merytorycznego kandydatów. Przedmiotem zaskarżenia uczynił on przepisy o zwolnieniu określonej grupy osób z obowiązku odbycia aplikacji radcowskiej lub z obowiązku składania egzaminu radcowskiego, a także przepisy związane z udziałem samorządu zawodowego w przeprowadzeniu egzaminu radcowskiego. Wnioskodawca kwestionuje również nadzór Ministra Sprawiedliwości nad samorządem radców prawnych. Trybunał stwierdza, że kwestionowane unormowania mieszczą się w ramach umocowania KRRP do reprezentowania interesów radców prawnych oraz dbałości o odpowiedni poziom wiedzy i umiejętności członków korporacji. Weryfikacja przydatności do wykonywania zawodu radcy prawnego musi umożliwiać wybór osób rzetelnie do tego przygotowanych. Kryteria i forma dopuszczenia do zawodu wpływają bowiem na wizerunek danej grupy zawodowej, na jej odbiór społeczny oraz na możliwość konkurowania w świadczeniu usług prawniczych. 1.6. KRRP jest zatem uprawniona do występowania z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie reprezentacji samorządu radców prawnych i osób wykonujących zawód radcy prawnego. Odnośnie do przesłanek art. 25 ustawy, dotyczących wpisu na listę radców prawnych bez odbycia aplikacji albo bez składania egzaminu radcowskiego, Trybunał Konstytucyjny zauważył, że przepisy te dotyczą również dostępu do zawodu radcy prawnego, a KRRP występuje o ich zbadanie, ponieważ reprezentuje na zewnątrz samorząd, którego konstytucyjnym zadaniem jest stanie na straży należytego wykonywania zawodu. Sprawy uregulowane w kwestionowanych we wniosku przepisach sytuują się na styku relacji samorządu radców prawnych z podmiotami zewnętrznymi. Kształtowanie tej relacji mieści się w działalności KRRP jako organu reprezentującego samorząd zawodowy. 1.7. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że skoro treść przepisów kwestionowanych przez wnioskodawcę mieści się w pojęciu spraw objętych zakresem działania Krajowej Rady Radców Prawnych, to możliwe jest merytoryczne zbadanie tych przepisów. 2. Model dostępu do zawodów prawniczych w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego. 2.1. Cel ustawy zmieniającej z 20 lutego 2009 r. W niniejszej sprawie wnioskodawca zaskarżył szereg przepisów ustawy o radcach prawnych, w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą z 20 lutego 2009 r. Ustawa ta wykonuje wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z 19 kwietnia 2006 r., sygn. K 6/06 (OTK ZU nr 4/A/2006, poz. 45), 8 listopada 2006 r., sygn. K 30/06 (OTK ZU nr 10/A/2006, poz. 149) oraz z 26 marca 2008 r., sygn. K 4/07 (OTK ZU nr 2/A/2008, poz. 28). W wyrokach tych Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność z Konstytucją niektórych przepisów ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2009 r. Nr 146, poz. 118, ze zm., dalej: prawo o adwokaturze) ustawy o radcach prawnych oraz ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie (Dz. U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158, ze zm., dalej: prawo o notariacie) i wypracował zasady kształtowania modelu dostępu do zawodów prawniczych. 2.2. Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego dotyczące dostępu do zawodów prawniczych. Trybunał Konstytucyjny, przed przystąpieniem do oceny konstytucyjności zakwestionowanych przez wnioskodawcę przepisów, przypomniał swoje ustalenia dotyczące istoty przyjętego przez ustawodawcę modelu wykonywania prawniczych zawodów zaufania publicznego i sprawowania pieczy nad należytym wykonywaniem tych zawodów w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony. 2.2.1. Trybunał Konstytucyjny w wyroku w sprawie o sygn. K 6/06 orzekł o niezgodności z Konstytucją niektórych przepisów ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy – Prawo o adwokaturze i niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 163, poz. 1361, ze zm.; dalej: ustawa zmieniająca z 30 czerwca 2005 r.), dotyczących m.in. egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką, przystępowania do egzaminu adwokackiego bez odbycia aplikacji adwokackiej, wpisu na listę adwokatów bez odbycia aplikacji i składania egzaminu adwokackiego oraz świadczenia pomocy prawnej przez osoby z wyższym wykształceniem prawniczym niebędące adwokatami. Z kolei w wyroku o sygn. K 30/06 Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją niektórych przepisów ustawy zmieniającej z 30 czerwca 2005 r. oraz ustawy o radcach prawnych, dotyczących m.in. wpisu na listę radców prawnych bez odbycia aplikacji i zdawania egzaminu radcowskiego oraz przystępowania do egzaminu radcowskiego bez odbycia aplikacji. Trybunał w wyroku o sygn. K 4/07 orzekał w sprawie zgodności podobnych regulacji, ale dotyczących dostępu do zawodu notariusza. W powyższych wyrokach Trybunał Konstytucyjny wskazał zasady kształtowania modelu dostępu do zawodów prawniczych. Stanowisko dotyczące tego zagadnienia Trybunał Konstytucyjny podtrzymuje również w niniejszej sprawie. 2.2.2. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego, na gruncie Konstytucji możliwe jest zastosowanie innych modeli, w tym także modelu stopniowanych państwowych egzaminów prawniczych. Zawody zaufania publicznego muszą być poddane stosownej reglamentacji oraz gwarancjom prawnym, ponieważ takiego ochronnego rozwiązania wymaga interes publiczny, ochrona interesów podmiotów obsługiwanych przez świadczących usługi prawnicze, a w wypadku notariuszy – także bezpieczeństwo obrotu prawnego. Trybunał, w wyroku z 18 lutego 2004 r. (sygn. P 21/02, OTK ZU nr 2/A/2004, poz. 9) zaakcentował, że piecza samorządów prawniczych wobec zawodów zaufania publicznego powinna być sprawowana w granicach interesu publicznego i jego ochrony. Interes ten nie może być jednak utożsamiany z interesem danej korporacji zawodowej. Wybór modelu naboru do zawodów prawniczych należy do ustawodawcy. Konstytucja nie przesądza bowiem trybu kształcenia teoretycznego oraz przygotowania praktycznego do wykonywania reglamentowanych zawodów prawniczych. Zarówno dla dobra wymiaru sprawiedliwości oraz ochrony prawa, jak i dla ochrony interesów podmiotów korzystających z pomocy prawnej przygotowanie powinno być wysokiej jakości i wiarygodne. Konieczna jest też ochrona odbiorców usług prawniczych, które wiążą się ze szczególnym ryzykiem. 2.2.3. Trybunał Konstytucyjny nie decyduje o rodzajach, zasięgu i zasadach wykonywania prawniczych zawodów zaufania publicznego jako zawodów reglamentowanych. Decyzje w tym zakresie podjął ustawodawca, ustanawiając poszczególne ustawy o prawniczych zawodach zaufania publicznego. W zakresie, w którym regulacje te nie pozostają w kolizji z unormowaniami konstytucyjnymi, Trybunał Konstytucyjny musi je w pełni respektować wraz z przypisanym im domniemaniem ich konstytucyjności (por. wyrok o sygn. K 6/06). Nie było i nie jest funkcją Trybunału kształtowanie czy też dokonywanie wyboru modelu przygotowania do wykonywania zawodów prawniczych. Modele te mogą być różne. W nierównym stopniu mogą też uwzględniać takie wartości jak społeczna dostępność pomocy prawnej, odpowiedzialność za poziom świadczonej pomocy prawnej, dostępność poszczególnych zawodów prawniczych dla aspirujących do ich wykonywania. W ocenie Trybunału, zawody zaufania publicznego wymagają szczególnej ochrony odbiorców świadczonych w ich ramach usług. Z tego powodu zarówno weryfikacja przygotowania do zawodu, jak i nabór do zawodu nie mogą być pozostawione nieograniczonej swobodzie gry rynkowej, bez jakichkolwiek regulacji i wymogów profesjonalnych i etycznych. Określenie wymogów należy do ustawodawcy, który ponosi społeczną i polityczną odpowiedzialność za dokonany wybór. 2.2.4. Z woli ustawodawcy utrzymana została wielość reglamentowanych zawodów prawniczych, których przedstawiciele świadczą kwalifikowane usługi prawnicze. Ustawodawca nie wprowadził jednolitego systemu państwowego przygotowania do wykonywania zawodów prawniczych. Kształcenie to odbywa się w trybie różnych aplikacji i zostało powierzone poszczególnym samorządom prawniczym. Organy samorządu zawodowego zostały wyposażone w uprawnienie do prowadzenia i współokreślania zasad odbywania odrębnych, właściwych dla danego zawodu prawniczego aplikacji. W wyroku z 18 lutego 2004 r. o sygn. P 21/02 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że nabór na aplikację adwokacką i radcowską jest sprawą publiczną, dotyczy bowiem korzystania z wolności wyboru zawodu. Kwestia ta pozostaje poza zakresem regulacji wewnątrzkorporacyjnych i zgodnie z art. 31 ust. 3 i art. 65 ust. 1 Konstytucji podlega regulacji ustawowej. Zadaniem ustawodawcy i przedmiotem jego odpowiedzialności jest określenie optymalnego w danej sytuacji modelu przygotowania i wykonywania zawodu prawnika. Przyjęte rozwiązania cechować musi koherencja, równe traktowanie osób wykonujących poszczególne zawody prawnicze lub aspirujących do ich wykonywania, unikanie rozwiązań sprzyjających omijaniu prawa, a także przerzucaniu ryzyka niewłaściwie świadczonych usług prawniczych na odbiorców tych świadczeń (por. wyrok o sygn. K 30/06). 2.2.5. Zgodnie z art. 17 ust. 1 Konstytucji, od decyzji ustawodawcy zależy nadanie danemu zawodowi prawniczemu w drodze ustawy statusu zawodu zaufania publicznego i wykreowanie samorządu tego zawodu. Ustawodawca określił poszczególne, odrębne zawody prawnicze zaufania publicznego oraz sprecyzował zasady ich wykonywania. Potraktował aplikacje jako stadium przygotowujące do konkretnego, wybranego zawodu prawniczego. W wypadku każdego z zawodów prawniczych przewidziany egzamin ukształtowany został jako egzamin o charakterze zawodowym, sprawdzający przygotowanie i przydatność do konkretnego zawodu prawniczego. Ustawodawca nie sformułował, jako założenia generalnego, swobodnego „przepływu” pomiędzy poszczególnymi zawodami prawniczymi. Okoliczności te dowodzą, że ustawodawca dostrzega i zachowuje specyfikę poszczególnych zawodów prawniczych. W tej sytuacji całkowite wyłączenie samorządów zawodowych od ustalania czy też współustalania zasad egzaminu zawodowego pozostaje w kolizji z przyjętym modelem. Od decyzji ustawodawcy zależy ponadto wyposażenie wykreowanych samorządów zawodowych w konstytucyjną gestię sprawowania pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu. 2.2.6. Utrzymanie przez ustawodawcę reglamentowanych zawodów prawniczych stanowi wyraz przekonania, że istnieją ważne społeczne racje ich wyodrębnienia dla wykonywania kwalifikowanych czynności w sferze stosowania prawa. Trybunał wyraża przekonanie także w niniejszej sprawie, że otwarcie zawodów prawniczych i zwiększenie dostępności usług prawniczych (także pod względem finansowym i terytorialnym) jest pożądane. Musi ono jednak następować w drodze rozwiązań wewnętrznie spójnych, które w sposób przejrzysty ukształtują model prawniczego kształcenia zawodowego oraz zasady przepływu pomiędzy wysoko kwalifikowanymi zawodami prawniczymi. Ustawodawca winien dostrzegać potrzebę zagwarantowania właściwego standardu legalnie wykonywanej pomocy prawnej oraz określić zasady odpowiedzialności za nienależyte jej świadczenie. 2.2.7. Swoboda ustawodawcy w zakresie kształtowania modelów zawodów prawniczych sprawia, że kontrola przepisów dotyczących tego zagadnienia przez Trybunał Konstytucyjny może polegać na zbadaniu ich z odpowiednimi wzorcami kontroli, a nie na ocenie celowości czy słuszności wyboru danego modelu przez ustawodawcę, o ile ten model mieści się w konstytucyjnych ramach. 3. Wzorce kontroli. W związku z tym, że większość przywołanych wzorców kontroli jest wspólna dla zarzutów podniesionych przez wnioskodawcę, Trybunał Konstytucyjny poddaje je analizie na początku swoich rozważań. 3.1. Zasada ochrony zaufania jednostki do państwa i stanowionego przez nie prawa a określoność przepisów prawnych (art. 2 Konstytucji). Wnioskodawca zarzucił, że przyjęte przez ustawodawcę rozwiązania ustawy o radcach prawnych są niespójne i niekoherentne, przez co naruszają zasady poprawnej legislacji. Jako wzorzec kontroli wskazał art. 2 Konstytucji i wynikające z niego zasady: ochrony zaufania jednostki do państwa i stanowionego przez nie prawa, pewności prawa oraz określoności prawa. Trybunał przypomina, że zasada ochrony zaufania obejmuje zakaz tworzenia przez ustawodawcę takich konstrukcji normatywnych, które są niewykonalne, stanowią złudzenie prawa i w konsekwencji jedynie pozór ochrony tych interesów, które są funkcjonalnie związane z treścią ustanowionego prawa podmiotowego (por. wyrok z 19 grudnia 2002 r., sygn. K 33/02, OTK ZU nr 7/A/2002, poz. 97). Z kolei wymóg określoności regulacji prawnej znajduje swą konstytucyjną podstawę w zasadzie demokratycznego państwa prawnego. Odnosi się on do wszelkich regulacji (pośrednio czy bezpośrednio) kształtujących pozycję prawną jednostki (zob. np. wyroki z: 20 listopada 2002 r., sygn. K 41/02, OTK ZU nr 6/A/2002, poz. 83; 3 grudnia 2002 r., sygn. P 13/02, OTK ZU nr 7/A/2002, poz. 90; 29 października 2003 r., sygn. K 53/02, OTK ZU nr 8/A/2003, poz. 83; 9 października 2007 r., sygn. SK 70/06, OTK ZU nr 9/A/2007, poz. 103). Z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego wynika, że każdy przepis prawny winien być skonstruowany poprawnie z punktu widzenia językowego i logicznego. Musi być jasny i precyzyjny (por. wywód o zasadzie określoności prawa w wyroku z 28 października 2009 r., sygn. Kp 3/09, OTK ZU nr 9/A/2009, poz. 138 i przywołane tam orzecznictwo). W ocenie konstytucyjności regulacji, której podmiot inicjujący postępowanie przed Trybunałem stawia zarzut niedookreślonej, nie wystarcza tylko i wyłącznie abstrakcyjne stwierdzenie nieokreśloności tekstu prawa. Zdaniem Trybunału, niejasność lub nieprecyzyjność przepisu może uzasadniać stwierdzenie jego niezgodności z Konstytucją, o ile jest tak daleko posunięta, że wynikających z niej rozbieżności nie da się usunąć za pomocą zwyczajnych środków mających na celu wyeliminowanie niejednolitości stosowania prawa. Pozbawienie mocy obowiązującej określonego przepisu z powodu jego niejasności czy nieprecyzyjności powinno być traktowane jako środek ostateczny, stosowany wtedy, gdy inne metody usuwania wątpliwości dotyczących treści przepisu, w szczególności przez jego interpretację, okażą się niewystarczające (zob. postanowienie TK z 27 kwietnia 2004 r., sygn. P 16/03, OTK ZU nr 4/A/2004, poz. 36 oraz wyroki z 16 grudnia 2003 r., sygn. SK 34/03, OTK ZU nr 9/A/2003, poz. 102; z 28 czerwca 2005 r., sygn. SK 56/04; OTK ZU nr 6/A/2005, poz. 67; z 15 stycznia 2009 r., sygn. K 45/07, OTK ZU nr 1/A/2009, poz. 3). Reasumując, nie każdy nieprecyzyjny, niejasny lub nielogiczny pod względem językowym przepis (lub grupa przypisów) może być automatycznie uznany za niekonstytucyjny. Posługiwanie się pojęciami pozaprawnymi, a nawet nieostrymi, nie narusza samo przez się zasady poprawnej legislacji (wymogu określonośc