Sygn. akt II AKa 8/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 lutego 2013 r. Sąd Apelacyjny II Wydział Karny w Rzeszowie w składzie: Przewodniczący: SSA Piotr Moskwa Sędziowie: SSA Zbigniew Różański (spr.) SSA Edward Loryś Protokolant: st. sekr. sądowy Paweł Szemberski przy udziale Prokuratora Prokuratury Apelacyjnej w Rzeszowie - Grażyny Zięba - Białowąs po rozpoznaniu w dniu 19 lutego 2013 r. sprawy R. K. oskarżonego z art. 156 § 3 k.k. w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.k. na skutek apelacji wniesionej przez obrońcę oskarżonego od wyroku Sądu Okręgowego w Przemyślu z dnia 14 listopada 2012 r., sygn. akt II K 16/12 I. z m i e n i a zaskarżony wyrok w części dotyczącej orzeczenia o karze w ten sposób, że w miejsce wymierzonej oskarżonemu za przestępstwo z art. 156 § 3 k.k. kary 6 (sześciu) lat pozbawienia wolności w y m i e r z a mu karę 4 (czterech) lat pozbawienia wolności, II. na poczet orzeczonej kary pozbawienia wolności z a l i c z a oskarżonemu okres rzeczywistego pozbawienia wolności w sprawie od dnia 24 grudnia 2011 roku do dnia 19 lutego 2013 roku, III. w pozostałej części zaskarżony wyrok u t r z y m u j e w mocy, IV. z w a l n i a oskarżonego od uiszczenia kosztów sądowych związanych z postępowaniem odwoławczym, a wydatkami tego postępowania o b c i ą ż a Skarb Państwa. UZASADNIENIE wyroku z dnia 19 lutego 2013 r. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 14 listopada 2012 r., sygn. akt II K 16/12, Sąd Okręgowy w Przemyślu uznał oskarżonego R. K. za winnego przestępstwa z art. 156 § 3 k.k. popełnionego w ten sposób, że w nocy z 23/24 grudnia 2011 roku w C., woj. (...) działając umyślnie, z zamiarem ewentualnym, przewidując możliwość popełnienia czynu i godząc się na spowodowanie ciężkich obrażeń ciała u swojego ojca W. K. uderzał go pięściami w okolice twarzoczaszki oraz kopał po ciele powodując u niego podbiegnięcia krwawe, otarcia naskórka i rany tłuczone w obrębie twarzy, mały krwiak śródmózgowy pod korą w tylnej części płata czołowego prawego, małe stłuczenia płata potylicznego lewego, małe nacieczenie krwawe w obrębie oliwki lewej, treść krwistą pod oponą pajęczą, rozerwanie płuca prawego z krwawieniem do opłucnej, stłuczenie płuca lewego z przesiąkaniem do opłucnej, rozerwanie krezki, nacieczenie krwawe krezki, ścian jelit i torebki trzustki oraz torebki i tkanek miękkich nerki prawej, nacieczenie krwawe okolicy ściany aorty, krwawienie do jamy otrzewnej, złamanie nosa z ruchomością odłamów, złamanie żeber, które to obrażenia skutkowały urazem wielonarządowym, masywnym krwotokiem z następowym wstrząsem, co stanowiło chorobę realnie zagrażającą życiu i doprowadziło do śmierci pokrzywdzonego, którą na podstawie towarzyszących okoliczności oskarżony mógł przewidzieć i za czyn ten, na podstawie art. 156 § 3 k.k. wymierzył mu karę 6 lat pozbawienia wolności. Na podstawie art. 63 § 1 k.k. Sąd zaliczył oskarżonemu na poczet orzeczonej kary pozbawienia wolności okres tymczasowego aresztowania od dnia 24 grudnia 2011r. do dnia14 listopada 2012r. Nadto Sąd orzekł o dowodach rzeczowych, zwolnił oskarżonego w całości od uiszczenia kosztów sądowych i zasądził od Skarbu Państwa na rzecz adw. T. C. kwotę 1697,40 zł tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej oskarżonemu z urzędu. Powyższy wyrok zaskarżyli apelacjami obrońcy oskarżonego. W piśmie skierowanym do Sądu Apelacyjnego, oskarżony cofnął apelację wniesioną na jego korzyść przez obrońcę adw. T. C., a Sąd Apelacyjny apelację tę pozostawił bez rozpoznania. Apelacja obrońcy oskarżonego adw. M. K.
(1), podnosząc zarzuty: - obrazy przepisów postępowania (którą obrońca wbrew kodeksowemu sformułowaniu zawartemu w art. 438 pkt 2 k.p.k. nazywa naruszeniem) mającej wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, a w szczególności art. 350 § 1 k.p.k. i art. 351 k.p.k., poprzez wyznaczenie do rozpoznania sprawy sędziego z odstępstwem od kolejności wpływu spraw oraz jawnej dla stron listy sędziów danego sądu lub wydziału oraz bez zaznaczenia w zarządzeniu o wyznaczeniu rozprawy ewentualnej przyczyny, która spowodowała w/w odstępstwo, - obrazy przepisów postępowania mającej wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, a w szczególności art. 41 § 1 k.p.k. poprzez orzekanie w sprawie przez sędziego, co do którego istniały okoliczności tego rodzaju, że mogły wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w sprawie, - obrazy przepisów postępowania mającej wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, a w szczególności art. 202 k.p.k. w zw. z art. 167 k.p.k. poprzez niepodjęcie przez Sąd inicjatywy dowodowej i niedopuszczenie dowodu z opinii biegłych psychiatrów celem ustalenia stanu zdrowia psychicznego oskarżonego podczas popełnienia czynu, dla wykazania czy oskarżony R. K. był poczytalny w dacie zarzucanego mu czynu oraz jaki jest jego aktualny stan zdrowia psychicznego, a nadto czy może brać udział w postępowaniu, w sytuacji gdy istniały wątpliwości w tym zakresie, wynikające z zachowania oskarżonego w dacie popełnienia czynu oraz z jego wyjaśnień, - obrazy przepisów postępowania mającej wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, a w szczególności art. 5 § 2 k.p.k. i art. 7 k.p.k. poprzez dowolną ocenę wyjaśnień oskarżonego i przyjęcie, iż niepodobieństwem jest by oskarżony nie pamiętał o fazie zdarzenia jaka nastąpiła po uderzeniu pokrzywdzonego przez oskarżonego pięścią w twarz, który to fakt niepamięci został przez Sąd oceniony jako niechęć do ujawniania przez oskarżonego okoliczności wysoce obciążających pomimo, iż zachodziła w tej kwestii wątpliwość co do przyczyny takiego zachowania oskarżonego, nakazująca w pierwszej kolejności uzupełnienie przez Sąd z własnej inicjatywy postępowania dowodowego aby wyjaśnić nasuwające się wątpliwości, - obrazy przepisów postępowania mającej wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, a w szczególności art. 192 § 2 k.p.k. w zw. z art. 167 k.p.k. poprzez niepodjęcie przez Sąd inicjatywy dowodowej i nie dopuszczenie dowodu z przesłuchania świadka M. K.
(2)na okoliczność przebiegu zdarzenia objętego aktem oskarżenia w obecności biegłego lekarza neurologa lub psychologa w sytuacji istnienia okoliczności uzasadniających podejrzenie istnienia u w/w świadka stanu obniżającego zdolność postrzegania i relacjonowania faktów, - obrazy przepisów postępowania mającej wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, a w szczególności art. 410 k.p.k. i art. 424 k.p.k. poprzez pominięcie przy wydawaniu orzeczenia i brak rozważania w uzasadnieniu wyroku okoliczności ujawnionych w toku rozprawy a wskazujących na wysoce naganne zachowanie pokrzywdzonego wobec oskarżonego oraz najbliższych członków rodziny, co winno mieć wpływ na ocenę przebiegu zdarzenia, postawę oskarżonego oraz jego zachowanie podczas zdarzenia, - obrazy przepisów postępowania mającej wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, a to art. 424 § 1 k.p.k. poprzez sumaryczne wyliczenie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku zgromadzonych w sprawie dowodów osobowych w postaci wyjaśnień oskarżonego i zeznań świadków bez dokonania ich analizy i pominięcie w uzasadnieniu wskazania oraz omówienia wzajemnych korelacji, jakie zachodzą pomiędzy poszczególnymi dowodami oraz zależności każdego dowodu od poszczególnych okoliczności faktycznych, które w sprawie wymagają uzasadnienia, co uniemożliwia dokonanie merytorycznej kontroli orzeczenia; - obrazy przepisów postępowania mającej wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, a to art. 391 § 1 k.p.k. poprzez zaniechanie odczytania zeznań świadka M. K.
(2)złożonych w dniu 24 grudnia 2011 r. w postępowaniu przygotowawczym. Nadto jako zarzut ewentualny obrońca podniósł: - rażącą niewspółmierność kary orzeczonej wobec oskarżonego wskutek nieuwzględniania przy jej orzekaniu zachowania pokrzywdzonego, działania oskarżonego z zamiarem ewentualnym, nagłości powziętego zamiaru a więc okoliczności istotnych dla dyrektyw wymiaru kary oraz nadmiernego wyeksponowania i nadania zbyt dużego znaczenia okoliczności związanej z faktem nieudzielania przez niego pomocy pokrzywdzonemu jako okoliczności obciążającej oskarżonego, co sprawia, że orzeczona wobec oskarżonego kara 6 lat pozbawienia wolności jest rażąco surowa. Podnosząc powyższe zarzuty, apelacja obrońcy oskarżonego wnosi o: - uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji, ewentualnie zaś: - o dokonanie zmiany zaskarżonego wyroku i obniżenie wymiaru kary do granic dolnego progu ustawowego zagrożenia. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja obrońcy oskarżonego jest tylko częściowo uzasadniona. Żaden z zarzutów dotyczących obrazy przez Sąd Okręgowy przepisów postępowania nie zasługuje na uwzględnienie. Rację ma autor apelacji, że w zarządzeniu o przydzieleniu sprawy sędziemu referentowi (k-268) pierwotnie wpisane nazwisko referenta zostało przekreślone, a na to miejsce został wpisany inny sędzia z adnotacją „zmiana referenta na zarządzenie przewodniczącego”. Taka adnotacja nie czyni zadość przepisowi art. 351 § 1 k.p.k., ale też w żaden sposób nie zostało wykazane przez apelującego, aby uchybienie to mogło mieć jakikolwiek wpływ na treść wyroku. Przepis art. 439 pkt 2 k.p.k. wyraźnie zaś stwierdza, że obraza przepisów postępowania skutkuje uchyleniem lub zmianą zaskarżonego orzeczenia tylko wtedy jeżeli mogła mieć wpływ na jego treść. W przedmiotowej sprawie, związku takiego nie da się wykazać. Całkowicie chybiony jest zarzut obrazy art. 41 § 1 k.p.k. Żadne ze stwierdzeń zawartych w uzasadnieniu postanowienia w przedmiocie tymczasowego aresztowania oskarżonego (k-281) nie może zostać potraktowane jako okoliczność, która może budzić uzasadnione wątpliwości co do bezstronności sędziego orzekającego w tej sprawie w I instancji. Przede wszystkim należy bowiem mieć na uwadze, że w uzasadnieniu powołanego postanowienia, sędzia w żaden sposób nie przesądził kwestii winy oskarżonego, a jego stanowisko w przedmiocie ewentualnej kary odpowiada treści art. 258 § 2 k.p.k., w którym to przepisie ustawodawca wskazał na zagrożenie surową karą, jako jedną z przesłanek stosowania tymczasowego aresztowania. Brak jest również podstaw do uwzględnienia zarzutu obrazy art. 202 w zw. z art. 167 k.p.k. Pomijając już kwestię, że zarzut dotyczący nie dopuszczenia przez Sąd I instancji dowodu z opinii biegłych psychiatrów powinien wskazywać na obrazę art. 193 § 1 k.p.k. , stwierdzić należy, że w sprawie nie wystąpiły żadne okoliczności, które przemawiałyby za koniecznością przeprowadzenia dowodu z opinii lekarzy tej specjalności. Obrońca oskarżonego, konieczności przeprowadzenia takiego dowodu dopatruje się w stwierdzeniu oskarżonego, że nie pamięta on pewnego fragmentu zajścia. Istotnie, niepamięć zdarzenia może w pewnych sytuacjach przemawiać za wystąpieniem objawów patologicznych. Zawsze jednak towarzyszą temu dodatkowe okoliczności, których brak jest w sprawie oskarżonego. Wbrew twierdzeniom apelacji (str. 5) oskarżony R. K., w swoich pierwszych wyjaśnieniach złożonych w postępowaniu przygotowawczym (k-88), szczegółowo opisał zarówno sytuację bezpośrednio poprzedzającą zadanie ojcu najpoważniejszych obrażeń, jak i swoje zachowanie po tym zdarzeniu. W wyjaśnieniach tych oskarżony nie powołuje się na niepamięć jakiegokolwiek fragmentu zdarzenia, a jedynie zaprzecza aby kopał swojego ojca. Element niepamięci pojawia się dopiero w jego wyjaśnieniach złożonych przed sądem (k-326). Jednak i w tych wyjaśnieniach oskarżony nie wykluczył możliwości zadania ojcu jeszcze innych uderzeń (poza uderzeniem pięścią w twarz). Naprowadzone okoliczności nie dają żadnych podstaw do powzięcia wątpliwości co do stanu zdrowia psychicznego oskarżonego czy też wystąpienia u niego innych stanów patologicznych. W tej sytuacji trafne jest stanowisko Sądu Okręgowego, który uznał, że brak opisu kopania pokrzywdzonego w wyjaśnieniach oskarżonego, wynika jedynie z przyjętej linii obrony i nie jest spowodowany jakimkolwiek defektem lub zakłóceniem czynności psychicznych u oskarżonego. Nie jest również trafny zarzut obrazy art. 192 § 2 k.p.k. w zw. z art. 167 k.p.k. odnośnie nie przesłuchania świadka M. K.
(2)z udziałem biegłego lekarza lub psychologa. Świadek ten bowiem złożył zeznania zarówno w postępowaniu przygotowawczym jak i na rozprawie i zeznania te są w zasadniczej części zgodne z wyjaśnieniami oskarżonego. Pewne nieścisłości w zeznaniach tego świadka, Sąd I instancji próbował wyjaśnić przez odczytanie jego zeznań z postępowania przygotowawczego (k-327). Ta ostatnia okoliczność powoduje, że kolejny zarzut apelacji (zarzut 8), dotyczący obrazy art. 391 § 1 k.p.k. jest nie tylko chybiony ale wręcz przeczy oczywistym faktom i jako taki nie zasługuje na szersze omówienie. Powracając jednak do zarzutu nie przesłuchania M. K.
(2)w obecności biegłego, trudno wyobrazić sobie aby okoliczność ta mogła wywrzeć jakikolwiek wpływ na treść wydanego w tej sprawie wyroku, a zwłaszcza, aby na skutek takiego postąpienia sądu, można było przypuszczać, że wydany wyrok jest z tego powodu mniej korzystny dla oskarżonego. Nie jest zasadny również zarzut obrazy art. 424 § 1 k.p.k. Wbrew twierdzeniom apelacji, Sąd Okręgowy, dokonując ustaleń faktycznych, szczegółowo wskazał na jakich dowodach opierał się dokonując tych ustaleń. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku, w części dotyczącej ustaleń faktycznych, czyni zadość wymogom procedury i ani nie utrudnia sporządzenia środka odwoławczego, ani też nie uniemożliwia kontroli instancyjnej zaskarżonego orzeczenia. W żadnym wypadku nie ma również wpływu na treść wydanego w sprawie wyroku Sądu I instancji. Jedynym trafnym zarzutem podniesionym w apelacji obrońcy oskarżonego jest zarzut braku rozważenia przez Sąd I instancji wszystkich okoliczności mających wpływ na wymiar, w tym również okoliczności przemawiających na korzyść oskarżonego i połączony z nim zarzut rażącej surowości wymierzonej oskarżonemu kary. Brak rozważenia wszystkich okoliczności mających wpływ na wymiar kary ma niewątpliwy wpływ na treść wydanego w sprawie wyroku Sądu I instancji, a więc zgodnie z dyspozycją art. 438 k.p.k. pociąga za sobą konieczność zmiany zaskarżonego wyroku w części dotyczącej orzeczenia o karze. Wydając zaskarżony wyrok, Sąd Okręgowy skupił się na okolicznościach obciążających oskarżonego. Wśród okoliczności łagodzących wymienił jedynie pozytywną opinię środowiskową oskarżonego i jego przyznanie się do winy, a jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku i tym zauważonym przez siebie okolicznościom łagodzącym nadał marginalne znaczenie. Tymczasem z zebranego w sprawie materiału dowodowego jednoznacznie wynika, że to pokrzywdzony był tą osobą, która powodowała konflikty i sytuacje ciągłego napięcia w rodzinie oskarżonego. Pokrzywdzony od wielu lat nadużywał alkoholu, a pod jego wpływem zachowywał się w sposób wulgarny i prowokacyjny. Powyższe stwierdzenia wynikają nie tylko z wyjaśnień oskarżonego, ale znajdują potwierdzenie również w zeznaniach świadków: E. S. (k-5), A. K. (k-8) i M. K.
(2)(k-11). Sytuacja taka musiała mieć wpływ na stosunek oskarżonego do ojca, którego zachowanie również w dniu zajścia było prowokacyjne i stało się bezpośrednią przyczyną tego zdarzenia. Podzielając w pełni te okoliczności, które w ocenie Sądu I instancji legły u podstaw wymierzonej oskarżonemu kary należało je jednak uzupełnić o te wskazane wyżej i potraktować je jako dalsze okoliczności łagodzące. Mając to wszystko na uwadze, Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w części dotyczącej orzeczenia o karze i w miejsce wymierzonej oskarżonemu kary 6 lat pozbawienia wolności wymierzył mu karę 4 lat pozbawienia wolności. Na poczet tak wymierzonej kary zaliczył oskarżonemu okres rzeczywistego pozbawienia wolności w sprawie od dnia 24 grudnia 2011 roku do dnia 19 lutego 2013 roku. Mając na uwadze, że oskarżony praktycznie nie posiada majątku, Sąd zwolnił go od uiszczenia kosztów sądowych związanych z postępowaniem apelacyjnym, a wydatkami tego postępowania obciążył Skarb Państwa. W pozostałej części Sąd Apelacyjny zaskarżony wyrok utrzymał w mocy Powyższe rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego znajduje swą podstawę w przepisach art. 433 § 1, 449, 456 i 624 § 1 k.p.k.