k.c., jeżeli szkoda została wyrządzona przez wydanie prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji, jej naprawienia można żądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu ich niezgodności z prawem, chyba że przepisy odrębne stanowią inaczej. Odnosi się to również do wypadku, gdy prawomocne orzeczenie lub ostateczna decyzja zostały wydane na podstawie aktu normatywnego niezgodnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą. Przesłankami odpowiedzialności odszkodowawczej uregulowanej w art.
są: szkoda, zdarzenie ją wywołujące, polegające na wydaniu niezgodnego z prawem (bezprawnego) prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji, przy czym wskazana bezprawność musi być, co do zasady, stwierdzona we właściwym postępowaniu, oraz normalny związek przyczynowy pomiędzy tak opisanym zdarzeniem a szkodą. Wykazanie powyższych przesłanek obciążą oczywiście poszkodowanych zgodnie z zasadą rozkładu ciężaru dowodu (art. 6 k.c.). Zgodnie z art. 77 ust. 1 Konstytucji RP, odpowiedzialność ta związana jest nie z winą funkcjonariusza, czy też organu władzy w rozumieniu przepisów prawa cywilnego, lecz z niezgodnym z prawem działaniem takiego organu, a więc instytucji, z działalnością której wiąże się wyrządzenie szkody. Wystarczającą przesłanką odpowiedzialności państwa za wyrządzoną szkodę jest zatem ustalenie bezprawności zachowania. Uniezależnienie odpowiedzialności odszkodowawczej państwa od winy zostało podyktowane służebną rolą, jaką organy władzy publicznej powinny spełniać wobec jednostki (por. art. 5 Konstytucji RP). Powodowie powstanie szkody wywodzili z faktu wydania przez Sąd Apelacyjny w Rzeszowie postanowienia z dnia 14 czerwca 2004 r. w sprawie sygn. I ACz 187/04, którym zmienił on jako Sąd II instancji postanowienie Sądu Okręgowego w Rzeszowie (Sądu I instancji) z dnia 14 października 2003 r. w sprawie sygn. I C 425/03 oraz wyroku z dnia 28 marca 2006 r. w sprawie sygn. I ACa 578/05, w którym zmienił wyrok Sądu Okręgowego w Rzeszowie z dnia 6 czerwca 2005 r. w sprawie sygn. I C 425/03, jak również działalnością w toku postępowania międzyinstancyjnego w związku z nieskutecznie wniesioną przez powodów skargą kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie. Tymczasem nie ulega wątpliwości, że Sąd Apelacyjny w Rzeszowie wskazane wyżej orzeczenie z dnia 14 czerwca 2004 r. wydał przed wprowadzeniem do kodeksu cywilnego przepisu art.
wydany został w czasie obowiązywania wskazanego przepisu w poprzednim brzmieniu. Rozważając kwestię intertemporalną, które przepisy regulujące odpowiedzialność Skarbu Państwa za wydanie niezgodnego z prawem prawomocnego orzeczenia wchodzą w rachubę, przywołać należy ustawę z dnia 22 lipca 2010 r. o zmianie ustawy – Kodek cywilny, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 155, poz. 1037), która nadała art.
obecnie obowiązujące brzmienie. Stosownie do art. 4 ust. 1 wskazanej ustawy, przepis art.
w brzmieniu nadanym ustawą nowelizującą ma zastosowanie do orzeczeń, które uprawomocniły się od dnia 17 października 1997 r. Zatem do oceny zasadności roszczenia powodów, zarówno w zakresie zarzutów względem postanowienia z dnia 14 czerwca 2004 r., jak i wyroku z dnia 28 marca 2006 r. zastosowanie znajdują aktualnie obowiązujące przepisy. Według cytowanego już art.
k.c., jeżeli szkoda została wyrządzona przez wydanie prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji, jej naprawienia można żądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu ich niezgodności z prawem, chyba że przepisy odrębne stanowią inaczej. Tym samym do powstania odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa za szkodę powstałą wskutek wydania przez sąd orzeczenia niezgodnego z prawem konieczne jest zatem – co do zasady – uzyskanie (z wyjątkiem przewidzianym w ustawie) stosownego prejudykatu stwierdzającego, że wydane orzeczenie lub decyzja administracyjna są niezgodne z prawem. Rola tego prejudykatu polega na tym, że niedopuszczalne jest przed jego wydaniem zasądzenie odszkodowania za szkodę spowodowaną deliktem władzy publicznej. Proces odszkodowawczy nie może bowiem stać się polem, na którym przeprowadza się badanie legalności aktów normatywnych, prawomocnych orzeczeń i ostatecznych decyzji. Poczucie pewności prawa zostałoby zachwiane, gdyby proces taki mógł służyć jako surogat kolejnej instancji weryfikującej prawomocne akty stosowania prawa albo, gdyby mógł być instrumentem sprawdzającym legalność stanowionych norm. Właściwym postępowaniem jest postępowanie przed Sądem Najwyższym, które poszkodowany może wszcząć przez wniesienie – przewidzianej w przepisach art. 424 1 -424 12 k.p.c. – skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Wskazana skarga przysługuje od: 1) prawomocnych wyroków sądu powszechnego drugiej instancji kończących postępowanie w sprawie, 2) prawomocnych postanowień co do istoty sprawy (merytorycznych), kończących postępowanie, wydanych przez sąd drugiej instancji: a) w postępowaniu nieprocesowym, b) w postępowaniu o uznanie i stwierdzenie wykonalności orzeczeń sądów państw obcych, c) w postępowaniu o uznanie i stwierdzenie wykonalności wyroku sądu polubownego wydanego za granicą lub ugody zawartej przed sądem polubownym za granicą. Wniesienie skargi jest więc warunkiem wstępnym dochodzenia odszkodowania, a wydane przez Sąd Najwyższy orzeczenie stwierdzające niezgodność z prawem prawomocnego orzeczenia stanowi prejudykat dla późniejszego postępowania odszkodowawczego przed sądem powszechnym. Mając na względzie powyższe uwagi zauważyć należy, że powodowie nie legitymowali i nie legitymują się orzeczeniem stwierdzającym niegodność z prawem wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 28 marca 2006 r. w sprawie sygn. I Aca 578/05. Jak już stwierdzono, obowiązek taki ciążył na powodach. Dlatego też w zakresie zarzutów powodów i dochodzonego w pozwie roszczenia odnośnie wskazanego wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie – powództwo z braku przesłanki istnienia prejudykatu określonego w art.
należało oddalić. Wskazaną wyżej ustawą z dnia 22 lipca 2010 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 155, poz. 1037) znowelizowano przepis art.
k.c., w którym dopuszczono odstępstwo od zasady, według której naprawienia szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia można żądać po odrębnym stwierdzeniu ich niezgodności z prawem. Ustanawia je przepis art. 424 1b k.p.c., według którego, w wypadku prawomocnych orzeczeń, od których skarga nie przysługuje, odszkodowania z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem można domagać się bez uprzedniego stwierdzenia niezgodności orzeczenia z prawem w postępowaniu ze skargi, chyba że strona nie skorzystała z przysługujących jej środków prawnych. Zatem roszczenie odszkodowawcze powodów oparte na zarzutach względem postanowienia z dnia 14 czerwca 2004 r., jako niekończącego postępowania w sprawie, powinno podlegać ocenie z punktu widzenia przesłanek odpowiedzialności z art.
Należało zatem w tym zakresie zbadać, czy przedmiotowe orzeczenie wydane zostało z rażącym naruszeniem prawa, a więc, czy przy wydaniu kwestionowanego orzeczenia doszło do popełnienia rażących błędów w zakresie wykładni lub stosowania prawa. Przy wykładni pojęcia „niezgodności z prawem” należy uwzględnić istotę i sens odpowiedzialności państwa przewidzianej w art. 417
Bezprawność ta odnosząca się do prawomocnych orzeczeń obejmuje, jak już wskazano, wyłącznie tzw. bezprawność judykacyjną. Niezbędne było zatem ustalenie, czy postanowienie Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie zmieniające sposób zabezpieczenia jest orzeczeniem niezgodnym z prawem w rozumieniu art.
k.c., przy zastosowaniu wykładni, zgodnie z którą ocena niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia musi być odniesiona do interpretacji przepisów przedstawionej przez sąd w ocenianym orzeczeniu oraz do podstawy faktycznej tego rozstrzygnięcia. W tym zakresie stwierdzić należy, że ustalenia Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie zawarte w postanowieniu z dnia 14 czerwca 2004 r., w których odniósł się on do wykładni przepisów prawa, co skutkowało zmianą sposobu zabezpieczenia, znajdowało pełne oparcie w stanowisku orzecznictwa sądów i doktryny. Wykładnia, w świetle której w celu zabezpieczenia powództwa ze skargi pauliańskiej nie jest dopuszczalne ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości pozwanej osoby trzeciej w orzecznictwie znalazło swój wyraz wielokrotnie, a jako przykłady przywołać można postanowienie Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 21 listopada 1996 r., sygn. I ACz 867/96, gdzie Sąd wskazał, że w celu zabezpieczenia powództwa ze skargi pauliańskiej (art. 527 k.c.) nie jest dopuszczalne ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości pozwanej osoby trzeciej (Wokanda 1997/7, str. 49). Analogiczne stanowisko do prezentowanego zajął Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 23 marca 2011 r., sygn. I ACz 191/2011 (Orzecznictwo Sądów Apelacji Białostockiej 2011/1, str. 29) oraz Sąd Apelacyjny w Warszawie (postanowienie Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 30 września 2010 r., sygn. VI ACz 1471/2010). Pogląd ten podtrzymany został także w postanowieniu Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 10 maja 2012 r., sygn. I ACz 705/12, stosownie do którego „Hipoteka służy zabezpieczeniu jedynie wierzytelności (roszczeń) pieniężnych, tymczasem, co nie ulega wątpliwości, roszczenie pauliańskie (z art. 527 § 1 k.c.) jest roszczeniem niepieniężnym. Istotą tego roszczenia jest bowiem żądanie uznania za bezskuteczną wobec wierzyciela rozporządzającej czynności prawnej dłużnika, dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela. Takie niepieniężne roszczenie wierzyciela nie może być – w świetle art. 68 ustawy o księgach wieczystych i hipotece i art. 755 § 1 k.p.c. – zabezpieczone przez ustanowienie hipoteki”. Stanowisko zgodne z powyższym prezentuje również doktryna (por. T. Ereciński, komentarz do art. 755 k.p.k. [w:] „Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Postępowanie rozpoznawcze. Postępowanie zabezpieczające” LexisNexis 2012, E. Stefańska, komentarz do art. 755 k.p.k. [w:] „Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz” LexisNexis 2013). Odmienne zdanie w tym zakresie należy uznać zaś za odosobnione (por. M. Wypiorczyk, M. Kocur: Hipoteka a skarga pauliańska, Rzeczpospolita 30 października-1 listopada 2010 r., s. C6). Nie stanowi również przedmiotu sporu, co podniósł Sąd Apelacyjny, że hipotekę przymusową na podstawie art. 109 u.k.w.h. można ustanowić na nieruchomości stanowiącej własność dłużnika osobistego wnioskodawcy (por. Postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 18 maja 2012 r. IV CSK 560/2011, Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 30 września 2010 r. VI ACz 1471/2010). W takich okolicznościach stwierdzić należy, że stanowisko Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie stwierdzające, że fakt, iż przedmiotem postępowania z art. 527 k.c. nie jest ani wierzytelność pieniężna, ani pozwani nie byli osobistymi dłużnikami powodów, przemawia za nieuwzględnieniem wniosku o zabezpieczenie roszczenia poprzez ustanowienie hipoteki przymusowej. Stanowisko takie nie tylko zostało należycie uzasadnione, ale i wykładnia ta znajduje potwierdzenie zarówno w powołanej judykaturze jak i doktrynie. Nie sposób zatem rozstrzygnięciu temu stawiać zarzutu, iż podjęte zostało w sposób niezgodny z prawem (bezprawny). Tym samym nie ulega wątpliwości, że powodowie nie wykazali wystąpienia przesłanki bezprawności. W sprawie nie ulega również wątpliwości, że Sąd Apelacyjny w Rzeszowie udzielił zabezpieczenia roszczenia powodów poprzez zajęcie przekazanych udziałów w spółce (...), uznając, że stanowi to wystarczający sposób zabezpieczenia roszczeń powodów związanych z możliwością zaspokojenia się z należących do spółki praw do nieruchomości. Wskazał również, że „faktyczne” zbycie nieruchomości przy zajęciu udziałów nie będzie możliwe. W tym zakresie powołać się należy na uprawnienia wynikające z dokonania zabezpieczenia na udziałach w spółce (...). Otóż przepis art. 228 k.s.h. m.in. do nabycia i zbycia nieruchomości, użytkowania wieczystego lub udziału w nieruchomości w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością wprowadza, co do zasady, konieczność podjęcia przez zgromadzenie wspólników stosownej uchwały. Zgodnie zaś z art. 910 2 § 1 k.p.c. w zw. z art. 743 k.p.c., z mocy zajęcia wierzyciel może wykonywać wszelkie uprawnienia majątkowe dłużnika wynikające z zajętego prawa, które są niezbędne do zaspokojenia wierzyciela w drodze egzekucji, może również podejmować wszelkie działania, które są niezbędne do zachowania prawa. Przyjąć zatem należy, co zostało wskazane w stanowisku wyrażonym w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2009 r., sygn. II CSK 355/2008, że „na podstawie zajęcia udziałów dłużnika w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością wierzyciel jest legitymowany do wytoczenia powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników zagrażającej możliwości uzyskania zaspokojenia (art. 910 2 § 1 in fine k.p.c.).” Przepisy nie przemawiają zatem za wyłączeniem stosowania przepisów art. 910 § 1 k.p.c. w zw. z art. 910 2 § 1 k.p.c. i art. 743 k.p.c. oraz art. 252 k.s.h., w związku z zajęciem udziałów w ramach postępowania zabezpieczającego (por. Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 19 grudnia 2013 r. II CSK 151/2013). Wskazany okoliczności wskazują zatem, że zajęcie udziałów w postępowaniu zabezpieczającym umożliwiało powodom realną ochronę ich interesów. Podnieść również należy, że stosownie do zeznań powoda oraz odpisu z księgi wieczystej nr (...), umowa przedwstępna sprzedaży prawa użytkowania wieczystego została zawarta w dniu 18 września 2006 r., zaś umowa przeniesienia prawa użytkowania wieczystego w dniu 9 maja 2008 r., powodowie zaś w żaden sposób nie wykazali, że nie doszło w sprawie z mocy prawa do upadku udzielonego zabezpieczenia. Stosownie bowiem do art. 757 k.p.c., udzielone zabezpieczenie upada po upływie miesiąca od uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego roszczenie, które podlegało zabezpieczeniu (k. 130-145). Wobec powyższego nie sposób uznać, że omawiane postanowienie Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie zostało wydane w oparciu o sprzeczną z prawem wykładnię przepisów. Niezasadne jest również stanowisko powodów podnoszące, iż niezgodność z prawem działania pozwanego wiązała się z odrzuceniem skargi kasacyjnej, która nie została należycie opłacona przez pełnomocnika powodów. Okoliczność bowiem, że powodowie zostali wezwani do uzupełnienia opłaty nie ma w tym zakresie żadnego znaczenia, skoro uchybienie strony nastąpiło na wcześniejszym etapie, tj. wniesienia skargi. Późniejsze niezasadne wezwanie nie sanowało zaś nieskutecznej skargi kasacyjnej z uwagi na nieuiszczenie należnej opłaty wraz ze złożeniem skargi. Brak jest również podstaw do kwestionowania zasadności omawianego postanowienia z uwagi na inne okoliczności, podniesione w toku postępowania przez powodów, skierowane wobec członków składu orzekającego wydającego rozstrzygnięcie (zarzutu przestępstwa), skoro – co wskazali powodowie – nie dysponują oni w tym zakresie żadnymi dowodami, zaś ich stanowisko wynika z przekonania o niezasadności decyzji podjętej przez Sąd Apelacyjny w Rzeszowie (00:06:50 – k. 490; 00:51:45 – k. 490). Co więcej, w procesie cywilnym sąd nie jest władny do wiążącego ustalenia faktu popełnienia przestępstwa (art. 11 k.p.c.) Podnieść także należy, że powodowie nie wykazali również pozostałych przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa. Do ustalenia, czy w danym przypadku szkoda w rzeczywistości wystąpiła oraz w jakiej ewentualnie wysokości niezbędne jest ustalenia nie tylko tego, że inne składniki majątku dłużnika, ewentualnie innych osób odpowiedzialnych za zapłatę nie gwarantują możliwości zaspokojenia wierzyciela w całości lub w części, ale również wykazanie jak kształtowałaby się sytuacja, gdyby do zmiany sposobu zabezpieczenia nie doszło i w jakim wówczas zakresie powodowie mogli oczekiwać spłaty swojej wierzytelności. Z tych względów powództwo w całości okazało się bezzasadne, dlatego Sąd Okręgowy na mocy powołanych wyżej przepisów orzekł jak w pkt I wyroku. Rozstrzygnięcie o kosztach procesu pomiędzy stronami oparto na dyspozycji art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. oraz art. 11 ust. 3 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa (j.t. Dz.U. z 2013 r. poz. 1150) w związku z § 6 pkt 6 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (j.t. Dz.U. z 2013 r. poz. 461). W pozostałym zakresie nieuiszczone koszty sądowe przejąć należało na rachunek Skarbu Państwa na zasadzie art. 113 ust. 4 ustawy z dnia o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 z późn. zm.), nie znajdując podstaw do obciążenia nimi powodów, wobec treści postanowienia z dnia 14 maja 2013 r. (k. 347-350).
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.