k.c., kształtującym odpowiedzialność odszkodowawczą za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu władzy publicznej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem. Przepis powyższy wprowadzony został do polskiego porządku prawnego na podstawie ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1692 ze zm.), z mocą obowiązującą od dnia 1 września 2004 r. Dodatkowo z dniem 25 września 2010 r. przepis ten został znowelizowany ustawą z dnia 22 lipca 2010 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny, ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 155, poz. 1037). Zgodnie z art. 4 ust. 1 powołanej ustawy z dnia 22 lipca 2010 r., przepis art.
Kodeksu cywilnego w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą ma zastosowanie do orzeczeń, które uprawomocniły się od dnia 17 października 1997 r. Zgodnie z art.
k.c., jeżeli szkoda została wyrządzona przez wydanie prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji administracyjnej, jej naprawienia można żądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu ich niezgodności z prawem, chyba że odrębne przepisy stanowią inaczej. Z treści cytowanego powyżej przepisu wynika, że konieczną przesłanką dochodzenia odszkodowania za szkodę wyrządzoną przez wydanie prawomocnego orzeczenia jest niezgodność z prawem tegoż orzeczenia. Owa bezprawność nie podlega jednak ocenie sądu rozpoznającego sprawę o odszkodowanie, lecz stwierdzenie jej musi nastąpić w odpowiednim postępowaniu, to jest musi istnieć tak zwany prejudykat. Ustawodawca zrezygnował bowiem z powierzenia kompetencji do oceniania bezprawności w działaniu sądu sądowi powszechnemu (często równorzędnemu lub nawet niższego rzędu), ustanawiając w tym celu specjalny odrębny tryb przed Sądem Najwyższym – skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia (art. 424 1 -424 12 k.p.c.). Konsekwencją z kolei braku takiego prejudykatu jest niemożność ustalenia, że doszło do bezprawnego działania przy wykonywaniu władzy publicznej, a tym samym przypisania pozwanemu odpowiedzialności odszkodowawczej za szkodę wyrządzoną na skutek takiego działania. Tak też stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 stycznia 2012 r., sygn. akt: V CNP 42/11 (LEX nr 1215459): „Według znowelizowanego stanu prawnego przeprowadzenie odrębnego postępowania przewidzianego w art. 424 1 i nast. k.p.c. w celu uzyskania prejudykatu stwierdzającego, że prawomocne orzeczenie, które wyrządziło szkodę, jest niezgodne z prawem, stanowi niezbędny etap umożliwiający dochodzenie odszkodowania od Skarbu Państwa tylko w wypadku niektórych orzeczeń sądowych, skonkretyzowanych w przepisach. Są nimi wyroki (art. 424 1 k.p.c.), postanowienia w postępowaniu nieprocesowym, orzekające co do istoty sprawy i kończące postępowanie w sprawie (art. 519 2 k.p.c.) oraz inne orzeczenia, co do których taką możliwość przewidziano np. w art. 1148 1 § 3 k.p.c., w art. 1151 1 § 3 k.p.c. czy w art. 1215 k.p.c. W wypadku pozostałych prawomocnych orzeczeń skarga o stwierdzenie ich niezgodności z prawem jest niedopuszczalna, a poszkodowany może - po myśli art. art. 424 1b k.p.c. - dochodzić bezpośrednio odszkodowania od Skarbu Państwa.” W sprawie niniejszej nie znajdzie jednak zastosowania powoływany przez powoda art. 424 1b k.p.c., zgodnie z którym w wypadku prawomocnych orzeczeń, od których skarga nie przysługuje, odszkodowania z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem można domagać się bez uprzedniego stwierdzenia niezgodności orzeczenia z prawem w postępowaniu ze skargi, chyba że strona nie skorzystała z przysługujących jej środków prawnych. Przepis powyższy bowiem dotyczy orzeczeń tak zwanych wpadkowych, od których nie przysługuje skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem wydanego orzeczenia. Natomiast od orzeczenia merytorycznego, czyli od wyroku przysługuje skarga (art. 424 1 k.p.c.). Prawomocne orzeczenia, od których skarga nie przysługuje, to w szczególności orzeczenia wydane w sprawach egzekucyjnych (art. 767 4 § 3 k.p.c.) i w postępowaniu upadłościowym (art. 33 ust. 3 p.u.n. i art. 223 ust. 2 p.u.n.), orzeczenia niemerytoryczne (m.in. postanowienia wydawane w procesie) zarówno kończące, jak i niekończące postępowania w sprawie (cały katalog postanowień rozstrzygających kwestie wpadkowe). Dodanie przepisu art. 424 1b k.p.c. ustawą z dnia 22 lipca 2010 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny… stanowi konsekwencję zmiany systemu dochodzenia odszkodowania z tytułu szkody wyrządzonej prawomocnym orzeczeniem sądowym, spowodowanej orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 kwietnia 2008 r., sygn. SK 77/06 (OTK-A 2008 nr 3, poz. 39). W orzeczeniu tym zakwestionowano konstytucyjność art. 424 1 k.p.c. w części ograniczającej zakres dopuszczalności skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia do orzeczeń kończących postępowanie w sprawie. W konsekwencji takiego ograniczenia w razie wydania prawomocnego orzeczenia, które nie kończy postępowania w sprawie, naruszającego jednak prawa strony i prowadzącego do powstania szkody, strona nie mogłaby dochodzić odpowiedniego odszkodowania od Skarbu Państwa. Skutkiem cytowanego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego było przyjęcie, że skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia przysługuje zarówno w stosunku do orzeczeń kończących postępowanie, jak i orzeczeń niekończących postępowania w sprawie (por. Mariusz P. Wójcik „Komentarz do kodeksu postępowania cywilnego”). Powód jako źródło szkody wskazał wyroki sądów pierwszej i drugiej instancji, a zatem orzeczenia merytoryczne, zaś w takim przypadku przysługuje prawo wniesienia skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku sądu drugiej instancji. Dlatego też w niniejszej sprawie nie może znaleźć zastosowania art. 424 1b k.p.c. Skoro powód wywodzi szkodę z prawomocnego wyroku oddalającego jego powództwo, to niezbędną i podstawową przesłanką do uwzględnienia tak sformułowanego powództwa jest, zgodnie z art.
k.c., przedstawienie orzeczenia stwierdzającego niezgodność z prawem wydanego w jego sprawie prawomocnego wyroku. Bezspornym było, że powód nie uzyskał orzeczenia stwierdzającego niezgodność z prawem prawomocnych wyroków Sądu Okręgowego w Zielonej Górze i Sądu Apelacyjnego w Poznaniu. Tak opisany brak prejudykatu, jak już wspomniano, wyklucza możliwość przypisania pozwanemu odpowiedzialności odszkodowawczej za wydanie kwestionowanych orzeczeń, co czyni zgłoszone przez powoda roszczenie niezasadnym. Wskazać w tym miejscu należy, że w niniejszej sprawie nie znajdzie zastosowania powoływany przez stronę pozwaną art. 424 1a k.p.c., zgodnie z którym od wyroków sądu drugiej instancji, od których wniesiono skargę kasacyjną, oraz od orzeczeń Sądu Najwyższego skarga nie przysługuje. Orzeczenie Sądu Najwyższego wydane na skutek wniesienia skargi kasacyjnej traktuje się jak orzeczenie wydane w postępowaniu wywołanym wniesieniem skargi. Stwierdzić bowiem należy, że od orzeczenia Sądu II Instancji nie została skutecznie wniesiona skarga kasacyjna, gdyż Sąd Najwyższy odrzucił skargę na podstawie art. 398 6 § 3 k.p.c., a nie odmówił jej przyjęcia na podstawie art. 398 9 k.p.c. Sąd Najwyższy nie poddał zatem skargi nawet tak zwanemu przedsądowi (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 2008 r., sygn. akt: II CNP 38/08, LEX nr 494146: „przez skargę kasacyjną "wniesioną" należy rozumieć skargę "wniesioną skutecznie", tj. taką, która nie została odrzucona, a Sąd Najwyższy poddał ją co najmniej tzw. przedsądowi (art. 398 9 k.p.c.) albo rozpoznał po przyjęciu do rozpoznania.”). Reasumując, należy wskazać, że powód nie spełnił podstawowej przesłanki koniecznej do uwzględnienia roszczenia odszkodowawczego wywodzonego z niesłusznego, zdaniem strony, wyroku sądowego, to jest nie przedstawił orzeczenia Sądu Najwyższego stwierdzającego wydanie wyroku w sprawie powoda niezgodnie z prawem. Niezależnie od powyższego, dodatkowo wskazać należy, że powód nie wykazał także w niniejszym postępowaniu, że kwestionowane orzeczenia są niezgodne z prawem, ani nie wykazał wysokości szkody oraz adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy wydanymi wyrokami a szkodą. Nie zgłosił też na tę okoliczność wniosków dowodowych. Powód wykazał jedynie, że zamierzał kupić nieruchomości. Nie wykazał jednak utraconego dochodu, a w szczególności jego wysokości. Nie wykazał również, że zasadne było zasądzenie na jego rzecz renty uzupełniającej stanowiącej różnicę pomiędzy pobieraną rolniczą rentą wypadkową a wysokością utraconych dochodów z tytułu prowadzonego gospodarstwa rolnego. Kwestie te były jednak wtórne w stosunku do podstawowej kwestii braku prejudykatu stwierdzającego niezgodność z prawem wydanych wyroków. Mając na uwadze powyższe rozważania faktyczne i prawne, Sąd oddalił powództwo jako niezasadne. Sąd odstąpił od obciążania powoda obowiązkiem zwrotu kosztów procesu na rzecz strony przeciwnej, mając na uwadze trudną sytuację materialną powoda, będącą także podstawą do zwolnienia powoda od kosztów sądowych, co umożliwiało zastosowanie art. 102 k.p.c. Z powodu braku podstaw do ściągnięcia od strony przeciwnej opłaty od pozwu, od której powód został zwolniony (postanowienie – k. 42), na podstawie art. 113 ust. 1 (a contrario) ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.), Sąd przejął tę opłatę na rachunek Skarbu Państwa – kasy Sądu Okręgowego w Warszawie. SSO Małgorzata Mączkowska
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.