Sygn. akt III Ca 1038/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 22 października 2014 r. Sąd Okręgowy w Gliwicach III Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie: Przewodniczący - Sędzia SO Leszek Dą

§ 3

k.c., stosowanego odpowiednio, po wygaśnięciu służebności przesyłu na przedsiębiorcy ciąży obowiązek usunięcia urządzeń, o których mowa w art. 49 § 1, utrudniających korzystanie z nieruchomości. Pozwana nie usunęła nieczynnej części wodociągu z nieruchomości należącej do powodów. Nadal znajduje się ona na przedmiotowej nieruchomości, a w związku z tym utrudnia korzystanie z nieruchomości, wyklucza bowiem swobodne zagospodarowanie zajętego obszaru, w szczególności poprzez jego zabudowanie. Brak jest podstaw do przyjęcia, że powodowie są zobowiązani i uprawnieni do usunięcia nieużywanego przez pozwaną fragmentu sieci wodociągowej. Uznając zasadność samego roszczenia dotyczącego odszkodowania za bezumowne korzystanie z nieruchomości powodów przez pozwaną, następnie rozstrzygnąć należało o wysokości przysługującego powodom odszkodowania za bezumowne korzystanie z ich nieruchomości przez pozwaną. Sąd przyjął wartości współczynników wskazanych w opinii biegłego H. K.

§3k.c.

poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że to na pozwanym ciąży obowiązek usunięcia z terenu nieruchomości powodów starej i wyłączonej z eksploatacji sieci wodociągowej, podczas gdy norma prawna w nim zawarta odnosi się do zupełnie innego stanu faktycznego i nie może znaleźć zastosowania w niniejszej sprawie bowiem przepis ten odnosi się do praw i obowiązków stron „ po wygaśnięciu służebności przesyłu”, natomiast w niniejszej sprawie chodzi o wynagrodzenie za bezumowne korzystnie z nieruchomości powodów. W oparciu o powyższe, skarżący domagał się zmiany zaskarżonego wyroku poprzez obniżenie zasądzonej od pozwanego solidarnie na rzecz powodów kwoty z tytułu bezumownego korzystania z nieruchomości do kwoty 861,88zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 4 kwietnia 2012r., oddalenia powództwa w pozostałej części i zasądzenia kosztów postępowania solidarnie od powodów na rzecz pozwanego, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych. Powodowie wnieśli o oddalenie apelacji i zasądzenie na swoją rzecz kosztów postępowania apelacyjnego, podtrzymując konsekwentnie swoje stanowisko zajmowane w toku sprawy. Sąd Odwoławczy zważył, co następuje: Apelacja pozwanego odniosła częściowy skutek, jednakże nie z uwagi na zarzuty w niej podniesione. Powołane w apelacji zarzuty naruszenia przez Sąd Rejonowy prawa materialnego należało uznać za chybione. Sąd Okręgowy zasadniczo podziela i uznaje za swoje zarówno ustalenia faktyczne, jak i prawne poczynione przez Sąd pierwszej instancji, uznając, iż nie ma potrzeby ich ponownego szczegółowego przytaczania, poza ustaleniami dotyczącymi wysokości należnego wynagrodzenia powodom od pozwanej z tytułu bezumownego korzystania w spornym okresie czasu przez pozwaną z obszaru zajętego przez wodociąg nieczynny, a także tego, iż powodom przysługuje od pozwanego stosowne odszkodowanie, a nie wynagrodzenie. Pozostałe ustalenia znajdują oparcie w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym, które to dowody Sąd ten ocenił w granicach zakreślonych przepisem art. 233 § 1 k.p.c., wbrew twierdzeniom pozwanego. Wnioski tego Sądu co do faktów w sposób logiczny wynikają z treści zebranych w sprawie dowodów, a zaoferowanych przez obie strony. Dowody te zostały w sposób wnikliwy i staranny ocenione przez Sąd Rejonowy, równocześnie Sąd ten dokonując oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego nie uchybił zasadom ani logiki, ani też doświadczenia życiowego. Jednakże w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy Sąd Okręgowy uznał za konieczne zmodyfikowanie poczynionych przez Sąd merti ustaleń w zakresie należnego powodom wynagrodzenia za bezumowne korzystanie przez pozwanego z części ich nieruchomości zajętej pod nieczynny wodociąg. W tym zakresie Sąd Okręgowy ustala, iż łączna długość sieci wodociągowej pozwanego znajdującej się na spornej nieruchomości wynosi 117,25m, na nią składa się 42,25 m czynnej sieci oraz 75 m sieci nieczynnej. Powierzchnia pasa gruntu o ograniczonym sposobie użytkowania, zajętego pod wodociąg, wynosi łącznie 218, 75m

1. Na wielkość tą składają się 211,25m 2 czynnej sieci - 42,25 x 2,5m x 2, przy uwzględnieniu szerokości strefy ochronnej 2,5m, z każdej strony wodociągu oraz 7,5m 2 - 75 m x 0,1 m przy uwzględnieniu średnicy tego wodociągu 100 mm (0,1m), ale bez uwzględnienia szerokości strefy ochronnej, z uwagi na wyłączenie wodociągu z eksploatacji, poprzez jego zaślepienie, w związku z tym na brak konieczności zachowania takiej strefy ochronnej dla nieczynnego wodociągu. Bezspornym pomiędzy stronami było, iż nieczynny wodociąg, ma średnicę 100mm i został zaślepiony. Powyższe wynika z jednoznacznych i przekonywujących w tym zakresie, także niezakwestionowanych w tej części przez stronę powodową, zeznań świadka A. C.. Zdaniem Sądu Okręgowego jedynie przy czynnym i funkcjonującym wodociągu koniecznym było zwiększenie powierzchni zajętej przez infrastrukturę techniczna pozwanego o szerokość strefy ochronnej ( dowód: zeznania świadka A. C. k. 146, opinia biegłego inż. H. K. k.222). Z uwagi na powyższe, Sąd Okręgowy przyjął, iż wynagrodzenie należne powodom za cały obszar zajęty przez wodociąg za jeden miesiąc bezumownego korzystania w spornym okresie czasu to kwota 54,82zł. Na kwotę wynagrodzenia składają się kwoty 646,43zł rocznie za wodociąg czynny (102zł/m 2 x 211,25m 2 x 0,4 x 7,5% = 646,43zł) i 11,47zł rocznie za wodociąg nieczynny (102zł/m 2 x 7,5m 2 x 0,2 x 7,5%=11,47zł), łącznie kwota 657,90zł za 1 rok bezumownego użytkowania. Wynagrodzenie za 16 miesięcy czyli za sporny okres wyniosło zatem łącznie 877,20zł (54,82x16). Taką też kwotę Sąd Okręgowy zasadził od pozwanej solidarnie na rzecz powodów jako właściwą z tytułu żądanego wynagrodzenia za bezumowne korzystania przez pozwaną z części nieruchomości powodów. Dalej idące żądania powodów jako bezzasadne podlegały oddaleniu. Równocześnie Sąd Okręgowy zmienił zaskarżony wyrok także w punkcie 3,4 i 5, w oparciu o art.100k.p.c stosunkowo rozdzielając pomiędzy strony koszty procesu, przy uwzględnieniu, iż powodów obciążają one w 86%, a pozwanego w 14%. Przechodząc z kolei do zarzutów podniesionych w apelacji, Sąd Okręgowy uznał za chybiony zarzut naruszenia przez Sąd prawa materialnego tj.art.49§1 k.c. poprzez dokonanie przez Sąd jego niewłaściwej wykładni i błędne przyjęcie, iż odłączenie fragmentu sieci wodociągowej dokonane przez pozwanego nie spowodowało utraty przez ten fragment sieci charakteru urządzenia przesyłowego, odrębnego od nieruchomości przez którą przebiega sporna sieć. W świetle regulacji przewidzianej w art. 49 § 1 k.c. urządzenia służące do doprowadzania lub odprowadzania płynów, pary, gazu, energii elektrycznej oraz inne urządzenia podobne nie należą do części składowych nieruchomości, jeżeli wchodzą w skład przedsiębiorstwa. Wejście w skład przedsiębiorstwa prowadzi do wyłączenia tych urządzeń spod działania zasady superficies solo cedit, wyrażonej w art. 48 i 191 k.c. Wyłączenie tej zasady oznacza, że własność tych urządzeń nie jest pochłaniana przez własność nieruchomości i urządzenia takie stanowią rzeczy ruchome. Sąd Okręgowy w niniejszym składzie podziela pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia z dnia 22 stycznia 2010 r., V CSK 195/09 oraz z dnia 22 stycznia 2010 r., V CSK 206/09, iż prawidłowa wykładnia art. 49 k.c. prowadzi do wniosku, że urządzenia określone w tym przepisie z chwilą, gdy przez fizyczne połączenie z siecią przestają być częścią składową nieruchomości, zachowują status samoistnych rzeczy ruchomych, mogących być przedmiotem odrębnej własności i odrębnego obrotu. Urządzenia przyłączone do sieci przedsiębiorstwa są odrębnymi rzeczami ruchomymi i nie są częściami składowymi żadnej nieruchomości, tylko częścią składową przedsiębiorstwa jako zorganizowanego kompleksu majątkowego w rozumieniu art. 55 1 k.c. Nie powinno jednak budzić wątpliwości, że urządzenia wchodzące w skład przedsiębiorstwa stanowiąc jego składnik w znaczeniu przedmiotowym (art. 55 1 k.c.), służą realizacji określonych zadań gospodarczych. Połączenie urządzeń w sposób trwały z przedsiębiorstwem, tak aby mówić o części składowej, wymaga spełnienia przesłanki trwałości z art. 47 §
2. Trwałe połączenie z przedsiębiorstwem jest więc niezbędne, żeby jakiejś instalacji wodociągowej lub energetycznej lub innej podobnej w ogóle dać miano urządzeń „służących do doprowadzania lub odprowadzania", jak stanowi art.
3. Odłączenie tych urządzeń musiało by spowodować uszkodzenie lub istotną zmianę całości (przedsiębiorstwa) albo przedmiotu odłączonego (urządzeń). W sensie prawnym odłączenie spowodowałoby, że urządzenia nie spełniałyby roli przesyłowej w sieci, a więc nie mogłaby być wykonywana funkcja przedsiębiorstwa, którego miałyby być częścią. Bezspornym jest, iż w niniejszej sprawie doszło jedynie do zaślepienia fragmentu wodociągu przez pozwanego. Zdaniem Sądu Okręgowego zaślepienie wodociągu nie niweluje cechy trwałości połączenia wodociągu z przedsiębiorstwem. Równocześnie dokonane zaślepienie nie stanowiło odłączenia urządzenia powodującego jego uszkodzenie, także nie doprowadziło do istotnej zmiany całości przedsiębiorstwa, ani też przedmiotu odłączanego - fragmentu wodociągu. Dokonane zaślepienie nie spowodowało, że ten zaślepiony fragment wodociągu nie mógłby spełniać roli przesyłowej w sieci, a więc nie mogłaby być wykonywana funkcja przedsiębiorstwa, którego miałby być częścią. Samo zaprzestanie korzystania z odcinka sieci, czy też jego odłączenie od użytkowanej sieci w postaci zaślepienia nie powoduje, iż odcinek ten przestaje być częścią składową przedsiębiorstwa przesyłowego. Póki urządzenia są faktycznie posadowione na cudzej nieruchomości, nie można uznać, że przedsiębiorca nie wykonuje służebności przesyłu. Przedsiębiorca, którego urządzenia przesyłowe są zlokalizowane na cudzej nieruchomości, korzysta z tej nieruchomości niezależnie od tego, czy w danej chwili urządzeniami tymi są faktycznie transportowane płyny, para, gaz, energia elektryczna, czy też nie (zob. E. Niezbecka, Komentarz do Kodeksu cywilnego, WKP 2012r. i W. Katner, Komentarz do Kodeksu cywilnego, LEX 2009r. do art.49 k.c. oraz J. Pokrzywniak, Kluczowe dylematy związane z regulacją służebności przesyłu, Rejent 2010r., nr 4, s.102). Z powyższych względów także za bezzasadny należało uznać zarzut naruszenia przez Sąd art.

§3k.c.

poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, niezależnie od tego, iż stosując tą regulację Sąd meriti wyraźnie zaznaczył, iż stosuje ją jedynie odpowiednio. Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem doktryny i judykatury podstawę prawną roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie przez posiadacza służebności w złej wierze z nieruchomości stanowią odpowiednio stosowane z mocy art. 230 k.c. przepisy art. 224 i 225 k.c. Faktyczne władztwo podmiotów eksploatujących różnego typu urządzenia przesyłowe odpowiada władztwu wynikającemu ze służebności gruntowej - art. 352 § 1 k.c. - posiadaczem służebności jest osoba, która korzysta z cudzej rzeczy w zakresie odpowiadającym służebności. Wyłączną przesłanką roszczenia o wynagrodzenie jest posiadanie cudzej rzeczy. Ograniczenie prawa własności wskutek wykonywania służebności usprawiedliwia, co do zasady żądanie wynagrodzenia, przy czym wynagrodzenie to nie jest uzależnione od wystąpienia szkody. Przy ustalaniu wynagrodzenia mają znaczenie okoliczności związane z zakresem posiadania i stopniem ograniczenia właściciela w wykonywaniu przez niego prawa własności. Posiadanie samoistne służebności różni się od posiadania określonego w art. 336 k.c., nie musi bowiem pozbawiać właściciela wszystkich elementów faktycznego władztwa nad rzeczą, ale może polegać na takim korzystaniu z nieruchomości przez posiadacza, które narusza prawo własności w inny sposób, aniżeli w sposób pozbawiający właściciela tego władztwa (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2005 r., III CK 685/04 i z dnia 3 lutego 2010 r., II CSK 444/09, nie publ.). Na ogół wykonywanie służebności polega na prowadzeniu przez daną nieruchomość urządzenia przesyłowego oraz dokonywaniu modernizacji, remontów itp. W niniejszej sprawie należało udzielić odpowiedzi na pytanie, czy do zakresu posiadania należy zaliczyć powierzchnię zajętą wyłącznie pod urządzenie przesyłowe czy także obszar niezbędny do wejścia na grunt i wykonania prac remontowych lub konserwatorskich, jak również strefę ochronną ustanowioną regulacjami wewnętrznymi przedsiębiorstwa, w wypadku gdy mamy do czynienia z nieczynnym wodociągiem, co było faktem bezspornym. Zdaniem Sądu Okręgowego nie było podstaw do przyjęcia, iż w wypadku nieczynnego wodociągu do zakresu posiadania należy zaliczyć powierzchnię zajętą nie tylko pod urządzenie przesyłowe, ale także obszar niezbędny do wejścia na grunt w celu wykonania prac remontowych lub konserwatorskich, jak również obszar strefy ochronnej wodociągu. W wypadku prawnego działania przedsiębiorcy przesyłowego właściciel gruntu uzyskuje stosowną rekompensatę za ograniczenie prawa własności bądź w formie umowy, bądź orzeczenia sądowego o ustanowieniu służebności. W wypadku bezumownego korzystania z nieruchomości takiej rekompensaty nie uzyskuje. Posiadanie przedsiębiorstwa w zakresie służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu obejmuje obszar faktycznego wykonywania posiadania, co nierozerwalnie wiąże się z zakresem ograniczenia właściciela w wykonywaniu jego praw. W wypadku wodociągu nieczynnego obszar faktycznego wykonywania posiadania przedsiębiorstwa ogranicza się tylko do powierzchni zajętej wyłącznie pod urządzenie przesyłowe, co orzekając miał na uwadze Sąd Okręgowy ( zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 2013 r., II CSK 69/13, LEX nr 1415501, uchwały Sądu Najwyższego z dnia 8 września 2011 r., III CZP 43/11, OSNC 2012, Nr 2, poz. 18, z dnia 17 czerwca 2005 r., III CZP 29/05, OSNIC 2006, nr 4 poz. 64 i wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 10.04.2014r. V ACa 940/13, LEX nr 1455562). Reasumując, z uwagi na powyższe, Sąd Okręgowy na podstawie art. 386§1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok i orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono po myśli art. 100 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. i w oparciu o § 2 ust.1 i 2, § 6 pkt. 2 w zw. z § 12 ust. 1 pkt. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu [Dz. U. z 2002 r. Nr 163, poz. 1349] obciążając powodów solidarnie obowiązkiem zwrotu wszystkich kosztów poniesionych w postępowaniu odwoławczym przez pozwanego, z uwagi na to, iż pozwany uległ jedynie w nieznacznej części w zakresie wniesionej apelacji. SSR (del). Żaneta Bloma – Wojciechowska SSO Leszek Dąbek SSO Barbara Braziewicz