Sygn. akt I Ca 4/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 12 lutego2015r. Sąd Okręgowy w Łomży Wydział I Cywilny w składzie : Przewodniczący : Włodzimierz Wójcicki SĘDZIOWIE : Wiesława Koziko

§ 1k.c.

poprzez niewłaściwą wykładnię, a w konsekwencji uznanie, że postanowienie zawarte w § 4 umowy łączącej strony stanowi klauzulę abuzywną, a co za tym idzie nie wiąże stron, jako bezskuteczne,

1. b)art. 491 § 1 k.c. w zw. z art. 180 ust. 4 w zw. z art. 180 ust. 1 i ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami w brzmieniu obowiązującym według stanu na dzień od 9 maja 2012 r. do 13 czerwca 2012 r. (Dz. U z 2011 r., Nr 197, poz. 1110 z późn. zm.) poprzez ich niezastosowanie i nieuzasadnione przyjęcie, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy pozwany nie był zobowiązany do zapłaty wynagrodzenia za czynności pośrednictwa na rzecz powoda,
2. c)art. 65 k.c. poprzez jego błędne zastosowanie skutkujące niewłaściwą interpretacją oświadczeń woli stron zawartych w umowie pośrednictwa w kupnie nieruchomości z dnia 9 maja 2012 r. numer (...), skutkujące nieprawidłowym przyjęciem, że: - zgodnie z zawartą przez strony umową pośrednictwa wynagrodzenie należy się pośrednikowi za „konkretne czynności podjęte za sprawą pośrednika i w jego obecności” i „nie przysługuje jedynie za starania pośrednika, ale za ich sfinalizowanie” podczas gdy umowa pośrednictwa zawarta przez strony zakłada wynagrodzenie za podjęcie czynności pośrednictwa zmierzających do nabycia nieruchomości przez pozwanego, a jedynie moment zapłaty (termin wymagalności roszczenia) uzależniony jest od sfinalizowania transakcji, - zgodnie z zawartą przez strony umową spełnienie przesłanek warunkujących dochodzenie kary umownej na podstawie § 4 umowy wyłącza możliwość dochodzenia wynagrodzenia za wykonanie usługi pośrednictwa, podczas gdy ograniczenie takie nie wynika z zawartej przez strony umowy, a w przypadku spełnienia przesłanek warunkujących możliwość dochodzenia roszczenia o zapłatę kary umownej i o zapłatę wynagrodzenia, pośrednik ma możliwość wyboru, którego z tych roszczeń będzie dochodził, - zgodnie z zawartą przez strony umową w § 4 umowy pośrednictwa w kupnie nieruchomości z dnia 9 maja 2012 r. została przewidziana możliwość dochodzenia kary umownej bez określenia zakresu czasowego, w którym kara ta może być dochodzona, 2) mogące mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia naruszenie przepisów prawa procesowego, tj.:
3. a)art. 401 pkt 2 k.p.c. w zw. 379 pkt 5 k.p.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że w sprawie zachodzą przesłanki do wznowienia postępowania w związku z pozbawieniem pozwanego możności obrony jego praw,
4. b)art. 233 § 1 k.p.c. poprzez przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów w związku z wyprowadzeniem z zebranego materiału dowodowego wniosków niepoprawnych logicznie, co doprowadziło do błędnego przyjęcia przez Sąd I instancji, iż: - istniały podstawy do wznowienia postępowania, gdyż pozwany został pozbawiony możności obrony swoich praw, - § 4 umowy pośrednictwa w kupnie nieruchomości z dnia 9 maja 2012 r. stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie wiąże stron, - żądanie zapłaty kary umownej i żądanie zapłaty wynagrodzenia w niniejszej sprawie oparte są na zupełnie innych podstawach faktycznych, - wynagrodzenie na podstawie umowy zawartej przez strony należy się za czynności podjęte za sprawą pośrednika i w jego obecności oraz jedynie za sfinalizowanie transakcji, - powodowi nie należy się wynagrodzenie, pomimo iż wykonał zobowiązania wynikające z umowy,
5. c)art. 98 § 1 k.p.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie i zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego zwrotu kosztów postępowania, w sytuacji, gdy koszty te powinny zostać zasądzone na rzecz powoda, z uwagi na powinność uwzględnienia powództwa,
6. d)art. 98 § 1 w zw. z art. 130 3 § 2 k.p.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie i nakazanie ściągnięcia od powoda na rzecz Skarbu Państwa kwoty 410 zł tytułem zwrotu nieuiszczonych kosztów sądowych, podczas gdy koszty te z uwagi na powinność uwzględnienia powództwa o zapłatę wynagrodzenia w kwocie 8.190 zł, powinny obciążać pozwanego. Wskazując na powyższe, skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w całości poprzez oddalenie skargi o wznowienie postępowania oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych za obie instancje, zaś w przypadku stwierdzenia podstaw do wznowienia postępowania zmianę punktu III sentencji wyroku poprzez zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 12.285 zł tytułem kary umownej, ewentualnie zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 8.190 zł tytułem wynagrodzenia za wykonanie czynności pośrednictwa, a także zmianę punku V sentencji wyroku poprzez nakazanie ściągnięcia od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa kwoty 410 zł tytułem zwrotu nieuiszczonych kosztów sądowych oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego za obie instancje według norm przepisanych. W odpowiedzi na apelację pozwany F. F. wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie na jego rzecz od powoda kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Sąd ustalił i zważył co następuje. Apelacja powoda skutkowała zmianą zaskarżonego wyroku jedynie w niewielkim zakresie dotyczącym rozstrzygnięcia o nieuiszczonych kosztach sądowych (pkt V wyroku), jednakże z innych względów, niż te podniesione przez skarżącego. W pozostałej części apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie z uwagi na nietrafność podniesionych w niej zarzutów. Po przeprowadzeniu wnikliwej analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego Sąd Okręgowy uznał, iż Sąd Rejonowy zasadniczo poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne i dokonał właściwej oceny prawnej. Sąd Okręgowy w pełni podziela te ustalenia i rozważania, za wyjątkiem jedynie rozstrzygnięcia o nieuiszczonych kosztach sądowych. Nie ulega wątpliwości, iż Sąd I instancji oparł się na całokształcie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który ocenił właściwie, w sposób odpowiadający wskazaniom art. 233 § 1 k.p.c. Postępowaniu Sądu orzekającego nie sposób jest zarzucić wskazywanego w apelacji przekroczenia zasady swobodnej oceny dowodów. Motywy rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy w sposób wyczerpujący przedstawił w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, które odpowiada wymogom określonym w art. 328 § 2 k.p.c. Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutów apelacji dotyczących istnienia podstaw do wznowienia postępowania, należy ocenić je jako chybione. Sąd Okręgowy podziela stanowisko Sądu Rejonowego, że zaszły przesłanki do wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem zaocznym wydanym przez Sąd Rejonowy w Łomży w dniu 12 czerwca 2013 r. w sprawie I C 945/12. Analiza zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wskazuje, że niewątpliwie w postępowaniu w sprawie I C 945/12 pozwany F. F. wskutek naruszenia przepisów prawa był pozbawiony możności działania i obrony swych praw. Należy stwierdzić, iż w sprawie I C 945/12 ustanowienie dla pozwanego kuratora nastąpiło z naruszeniem art. 144 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem przesłanką ustanowienia kuratora jest uprawdopodobnienie przez wnioskodawcę, że miejsce pobytu strony nie jest znane. W sprawie I C 945/12 kurator został zaś ustanowiony w sytuacji, gdy wiadomym było, że pozwany nie przebywa na terytorium Polski. Mianowicie w piśmie z dnia 12 listopada 2012 r. (data wpływu do Sądu – k. 22) znajoma pozwanego E. N. poinformowała Sąd Rejonowy, że F. F. nie przebywa pod adresem, pod który skierowano korespondencję sądową, a przebywa za granicą. Nie podjęte zostały żadne czynności celem ustalenia za pośrednictwem chociażby E. N. adresu pozwanego za granicą. Czynności powoda celem uprawdopodobnienia, że miejsce pobytu pozwanego nie jest znane, ograniczyły się jedynie do przedłożenia zaświadczenia z Urzędu Gminy P. z dnia 11 grudnia 2012 r. o adresie zameldowania pozwanego, przy czym wysyłana pod ten adres korespondencja po powtórnym awizowaniu wróciła do sądu z adnotacją: „dom zamknięty”. Mimo powyższego, nie przesyłając zawiadomienia sprawdzającego na żaden ze znajdujących się w aktach sprawy adresów pozwanego, zarządzeniem z dnia 6 maja 2013 r. został ustanowiony dla pozwanego kurator i to w osobie pracownika sądu. Należy podzielić zapatrywanie Sądu I instancji, że okoliczności wynikające już z samej treści pozwu wskazywały na potrzebę obrony praw pozwanego przez profesjonalistę (adwokata lub radcę prawnego). Dodatkowo kurator ustanowiony dla pozwanego pozostawał bierny w trakcie prowadzonego postępowania – nie stawił się na rozprawę i nie zajął w sprawie żadnego stanowiska. Zgodnie ze stanowiskiem zaprezentowanym w judykaturze, które tutejszy Sąd podziela, nieprawidłowości związane z ustanowieniem i działaniem kuratora mogą stanowić podstawę nieważności postępowania przewidzianej w art. 379 pkt 5 k.p.c., uwzględnianej w ramach kontroli instancyjnej albo wznowienia postępowania w oparciu o art. 401 pkt 2 k.p.c. (zob. wyrok Sądu najwyższego z 13 marca 2012 r., IV CSK 284/11, LEX nr 1171302). W judykaturze wprost wskazano, że ustanowienie kuratora bez dostatecznego uprawdopodobnienia, że miejsce pobytu strony nie jest znane powoduje nieważność postępowania (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 8 kwietnia 1998 r., III CKU 12/98, Prok.i Pr.-wkł. 1998/11-12/44). Zarzut pozbawienia uczestnika możności obrony swych praw może wynikać z wyznaczenia kuratora w trybie art. 143 i art. 144 k.p.c. mimo nieuprawdopodobnienia, że miejsce pobytu uczestnika postępowania jest nieznane (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 18 listopada 1982 r., I CR 389/82, LEX nr 8490). Ponadto w judykaturze stwierdzono, iż nie można przyjąć, że strona ma zapewnioną należytą ochronę swych praw w sytuacji zupełnej bierności ustanowionego kuratora, tj. nieobecności jego na wszystkich rozprawach i nie przedstawieniu nawet także żadnego stanowiska, czy wniosku na piśmie. Przesłanką nieważności postępowania, ze względu na pozbawienie strony możności obrony swych praw jest wykazanie związku przyczynowego między naruszeniem przepisu prawa, a tym pozbawieniem, nieistotnym jest natomiast czy z czyjejkolwiek winy, oraz przez kogo prawo zostało naruszone. Jeżeli kurator nie podjął żadnych czynności procesowych za nieobecnego to takie zaniechanie odpowiada podstawie wznowienia pozbawienia strony (zainteresowanego) możności działania (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 sierpnia 2007 r., V CSK 155/07, LEX nr 485892). Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, wbrew stanowisku skarżącego, że niewątpliwie zaistniała w przedmiotowej sprawie podstawa wznowienia postępowania z powodu jego nieważności przewidziana w art. 401 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 5 k.p.c., bowiem pozwany wskutek naruszenia przepisów prawa był pozbawiony możności działania i obrony swych praw. Dlatego też Sąd I instancji prawidłowo, uwzględniając skargę o wznowienie postępowania, zniósł dotychczasowe postępowanie i uchylił wydany w sprawie I C 945/12 wyrok zaoczny. Z art. 412 k.p.c. wynika, że w razie orzeczenia o dopuszczalności wznowienia postępowania sąd rozpoznaje sprawę na nowo. Granice tego rozpatrywania wyznaczają przytoczone przez stronę podstawy wznowienia; oznacza to, że sąd nie może brać pod uwagę z urzędu innych podstaw niż przytoczone przez stronę. W uzasadnieniu postanowienia z dnia 6 grudnia 2005 r., I CZ 138/05 (niepubl.) Sąd Najwyższy stwierdził, że skarga o wznowienie postępowania jako instytucja wyjątkowa przysługuje - zgodnie z zasadą legalności - na ściśle określonych podstawach. Przy rozpoznaniu skargi o wznowienie postępowania sąd jest związany nie tylko podstawami skargi o wznowienie, ale również zakresem zaskarżenia orzeczenia objętego skargą. Zakres zaskarżenia wynika z inicjatywy strony wnoszącej skargę. Jeżeli wolą skarżącego jest kwestionowanie jedynie części orzeczenia, to po rozpoznaniu skargi sąd nie może orzekać co do niezaskarżonej części wyroku (zob. kom. do art. 412 k.p.c. [w:], H. Dolecki (red.), „Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz”, Tom II, LEX 2013). W postępowaniu ze skargi o wznowienie sąd nie rozpoznaje zarówno roszczeń zgłoszonych po raz pierwszy w tym postępowaniu, jak i roszczeń uprzednio zgłoszonych, których nie dotyczy podstawa wznowienia (art. 412 § 1 k.p.c.) (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 19 stycznia 2012 r., I PK 82/11, OSNP 2012/23-24/288). Zauważyć należy, że w sprawie I C 945/12 strona powodowa dochodziła zapłaty od pozwanego kwoty 12.285 zł tytułem kary umownej za zawarcie umowy przenoszącej własność nieruchomości z pominięciem powoda jako pośrednika, wbrew postanowieniom zawartej przez strony umowy pośrednictwa nr (...) z dnia 9 maja 2012 r. Natomiast nie zgłosiła w tej sprawie żadnych dodatkowych, czy alternatywnych roszczeń. Analiza akt sprawy I C 945/12 wskazuje, że powód w tej sprawie nie dochodził zapłaty od pozwanego wynagrodzenia wynikającego z zawartej przez strony umowy pośrednictwa w kupnie nieruchomości z dnia 9 maja 2012 r. Takie roszczenie zgłosił dopiero w niniejszym postępowaniu w piśmie stanowiącym odpowiedź na skargę o wznowienie postępowania, domagając się zasądzenia od pozwanego na jego rzecz kwoty 8.190 zł (k. 27v-28). Nie budzi żadnych wątpliwości fakt, że żądanie zapłaty kary umownej i żądanie zapłaty wynagrodzenia to dwa odrębne żądania, oparte na innych podstawach faktycznych, uregulowane w osobnych postanowieniach umowy stron, przewidujących odmienne przesłanki uzasadniające te roszczenia. W świetle powyższych rozważań prawnych, Sąd orzekający w niniejszym postepowaniu nie mógł rozpoznawać tego ostatniego żądania zapłaty kwoty 8.190 zł z tytułu wynagrodzenia za czynności pośrednictwa, zgłoszonego po raz pierwszy dopiero w postępowaniu ze skargi o wznowienie. Dlatego też wszystkie zarzuty apelacji w zakresie związanym z tym roszczeniem należy ocenić jako bezzasadne i nie mogące doprowadzić do zmiany zaskarżonego wyroku. Odnosząc się natomiast do zarzutów dotyczących rozstrzygnięcia w przedmiocie żądania zapłaty kary umownej, nie zasługują one na aprobatę. Sąd I instancji prawidłowo ocenił postanowienie umowy stron nr (...) z dnia 9 maja 2012 r. zawarte w § 4 ust. 1 a, zgodnie z którym zamawiający zobowiązuje się do zapłacenia odszkodowania pośrednikowi w wysokości 150% wynagrodzenia określonego w § 3, gdy zamawiający zawrze umowę sprzedaży przedwstępną, warunkową lub przenoszącą własność nieruchomości z osobą skojarzoną na skutek działań pośrednika bez udziału pośrednika, a stanowiące podstawę roszczenia powódki, jako niedozwolone postanowienie umowne. Tym samym brak było podstaw do nałożenia na pozwanego obowiązku zapłaty na rzecz powoda kwoty dochodzonej przez niego niniejszym pozwem. Zgodnie z dyspozycją art.

§ 1k.c.

postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. W myśl § 3 tego artykułu nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje (art.

§ 4k.c.).

Wskazać trzeba, iż określone postanowienie umowy może zostać uznane za niedozwolone postanowienie umowne w rozumieniu powyższego przepisu, w sytuacji gdy spełnione zostaną cztery warunki: – umowa musi być zawarta z konsumentem, – postanowienie umowy „nie zostało uzgodnione indywidualnie”, – postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, – postanowienie sformułowane w sposób jednoznaczny nie dotyczy „głównych świadczeń stron”. Niewątpliwie zarówno swoboda umów, jak i ogólniej, autonomia woli realizowana może być jedynie pod kontrolą prawa: sąd mianowicie może dokonywać oceny postanowień zawartych umów, a także postanowień samych wzorców umów, co do ich zgodności z prawem. Ocena taka może zostać dokonana in concreto, w toczącym się między przedsiębiorcą a konsumentem sporze, którego przedmiotem są skutki prawne określonego postanowienia zawartej umowy (kontrola konkretna dokonywana ex post, czyli po zawarciu konkretnej umowy), albo też in abstracto, kiedy to sąd ochrony konkurencji i konsumentów bada treść stosowanego przez przedsiębiorcę w stosunkach z konsumentami wzorca umowy (kontrola abstrakcyjna dokonywana ex ante). Przypomnieć należy, iż skutkiem prawnym zaistnienia niedozwolonego postanowienia umownego jest częściowa bezskuteczność, polegająca na tym, że postanowienie umowne uznane za niedozwolone staje się bezskuteczne (verba legis „nie wiąże” – art.

§ 2k.c.).

Bezskuteczność niedozwolonych klauzul następuje ex lege i ex tunc, a w ich miejsce wchodzą odpowiednie przepisy dyspozytywne. Sankcja z art.

§ 1i 2 k.c.

z mocy prawa (ipso iure) usuwa z umowy niedozwolone postanowienie (zob. kom do art.

k.c. [w:] A. Rzetecka-Gil, „Kodeks cywilny. Komentarz. Zobowiązania – część ogólna”, LEX/el. 2011). Analiza zgromadzonego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wskazuje, iż spełnione zostały wszystkie ww. przesłanki uznania postanowienia umowy za niedozwolone. Nie ulega bowiem wątpliwości, że pozwany, zawierając przedmiotową umowę posiadał status prawny konsumenta w rozumieniu art. 22 1 k.c. Nie działał on wówczas jako przedsiębiorca, ale jako osoba fizyczna. Ponadto nie zostało wykazane przez powoda, by pozwany miał rzeczywisty wpływ na treść postanowień umowy zawartej przez strony. Należy więc potraktować je jako postanowienia nieuzgodnione indywidualnie. Bez wątpienia przedmiotowe postanowienie, które nie dotyczy głównych świadczeń stron, kształtuje prawa i obowiązki pozwanego w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Stanowi ono niedozwolone postanowienie umowne. Nie został sformułowany katalog niedozwolonych postanowień umownych, a przypadki takich postanowień można znaleźć w licznym orzecznictwie sądowym. Jak wskazał Sąd I instancji, Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów w wyroku z dnia 29 października 2012 r., XVII Amc 3753/11 (LEX nr 1485946) uznał za niedozwolone postanowienie wzorca umowy o treści analogicznej jak treść postanowienia zawartego w § 4 ust. 1 a umowy stron. Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał karę umowną w wysokości 150 % wynagrodzenia jako rażąco wygórowaną. Klauzula wskazana w tym orzeczeniu została wpisana do rejestru niedozwolonych. Słusznie zatem, uwzględniając powyższe orzeczenie Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, Sąd I instancji uznał, że przedmiotowe postanowienie umowy stron należy uznać za niedozwolone, zarówno z uwagi na wysokość zastosowanej kary umownej, jak i brak ograniczenia czasowego, a więc precyzyjnego określenia czasu, w jakim pośrednikowi przysługiwać będzie prawo do kary umownej. Zatem powództwo oparte na postanowieniu zawartym w § 4 ust. 1 a przedmiotowej umowy, które jako bezskuteczne nie wiąże strony, zostało słusznie oddalone przez Sąd Rejonowy. Wobec powyższego, Sąd Okręgowy uznał, iż argumenty podniesione przez skarżącego nie są w stanie podważyć prawidłowości zaskarżonego orzeczenia w omówionym powyżej zakresie, a apelacja, jako bezzasadna, podlega oddaleniu na podstawie art. 385 k.p.c. (pkt II wyroku). Odnośnie zmiany zaskarżonego wyroku poprzez uchylenie pkt V, należy wskazać, iż Sąd I instancji niezasadnie obciążył powoda kwotą 410 zł z tytułu nieuiszczonych kosztów sądowych obejmujących opłatę sądową od zgłoszonego w tym postępowaniu roszczenia o zasądzenie od pozwanego kwoty 8.190 zł. Według ugruntowanego poglądu judykatury, który tutejszy Sąd podziela, w wypadku przedmiotowej zmiany powództwa, polegającej na wystąpieniu z nowym roszczeniem zamiast dotychczasowego, nie pobiera się opłaty od nowego roszczenia, jeżeli jego wysokość jest niższa od dotychczasowego (zob. uchwała Sądu Najwyższego z 8 marca 2007 r., III CZP 165/06, LEX nr 230995). Mając na uwadze powyższe, wobec wystąpienia przez powoda z nowym roszczeniem, którego wysokość jest niższa od dotychczasowego, brak było podstaw do pobierania od powoda opłaty od tego nowego roszczenia. Należało zatem na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. uchylić pkt V zaskarżonego orzeczenia (pkt I wyroku). O kosztach procesu za instancję odwoławczą, obejmujących koszty zastępstwa procesowego pozwanego, z uwagi na wynik sprawy, orzeczono na podstawie art. 98 k.p.c. i art. 99 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z § 6 pkt 5, § 12 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 490), jak w pkt III wyroku.