Sygn. akt I ACa 472/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 października 2014 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący:SSA Roman Dziczek Sędziowie:SA Ewa

2 k.p.c. poprzez niezawarcie w uzasadnieniu wyroku wskazania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia dowodów, na których się Sąd oparł;

1. f)art. 6 k.c. w zw. z art. 232 k.c. poprzez ich pominięcie, co doprowadziło do uwzględnienia roszczeń powódki mimo niewykazania zawarcia umowy z ubezpieczycielem, jak też mimo niewykazania kosztów stałych leczenia powódki;
2. g)art. 233 § 2 k.p.c. poprzez nieuwzględnienie konsekwencji nieprzedstawienia przez powódkę dokumentów w postaci deklaracji PIT swoich oraz swojego męża, do czego Sąd zobowiązał powódkę na rozprawie w dniu 9 kwietnia 2013 roku; 2. naruszenie przepisów prawa materialnego, które miały wpływ na wynik sprawy tj.:
3. a)niezastosowanie normy prawnej art. 809 §

§ 2k.c.

oraz art. 74 k.c. w sytuacji, w której normy te powinny być zastosowane, poprzez dopuszczenie zeznań świadków i zeznań strony na okoliczność istnienia dokumentu ubezpieczenia i zawarcia umowy; b) naruszenie art. 815 § 1 k.c. i art. 66 k.c. poprzez pominięcie, a w konsekwencji naruszenie art. 65 k.c. przez dokonanie błędnej wykładni oświadczeń pozwanych nr

2 polegającej na ustaleniu, że pozwani zawarli umowy ubezpieczenia OC w ruchu zagranicznym, podczas gdy zawarli jedynie umowę ubezpieczenia OC w ruchu krajowym;

1. c)naruszenie przepisu art. 822 § 4 k.c. poprzez zastosowanie go w okolicznościach, gdy nie było do tego podstawy faktycznej;
2. d)naruszenie art. 25 ust.

2 ustawy z 22 maja 2003 roku o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych, a także art. 123 pkt 4 ww. ustawy w brzmieniu obowiązującym w chwili zdarzenia (Dz. U. 2007 Nr 102, poz. 691) poprzez pominięcie, iż ubezpieczenie OC posiadaczy pojazdów mechanicznych obejmuje zdarzenia powstałe na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a nie na terytorium państw trzecich;

1. e)naruszenie § 9 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 18 grudnia 2002 roku w sprawie szczegółowych zasad orzekania o stałym lub długotrwałym uszczerbku na zdrowiu, trybu postępowania przy ustalaniu tego uszczerbku oraz postępowania o wypłatę jednorazowego odszkodowania (Dz. U. 2013 rok poz. 954);
2. f)naruszenia art. 444 k.c. oraz 445 k.c. poprzez zasądzenie świadczeń na rzecz powódki w wysokości niewspółmiernie wysokiej do doznanej krzywdy;
3. g)naruszenie art. 444 § 2 k.c. i art. 447 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i przyznanie powódce łącznie renty skapitalizowanej oraz renty wyrównawczej, a ponadto przyznanie renty wyrównawczej bez ustalenia konkretnych zwiększonych potrzeb;
4. h)naruszenie art. 444 § 3 k.c. poprzez niezastosowanie, a w konsekwencji zaniechanie orzekania o rencie tymczasowej w sytuacji gdy były do tego podstawy faktyczne. Wskazując na powyższe pozwany (...) na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku w całości poprzez oddalenie powództwa skierowanego przeciwko skarżącemu i zasądzenie od powódki na rzecz skarżącego kosztów procesu za wszystkie dotychczasowe instancje, ewentualnie na podstawie art. 396 § 4 k.p.c. o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sądowi I instancji do ponownego rozpoznania wraz z rozstrzygnięciem o kosztach procesu. Pozwany złożył wnioski dodatkowe: na podstawie art. 380 k.p.c. w zw. z art. 162 k.p.c. wnosił o rozpoznanie przez Sąd II instancji postanowienia Sądu I instancji z dnia 19 listopada 2013 roku oddalającego wniosek o dopuszczenie dowodu z zeznań świadka M. S. na okoliczność warunków zawierania umowy OC w ruchu zagranicznym w zakładzie pozwanego nr 1 oraz o przeprowadzenie tego dowodu przez Sąd II instancji oraz na podstawie art. 227 w zw. z art. 381 k.p.c. o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodów w postaci dokumentów na okoliczność wypełnienia osobnego wniosku do zawarcia umowy ubezpieczenia OC w ruchu zagranicznym, a tym samym na okoliczność tego, że w niniejszej sprawie nie wykazano, aby pozwany nr 2 nabył takie ubezpieczenie od (...). W uzasadnieniu apelacji pozwany podkreślił, że od początku stał na stanowisku, że zdarzenie nie było objęte ubezpieczeniem OC, dlatego w ogóle nie mogło być mowy o jakiejkolwiek odpowiedzialności (...) względem powódki. Posiadacz pojazdu nie posiadał ochrony ubezpieczeniowej w zakresie odpowiedzialności cywilnej wynikającej z umowy ubezpieczenia tzw. Zielonej Karty w znaczeniu nadanym art. 2 pkt 17 ustawy z dnia 22 maja 2003 roku o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych, a z kolei biuro narodowe Serbii nie było sygnatariuszem wielostronnego porozumienia w rozumieniu art. 2 pkt 18 tej ustawy. Pozwany jedynie wyjątkowo, na zasadach ex gratio wypłacił powódce zadośćuczynienie w kwocie 230.000,00 PLN biorąc pod uwagę trudną sytuację powódki. W odpowiedzi na apelację powódka wnosiła o oddalenie apelacji pozwanego oraz zasądzenie od pozwanego na jej rzecz kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych za postępowanie apelacyjne. Sąd Apelacyjny zważył co następuje: Apelacja zasługuje na uwzględnienie. Ma rację skarżący, że Sąd Okręgowy dokonał błędnych ustaleń faktycznych co do tego, że autokar pozwanego J. R. był objęty dodatkowym ubezpieczeniem OC w ruchu zagranicznym. Sąd Okręgowy wadliwie przyjął, że zawarcie umowy ubezpieczenia OC w ruchu krajowym oznaczało jednocześnie zawarcie dodatkowej umowy OC w ruchu zagranicznym. Sąd ustalił ponadto, że zawarcie takiej dodatkowej umowy było zbędne, gdyż bez znaczenia jest miejsce powstania szkody, istotne jest obywatelstwo polskie oraz miejsce zamieszkania poszkodowanego, posiadacza samoistnego pojazdu lub kierowcy i zgłoszenie szkody w Polsce. Ustalenie to miało doniosłe znaczenie dla przyjęcia odpowiedzialności pozwanego (...) za szkody poniesione przez powódkę. Gwarancyjna odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń powstaje wraz z zawarciem właściwej umowy ubezpieczenia i jednocześnie gdy samoistny posiadacz pojazdu odpowiada za szkodę na zasadzie określonej w art. 436 § 1 k.c. w związku z art. 435 § 1 k.c.. W myśl art. 814 § 1 k.c. dopóki ubezpieczyciel nie rozpocznie udzielania ochrony ubezpieczeniowej, nie będzie ponosił odpowiedzialności gwarancyjnej z umowy ubezpieczenia. Jeżeli chodzi o odstępstwa od zasad wypływających z art. 814 § 1 k.c., które wynikają z przepisów prawa, to będą tu miały zastosowanie przepisy ustawy z dnia 22 maja 2003 roku o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2013 roku poz. 392). W przypadku obowiązkowych ubezpieczeń regulowanych wprost przepisami ustawy jak np. ubezpieczenie OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, zastosowanie ma zasada określona w art. 39 ustawy. Zgodnie z tymi przepisami, odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń rozpoczyna się z chwilą zawarcia umowy i zapłacenia składki ubezpieczeniowej lub jej pierwszej raty. Jeśli natomiast w umowie ubezpieczenia zakład ubezpieczeń wskazał późniejszy termin płatności składki lub jej pierwszej raty, odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń rozpoczyna się z chwilą zawarcia umowy. Inny termin rozpoczęcia odpowiedzialności można oznaczyć wyłącznie w przypadkach enumeratywnie wymienionych w ustawie. Słusznie podkreśla skarżący, że podstawową kwestią było ustalenie, czy pozwani zawarli dodatkową umowę o odpowiedzialności cywilnej za wypadki w ruchu zagranicznym, co potwierdzałaby tzw. Zielona Karta. Było to konieczne, gdyż samo ubezpieczenie OC właściciela autokaru wobec osób trzecich nie było wystarczające do przyjęcia odpowiedzialności (...). Serbia, na której terytorium doszło do wypadku nie była stroną Wielostronnego Porozumienia Zielonej Karty aż do 1 stycznia 2012 roku. Nie wystarczyło udowodnienie, że pozwany J. R. miał zawartą umowę OC w ruchu krajowym, bowiem samo zawarcie takiej umowy nie powoduje automatycznego zawarcia dodatkowej umowy OC w ruchu zagranicznym. Sąd Okręgowy w ogóle nie ustalił, że istotnie do zawarcia tej dodatkowej umowy OC w ruchu zagranicznym pomiędzy pozwanymi doszło, gdyż rozważania dotyczące zawarcia takiej umowy ograniczył do stwierdzenia, że system Zielonej Karty ma ułatwiać dochodzenie roszczeń ubezpieczeniowych podmiotom poszkodowanym na skutek ruchu pojazdów zarejestrowanych w innym kraju niż kraj miejsca zamieszkania poszkodowanego, a zgodnie z treścią § 53 ust. 3 obecnie obowiązujących u pozwanego (...) OWU w razie posiadania obywatelstwa polskiego przez poszkodowanego, posiadacza lub kierowcy i miejsca zamieszkania w Rzeczpospolitej Polskiej, w Polsce zgłoszenia roszczenia, to (...) ponosi odpowiedzialność na zasadach określonych przepisami prawa polskiego. Umknęło uwadze Sądu Okręgowego, że cytowany przepis § 53 ust. 3 OWU pozwanego (...) nie jest materialno-prawną podstawą odpowiedzialności, a ma charakter normy kolizyjnej. Rozstrzyga w razie wątpliwości które prawo stosować w sytuacji, gdy wypadek zdarzył się poza granicami Polski, a zarówno poszkodowany, jak i posiadacz samoistny pojazdu lub jego kierowca są obywatelami polskimi, mają miejsce zamieszkania w Polsce oraz roszczenie zostało zgłoszone w Polsce. Zgodnie z przepisem art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 roku o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2013 roku poz. 392 – treść przepisu była ta sama w dniu 11 lipca 2008 roku) ubezpieczenie OC posiadaczy pojazdów mechanicznych obejmuje zdarzenia powstałe na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z ust. 2 ubezpieczenie OC posiadaczy pojazdów mechanicznych obejmuje, na zasadzie wzajemności, również zdarzenia powstałe na terytoriach państw, których biura narodowe są sygnatariuszami Porozumienia Wielostronnego. Potwierdzeniem zawarcia każdej umowy ubezpieczenia, w tym dodatkowej umowy ubezpieczenia OC w ruchu zagranicznym jest w myśl przepisów (obowiązujących w dacie zdarzenia) – art. 809 §

§ 2k.c.

jako norma generalna, lex specialis - art. 5 ust.

ust. 3 ustawy z dnia 22 maja 2003 roku o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych oraz §

§ 2ust.

1 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 3 grudnia 2003 roku w sprawie rodzaju i zakresu dokumentu potwierdzającego spełnienie obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia obowiązkowego (Dz. U. Nr 211 poz. 2064). Przepisy cyt. rozporządzenia o treści następującej: §

2. Potwierdzeniem spełnienia obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia obowiązkowego jest dokument ubezpieczenia wydany przez zakład ubezpieczeń.
3. Dokumentem, o którym mowa w ust. 1, może być polisa ubezpieczeniowa, legitymacja ubezpieczeniowa, zaświadczenie tymczasowe, dowód potwierdzający opłacenie składki ubezpieczeniowej lub inny dokument ubezpieczenia potwierdzający zawarcie umowy ubezpieczenia obowiązkowego. §
5. W odniesieniu do ubezpieczenia obowiązkowego, o którym mowa w art. 4 pkt 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych, zwanej dalej "ustawą", dokument ubezpieczenia określa: 1)rodzaj ubezpieczenia; 2)strony umowy ubezpieczenia; 3)przedmiot umowy ubezpieczenia; 4)oznaczenie serii oraz numeru dokumentu ubezpieczenia; 5)markę i typ pojazdu mechanicznego, którego umowa ubezpieczenia dotyczy; 6)numer rejestracyjny pojazdu mechanicznego, którego umowa ubezpieczenia dotyczy; 7)numer nadwozia (podwozia) pojazdu mechanicznego, którego umowa ubezpieczenia dotyczy; 8)okres, na jaki umowa ubezpieczenia została zawarta; 9)sumę gwarancyjną ubezpieczenia; 10)wysokość składki ubezpieczeniowej także czytane wraz z art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 roku nie pozostawiają wątpliwości, że potwierdzeniem zawarcia umowy może być wyłącznie dokument ubezpieczenia wydany przez zakład ubezpieczeń. Z ustaleń dokonanych przez Sąd Okręgowy nie wynika kiedy i w jaki sposób miało dojść do zawarcia pomiędzy pozwanymi umowy ubezpieczenia OC w ruchu zagranicznym. Ustaleń tych nie zastępują przypuszczenia Sądu Okręgowego co do posiadania wymaganych prawem dokumentów przez pozwanego J. R.. Nie było to także dowodzenie prima facie – art. 231 k.p.c.. Przyjęcie przez Sąd Okręgowy, że pozwany J. R. jako profesjonalny przewoźnik posiadał wówczas wszystkie wymagane obowiązującymi przepisami prawa dokumenty było całkowicie dowolne. Sąd nie wyjaśnił, czy te dokumenty to umowa ubezpieczenia OC w ruchu zagranicznym i nie przywołał żadnego źródła dowodowego na poparcie faktu posiadania przez pozwanego dokumentów wymaganych przepisami prawa. Nie znajduje potwierdzenia ani w zebranych dowodach, ani nie wymagających dowodu faktach przyznanych lub znanych sądowi z urzędu przypuszczenie Sądu Okręgowego, że niemożliwym wydaje się wpuszczenie na terytorium Serbii przez służby celne autokaru bez odpowiednich dokumentów. Jeśli tymi odpowiednimi dokumentami miała być umowa ubezpieczenia Zielonej Karty to Sąd Okręgowy nie wskazał jakie regulacje prawne nakazują służbom celnym państw nie będących członkami Unii Europejskiej lub sygnatariuszami Porozumienia Wielostronnego zatrzymywanie autokarów z turystami w celu dostarczenia umowy ubezpieczenia Zielonej Karty. Nie może być kwestionowane, że pozwany J. R. nie dowiódł zawarcia umowy ubezpieczenia tzw. Zielonej Karty, gdyż nie złożył żadnego dokumentu ubezpieczenia wydanego mu przez pozwanego (...). Bez znaczenia dla odpowiedzialności pozwanego była ustalona przez Sąd Okręgowy okoliczność, że żona J. R. negocjowała warunki umowy OC do Bułgarii, do którego to kraju nie było wymagane ubezpieczenie tzw. Zielonej Karty. Pozwany J. R. nie organizował wyjazdu do Bułgarii, nie mogło być dla niego zaskoczeniem, że posiadany przez niego pojazd wjeżdża do kraju innego niż Bułgaria. Skoro pozwany J. R. nie zawarł dodatkowej umowy ubezpieczenia OC tzw. Zielonej Karty i nie opłacił dodatkowej składki, to pozwany (...) nie może odpowiadać za skutki wypadku, który miał miejsce poza granicami Polski. Odpowiedzialność pozwanego (...) wynikająca z zawartej bezspornie pomiędzy pozwanymi umowy ubezpieczenia OC obejmuje tylko zdarzenia powstałe na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Sąd Apelacyjny uwzględnił zarzuty apelacji dotyczące naruszenia przepisów prawa materialnego tj. art. 25 ust.

2 ustawy z dnia 22 maja 2003 roku o ubezpieczeniach obowiązkowych i naruszenia przepisów postępowania, które miały wpływ na treść wyroku tj. art. 231 k.p.c. przez uznanie za ustalony fakt objęcia pojazdu pozwanego J. R. dodatkowym ubezpieczeniem OC w ruchu zagranicznym. Wobec ustaleń poczynionych przez Sąd Apelacyjny pozwany (...) nie ponosi odpowiedzialności gwarancyjnej za skutki wypadku, któremu uległa powódka na terenie Serbii w pojeździe stanowiącym własność J. R.. Bez znaczenia zatem było omawianie wszystkich uchybień Sądu Okręgowego i odnoszenie się do wszystkich zarzutów apelacji. Sąd Apelacyjny uznając apelację pozwanego (...) Spółki Akcyjnej w W. za zasadną zgodnie z art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok w pkt I, II, VI i VII i orzekł co do istoty sprawy. O kosztach Sąd Apelacyjny orzekł w myśl art. 102 k.p.c.. Powódka przegrywająca sprawę jest w trudnej sytuacji życiowej, jest całkowicie niezdolna do podjęcia pracy zarobkowej, wychowuje dwoje małoletnich dzieci, utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę męża oraz zasiłków. Zdaniem Sądu jest to szczególnie uzasadniony wypadek pozwalający Sądowi nie obciążać powódki w ogóle kosztami procesu.