k.c., wedle której gdy przedsiębiorca odmawia zawarcia umowy o ustanowienie służebności przesyłu, a jest ona konieczna do korzystania z urządzeń, o których mowa w art. 49 § 1, właściciel nieruchomości może żądać odpowiedniego wynagrodzenia w zamian za ustanowienie służebności przesyłu. Ustanowienie służebności przesyłu przez sąd następuje w postępowaniu nieprocesowym. Z treści przepisu jednoznacznie wynika, że od dnia 3 sierpnia 2008 r. dochodzenie wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości przez przedsiębiorcę do którego należą urządzenia przesyłowe, uwarunkowane jest ustanowieniem służebności przesyłowej / „… w zamian za ustanowienie służebności przesyłu …”/. Zatem właścicielowi nieruchomości przysługuje wynagrodzenie jedynie przy równoczesnym ustanowieniu służebności, które można wymusić na drodze sądowej. Dalsze usprawiedliwienie takiego rozwiązania wynika z faktu, że korzystanie z nieruchomości przez przedsiębiorstwo przesyłowe jest szczególnym rodzajem korzystania, często ograniczonym jedynie do konieczności znoszenia przez właściciela samego posadowienia urządzeń. Takie rozumienie przepisu ustawy jest uzasadnione również względami celowości. Chodzi bowiem o stabilne i stałe uregulowanie stosunków prawnych dotyczących urządzeń przesyłowych między przedsiębiorcami przesyłowymi, którzy chociaż prowadzą działalność gospodarczą, to jednak działają w sferze usług istotnych ze względów użyteczności społecznej, i właścicielami nieruchomości, na których takie urządzenia znajdują się. Potwierdzeniem stanowiska Sądu Okręgowego ma być pogląd Sądu Najwyższego, wyrażony w uchwale z dnia 14 października 2010 r. (III CZP 66/10 - LEX nr 621345), w którym podkreślono, że zgodnie z art.
właściciel może "żądać odpowiedniego wynagrodzenia w zamian za ustanowienie służebności przesyłu". Wynika z tego zdaniem Sądu, że nie może wystąpić o zasądzenie wynagrodzenia bez jednoczesnego ustanowienia służebności. Biorąc zaś pod uwagę, że ustanowienia służebności przesyłu (podobnie jak innych służebności) następuje w postępowaniu nieprocesowym, żądanie o jakim mowa w art.
przybiera postać wniosku i rozpoznawane jest zgodnie z regułami tego postępowania. Podobnie, w wyroku z dnia 20 sierpnia 2009 r. (II CSK 137/09 - LEX nr 578037), Sąd Najwyższy według sądu I instancji stwierdził, że ze względu na wprowadzenie od dnia 3 sierpnia 2008 r. do kodeksu cywilnego przepisów o służebności przesyłu, roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie z gruntu po tej dacie należy rozpatrywać z uwzględnieniem nowych przepisów (art. 305 1 - 305 4 k.c.) oraz zmienionego jednocześnie art. 49 k.c. Sąd wskazał, że odmiennego poglądu można dopatrywać się w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 2013 r. w sprawie II CSK 504/12, mocą którego uchylono orzeczenie Sądu Okręgowego w Koszalinie z dnia 15 maja 2012 r. Rzecz jednak w tym, że w omawianej sprawie Sąd Okręgowy, z odwołaniem się do przedstawionego poglądu, oddalił w całości powództwo o zapłatę wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości przez przedsiębiorstwo przesyłowe obejmujące żądanie zarówno za okres przed 3 sierpnia 2008 r., jak i po tej dacie. Ponieważ w sprawie nie było określone, jaka część żądania obejmuje poszczególne okresy, a roszczenie sprzed 3 sierpnia 2008 r. nie uległo przedawnieniu, wprowadzenie nowych przepisów o służebności przesyłu nie mogło doprowadzić do wygaśnięcia powstałych już roszczeń. Jednakże stanowisko to zostało dostatecznie wyraźnie wyartykułowane w uzasadnieniu kasatoryjnego wyroku Sądu Najwyższego, który wskazał, że: „… wprowadzenie do kodeksu cywilnego regulacji dotyczącej służebności przesyłu nie zniweczyło nieprzedawnionych roszczeń właścicieli gruntów, na których znajdują się urządzenia przesyłowe, o zapłatę na podstawie art. 225 i 224 §1 w związku z art. 352 §2 i art. 230 k.c. stosownego wynagrodzenia za dotychczasowe korzystanie z gruntów przez przedsiębiorstwa przesyłowe bez tytułu prawnego. Nowa regulacja miała na celu stworzenie na przyszłość podstawy prawnej (tytułu prawnego) do korzystania przez przedsiębiorstwa przesyłowe z cudzych gruntów w celu eksploatacji posadowionych na tych gruntach urządzeń przesyłowych…”. Z takim rozumieniem sensu regulacji należy się według Sądu zgodzić. Jednakże możliwość dochodzenia przez właściciela nieruchomości wynagrodzenia za korzystanie z niej przez przedsiębiorstwo przesyłowe, za okres od dnia 3 sierpnia 2008 r., jest uzależniona od jednoczesnego ustanowienia służebności przesyłu. Gdyby nie takie miało być znaczenie regulacji art.
k.c., sens jego wprowadzenia jako normy mającej porządkować podstawy korzystania z obcych nieruchomości przez przedsiębiorstwa przesyłowe, byłby zdaniem sądu wątpliwy. Zbędne w szczególności byłoby przyznawanie właścicielom uprawnienia do żądania ustanowienia służebności przesyłu /za wynagrodzeniem/, gdyby w dalszym ciągu to samo wynagrodzenie miałoby przysługiwać, również przy korzystaniu z nieruchomości przez przedsiębiorstwa przesyłowe, bez tytułu prawnego. Sąd zauważył również i to, że w projekcie ustawy o zmianie ustawy - Kodeks cywilny i ustawy o gospodarce nieruchomościami przewidziano w art.
a § 5 k.c. normę kolizyjną, stanowiącą, że „przepisy powyższe /w tym art. art.
a § 1 k.c. będący odpowiednikiem art.
k.c./ nie uchybiają uprawnieniu właściciela obciążonej nieruchomości do dochodzenia wynagrodzenia za korzystanie przez przedsiębiorcę z nieruchomości bez podstawy prawnej przed ustanowieniem służebności”. Skoro dostrzega się konieczność takiej regulacji, oznacza to, że na dzień dzisiejszy, właścicielowi obciążonej nieruchomości nie służy uprawnienie do domagania się wynagrodzenia za bezumowne korzystanie od przedsiębiorstwa w przypadku korzystania odpowiadającego treści służebności przesyłu. Fakt natomiast, że proponowane przez grupę posłów rozwiązanie pozostaje aktualnie w fazie projektu, nie uzasadnia wniosku, co do prawdopodobieństwa przyjęcia tej regulacji. Przenosząc powyższe rozważania na grunt okoliczności faktycznych przedmiotowej sprawy sąd stwierdził, że ze wskazanych wyżej względów w znacznej części żądanie powoda nie mogło zostać uwzględnione. Roszczenie zostało sformułowane, jako wynagrodzenie za bezumowne korzystanie przez pozwane przedsiębiorstwo z nieruchomości powoda w okresie od 5 lipca 2003 r. do 5 lipca 2013 r., z tym jednak, że roszczenie za okres do 5 września 2010 r. uległo przedawnieniu. Zatem do rozstrzygnięcia pozostała część roszczenia obejmująca zapłatę wynagrodzenia za okres od 6 września 2010 r. do 5 lipca 2013 r. Ponieważ po dniu 3 sierpnia 2008 r. właściciel nieruchomości może żądać zapłaty wynagrodzenia, jedynie przy jednoczesnym ustanowieniu służebności, a takie żądanie nie było zgłaszane, z tego powodu roszczenie za okres po 3 sierpnia 2008 r. zdaniem sądu nie mogło zostać uwzględnione i w tym zakresie powództwo podlegało oddaleniu. Mając powyższe na uwadze Sąd Okręgowy uznał, że również w zakresie, którego nie obejmuje przedawnienie, roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie przez pozwaną spółkę za bezumowne korzystanie z nieruchomości powodowi nie przysługuje a to skutkowało koniecznością oddalenia powództwa. O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 98 i art. 108 §1 k.p.c., obciążając powoda, jako stronę przegrywającą spór, obowiązkiem zwrotu przeciwnikowi całości kosztów. Apelację od tego wyroju wniósł powód. Zaskarżył wyrok w części, tj.: 1) w odniesieniu do punktu 1 wyroku, co do kwoty 77.517 zł, 2) w odniesieniu do punktu 2 w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie prawa materialnego tj. art. 224 §2, art. 225 k.c. i art. 230 k.c. w zw. z art. 305 1 k.c. poprzez uznanie przez Sąd Okręgowy, że powodowi nie przysługuje wynagrodzenie za bezumowne korzystanie przez pozwanego z jego nieruchomości wobec tego, że roszczenie o wynagrodzenie za służebność przesyłu może być dochodzona wyłącznie w trybie postępowania nieprocesowego o ustalenie służebności przesyłu. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił również nierozpoznanie istoty sprawy (art. 386 §4 k.p.c.), albowiem Sąd nie poczynił ustaleń w zakresie niezbędnym do oceny roszczenia powoda w świetle przepisów art. 224, art. 225, art. 230 k.c., a w konsekwencji nie rozstrzygnął o tym, co było przedmiotem sprawy i nie zbadał materialnoprawnej podstawy żądania. Opierając się na powyższych zarzutach, powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie go Sądowi Okręgowemu w Koszalinie do ponownego rozpoznania. Wniósł jednocześnie o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów procesu za II Instancję oraz stosownego, zgodnie z wynikiem procesu rozdzielenie kosztów procesu za I instancję. W odpowiedzi na apelację pozwany wniósł o oddalenie apelacji oraz zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja powoda jest zasadna. Istota problemu w sprawie niniejszej sprowadza się do ustalenia, czy po wprowadzeniu z dniem 3 sierpnia 2008 roku do kodeksu cywilnego przepisów art. 305 1 -305 4 dopuszczalnym jest dochodzenie roszczeń z tytułu bezumownego korzystania z nieruchomości związanego z przebiegiem na nieruchomości właściciela instalacji przesyłowych związanych z przesyłem wody, gazu, energii elektrycznej itd. na podstawie art. 224 §2, art. 225 i art. 230 k.c. Sąd I instancji rozważając ten problem uznał, że po wprowadzeniu przepisów odnośnie służebności przesyłu (art. 305 1 -305 4 k.c.) dochodzenie wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości przez przedsiębiorcę do którego należą urządzenia przesyłowe, uwarunkowane jest ustanowieniem służebności przesyłowej. Sąd Apelacyjny za apelującym nie podziela stanowiska sądu I instancji. Zasadność stanowiska sądu I instancji nie potwierdzają powoływane przez niego orzeczenia Sądu Najwyższego. Wskazać należy, że stanowisko ujęte w uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 października 2010 r. (III CZP 66/10, Lex nr 621345) zostało wyrażone ze względu na zagadnienie prawne przedstawione do rozpoznania Sądowi Najwyższemu, w którym chodziło o skutki ochrony przedsiębiorcy zawarcia umowy ustanowienia służebności i oczywistego wówczas, skorelowanego z tym roszczenia właściciela nieruchomości o ustanowieniu takiej służebności na drodze sądowej oraz idącego za tym odpowiedniego wynagrodzenia, a zatem nie dotyczy sytuacji objętej niniejszym postępowaniem. Analiza uzasadnienia powoływanego przez sąd I instancji wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20 sierpnia 2009 r. (II CSK 137/09, Lex nr 578037) nie wskazuje, a wręcz potwierdza, że w przypadku braku zawarcia umowy o służebność przesyłu właścicielowi nieruchomości nadal przysługują roszczenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości na podstawie art. 224, 225 k.c. Również analiza uzasadnienia powoływanego przez sąd I instancji wyroku Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 2012 r. (II CSK 504/12, Lex 1324272) prowadzi do odmiennych ustaleń niż poczynił to sąd I instancji. Sąd Najwyższy w powoływanym wyżej orzeczeniu jednoznacznie wskazuje, że wprowadzenie do kodeksu cywilnego regulacji dotyczącej służebności przesyłu nie zniweczyło usprawiedliwionych roszczeń właścicieli gruntów, na których znajdują się urządzenia przesyłowe, o zapłatę na podstawie art. 225 i 224 §1 k.c. w związku z art. 352 §2 k.c. i art. 230 k.c. stosownego wynagrodzenia za dotychczasowe korzystanie z gruntów przez przedsiębiorstwa przesyłowe bez tytułu prawnego. Nowa regulacja (służebność przesyłu) miała na celu stworzenie na przyszłość podstawy prawnej (tytułu prawnego) do korzystania przez przedsiębiorstwa przesyłowe z cudzych gruntów w celu eksploatacji posadowionych na tych gruntach urządzeń przesyłowych, bądź urządzeń przesyłowych, których wybudowanie jest dopiero planowane. Stanowisko sądu I instancji byłoby zasadne w przypadku dotyczącego wynagrodzenia za ustanowienie służebności (art.
k.c.). Powód nie dochodzi jednak wynagrodzenia z tytułu służebności przesyłu, lecz z tytułu bezumownego korzystania z cudzej własności. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 sierpnia 2014 r. (sygn. II CSK 573/13, niepubl.) wskazał, że nie trzeba ustanawiać służebności przesyłu, by żądać wynagrodzenia za korzystanie z gruntu. Sąd Najwyższy wskazał, że gdyby sądy mogły narzucać takie rozwiązanie bez wniosku którejkolwiek ze stron (jak w sprawie niniejszej), byłaby to zbytnia ingerencja w prawo własności. Podkreślił, że wynagrodzenia takiego w formie wskazanej wyżej (art. 224, 225 k.c.) nie można dochodzić na przyszłość. Sąd I instancji przeprowadzając analizę przepisów dotyczących okresów przedawnień roszczeń zasadnie uznał, że roszczenie powoda na podstawie art. 118 k.c. jest związane z prowadzeniem działalności gospodarczej i w związku z tym przedawnia się z upływem trzech lat. Do stanowiska tego przychylił się ostatecznie powód w apelacji. Sąd I instancji ustalił okres nieprzeterminowanych roszczeń powoda po uwzględnieniu częściowego ich przedawnienia, na okres od 5 lipca 2010 roku do 5 lipca 2013 roku i za ten okres powód w apelacji dochodzi wynagrodzenia od pozwanego za bezumowne korzystanie z nieruchomości w kwocie 77.517 złotych. Zaskarżonego wyroku nie można jednak poddać orzeczeniu reformatoryjnemu, gdyż sąd I instancji nie rozpoznał istoty sprawy. Przedstawiając określony pogląd prawny wykazujący bezzasadność roszczeń powoda co do zasady nie ustosunkował się do nich przy przyjęciu poglądu przeciwnego. W tej sytuacji Sąd Apelacyjny uznając, że sąd I instancji w niniejszej sprawie nie rozpoznał istoty sprawy na podstawie art. 386 §4 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy sąd I instancji weźmie pod uwagę, że powód co do zasady może dochodzić nieprzedawnionych roszczeń z tytułu wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z cudzej nieruchomości. Niezalenie od wskazanego przez powoda okresu nieprzedawnionych roszczeń ustali za jaki ostatecznie okres powodowi przysługiwałoby stosowne wynagrodzenie, kierując się ustaleniem za jaki okres należy uznać, że pozwany korzysta z nieruchomości w złej wierze (art. 224-225 k.c.), warunkującej odpowiedzialność pozwanego. Będzie tutaj miał szczególnie na uwadze uzgodnienia co do przebiegu urządzeń przesyłowych zawartych na k. 44. Po ustaleniu okresu, za który powodowi przysługiwałoby ewentualnie wynagrodzenie, podda analizie sposób i wysokości ustalania tego wynagrodzenia wskazany przez powoda. W tej sytuacji, mając powyższe na uwadze, orzeczono jak w sentencji. Tomasz Żelazowski Iwona Wiszniewska Eugeniusz Skotarczak
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.