Sygn. akt III CSK 38/05 POSTANOWIENIE Dnia 27 stycznia 2006 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca) Protokolant Bożena Nowicka w sprawie z wniosku H. T. i A. T. przy uczestnictwie "L." sp. z o.o. w K. o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 13 stycznia 2006 r., skargi kasacyjnej wnioskodawców od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 24 marca 2005 r., oddala skargę kasacyjną i zasądza solidarnie od wnioskodawców na rzecz uczestnika postępowania 180 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Uzasadnienie 2 Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2004 r. uwzględnił wniosek H. T. oraz A. T. i stwierdził, że z dniem 18 listopada 1986 r. nastąpiło zasiedzenie służebności gruntowej polegającej na prawie wyłącznego korzystania z pomieszczeń wskazanych we wniosku, położonych w budynku mieszkalnym przy ul. A. 9 w K., na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości sąsiedniej znajdującej się przy ul. B. 3 w K. Sąd ten ustalił, że pomieszczenia, których dotyczył wniosek stanowią części lokali mieszkalnych użytkowanych przez mieszkańców kamienicy przy ul. B.
- Zostały one przydzielone najemcom lokali po remoncie obu sąsiadujących ze sobą nieruchomości przeprowadzonym przed rokiem
- Wówczas to część pomieszczeń położonych w obrębie budynku przy ul. A. 9 zostało połączonych funkcjonalnie z mieszkaniami przy ul. B. 3, między innymi przez zbudowanie wspólnej sieci elektrycznej i urządzeń kanalizacyjnych. Stan taki utrzymywał się mimo zmian właścicieli budynków. W ocenie Sądu I instancji uzasadniało to uwzględnienie wniosku w oparciu o treść art. 292 k.c. w związku z art. 172 k.c. Po rozpoznaniu apelacji uczestnika postępowania „L.” Spółki z o.o. Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 24 marca 2005 r. zmienił zaskarżone orzeczenie Sądu I instancji w ten sposób, że wniosek oddalił. Aprobując ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego Sąd II instancji przyjął, że korzystanie z cudzej nieruchomości w ramach służebności gruntowej nie może polegać na wyłącznym korzystaniu z danej jej części, do czego prowadziłoby uwzględnienie wniosku. Sytuacja, w której właściciel rzeczy nie może korzystać z jej części byłoby naruszeniem istoty prawa własności. Nadto wnioskodawcy nie wykazali, aby samodzielnie realizowali swoje uprawnienia w zakresie wykonywania treści służebności, albo aby taki stan rzeczy miał miejsce po stronie ich poprzedników prawnych. Nie została też spełniona przesłanka nabycia służebności w drodze zasiedzenia polegająca na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia wzniesionego przez inną osobę niż właściciel nieruchomości obciążonej. 3 Wnioskodawcy w skardze kasacyjnej opartej o podstawę naruszenia prawa materialnego zarzucili dokonanie błędnej wykładni art. 336 k.c. w zw. z art. 337 i 352 § 2 k.c., art. 292 k.c. w zw. z art. 172 k.c., art. 140 k.c. w zw. z art. 285 k.c., a także błędną wykładnię i niezastosowanie art. 151 k.c. w związku z art. 172 k.c. W oparciu o te zarzuty wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia Sądu Okręgowego i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez uwzględnienie wniosku o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej, ewentualnie uchylenie tego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi II instancji do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Sąd Okręgowy zmieniając zaskarżone postanowienie poprzez oddalenie wniosku o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej wyraził pogląd, że wniosek ten nie zasługiwał na uwzględnienie, bowiem ustanowienie służebności gruntowej polegającej na prawie korzystania z części sąsiedniego budynku przez wnioskodawców naruszałoby istotę służebności i taka jej treść byłaby niedopuszczalna. Tak generalnie sformułowana ocena niedopuszczalności określonej przez wnioskodawców służebności gruntowej jest nieuzasadniona. Treść art. 285 k.c. nie wyłącza jego stosowania do nieruchomości budynkowych czy lokalowych, a sam katalog możliwych służebności jest na gruncie tej regulacji otwarty dla wszystkich sytuacji związanych z korzystaniem z nieruchomości obciążonej w zakresie wskazanym w tym przepisie. Należy nadto zwrócić uwagę na przepisy szczególne, które przewidują wprost możliwość ustanowienia służebności polegającej na korzystaniu z części nieruchomości obciążonej (art. 151 i 212 § 1 k.c.), a ustanowienie takiej służebności w drodze umownej byłoby niewątpliwie także możliwe. Fakt, że co do zasady możliwe jest ustanowienie służebności gruntowej polegającej na prawie korzystania przez właściciela nieruchomości władnącej z części nieruchomości obciążonej nie oznacza jednak, że tego rodzaju służebność powstaje także na skutek jej zasiedzenia. Ta forma nabycia służebności gruntowej jest bowiem regulowana przez ustawodawcę w sposób szczególny. Treść art. 292 k.c. przewiduje, że służebność gruntowa może być nabyta przez zasiedzenie tylko w przypadku, gdy 4 polega na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia. Ogranicza to katalog służebności gruntowych powstających w wyniku ich zasiedzenia do tzw. służebności czynnych, związanych wyłącznie z prawem korzystania w oznaczonym zakresie z nieruchomości obciążonej, a samo samoistne posiadanie służebności gruntowej w warunkach określonych przez art. 172 k.c. nie jest wystarczającą podstawą nabycia służebności w drodze zasiedzenia. Kluczowe znaczenie dla możliwości zasiedzenia służebności gruntowej, poza ogólnymi przesłankami przewidzianymi do nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie, ma spełnienie wymogu, aby służebność polegała na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia. Pojęcie urządzenia w rozumieniu art. 292 k.c. nie może być ograniczone w żadnym razie do przytoczonej przez Sąd Okręgowy definicji urządzenia zawartej w Słowniku Języka Polskiego. Według tej definicji za urządzenie nie mogłaby być uznana wybudowana droga służąca wykonywaniu np. służebności przejazdu, nasypy, groble, mosty, które niewątpliwie odpowiadają pojęciu urządzenia użytym w art. 292 k.c. Przykłady tego rodzaju urządzeń służących wykonywaniu służebności wskazywano wcześniej wprost w literaturze. Także orzecznictwo opowiadało się za możliwością nabycia w drodze zasiedzenia odpowiednich służebności gruntowych w związku z korzystaniem z takich urządzeń. Nie można też podzielić poglądu wyrażonego w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że zasiedzenie służebności gruntowej jest wyłączone w przypadku korzystania z trwałego i widocznego urządzenia wzniesionego przez właściciela nieruchomości obciążonej. Tezy kilku orzeczeń Sądu Najwyższego (postanowieniem z dnia 7.03.2002 r. II CKN 160/00, wyrok z dnia 24.05.1974 r. III CRN 94/74, postanowienie z 24.02.2002 r. V CKN 972/00) zawierają wprawdzie podobne stanowisko, jednakże nie może być ono interpretowane jako istnienie tego rodzaju formalnego kryterium umożliwiającego zasiedzenie służebności gruntowej. W uzasadnieniu powołanych wyżej orzeczeń Sądu Najwyższego zawarte zostały stwierdzenia które wskazują, że wymóg wzniesienia trwałego i widocznego urządzenia przez inną osobę niż właściciel nieruchomości obciążonej stanowi swego rodzaju zasadę, której celem jest utrzymanie w rozsądnych granicach możliwości ochrony prawa 5 własności i możliwości powstania służebności gruntowej w drodze zasiedzenia. Jak podkreślał Sąd Najwyższy korzystanie z trwałego i widocznego urządzenia znajdującego się na cudzej nieruchomości stanowi dla jej właściciela wyraźne ostrzeżenie przed działaniem osób, które korzystając z takich urządzeń mogą doprowadzić do uzyskania odpowiednich służebności gruntowych. Długotrwałe tolerowanie przez właściciela takich działań usprawiedliwia usankcjonowanie powstałego stanu faktycznego przez obciążenie jego nieruchomości służebnością. Nie można jednak wykluczyć z góry przypadków, w których z podobną sytuacją dla właściciela nieruchomości będzie się wiązać korzystanie przez inne osoby z urządzeń wzniesionych nawet przez samego właściciela nieruchomości. Wymaga także podkreślenia, że w treści art. 292 k.c. nie zawarto żadnych wymogów co do osoby, dokonującej wzniesienia urządzeń, o którym mowa w tym przepisie, na co także zwracano uwagę w literaturze. W uzasadnieniu postanowienia z dnia 7 marca 2002 r., (sygn. akt II CKN 160/00, LEX nr 54477) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że trwałym i widocznym urządzeniem w rozumieniu przepisu art. 292 k.c. jest tylko rezultat świadomego działania człowieka. Pojęcie tego urządzenia zawęża dodatkowo fakt, że art. 292 k.c. przewiduje możliwość nabycia służebności gruntowej przez zasiedzenie jedynie w wypadku, gdy polega ona na korzystaniu z takiego trwałego i widocznego urządzenia. O posiadaniu służebności polegającej na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia może być zaś mowa wówczas, gdy dane urządzenie jest wyrazem używania cudzej nieruchomości w sposób odpowiadający treści określonej służebności. Mając powyższe na uwadze należy opowiedzieć się za poglądem, że część działki gruntu stanowiącej przedmiot własności, a w przypadku nieruchomości lokalowych i budowlanych część budynku wydzielona jego ścianami, nie stanowi trwałego i widocznego urządzenia w rozumieniu art. 292 k.c. Korzystanie z części powierzchni przylegających do sąsiedniej nieruchomości wnioskodawców nie było korzystaniem z takiego urządzenia i nie mogło stanowić postawy nabycia służebności gruntowej polegającej na prawie korzystania z tych powierzchni. 6 Odmienna ocena prowadziłby w niektórych przypadkach w istocie do zrównania przesłanek nabycia w drodze zasiedzenia służebności gruntowej i prawa własności nieruchomości. Z przytoczonych wyżej względów zarzuty naruszenia art. 285, 292 i 172 k.c. były nieuzasadnione. Nakazywało to oddalanie skargi kasacyjnej w oparciu o treści art. 39814 k.p.c. skoro brak było podstaw do przyjęcia, że miało miejsce posiadanie służebności gruntowej polegające na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia, co jest konieczną przesłanką dla nabycia służebności w drodze zasiedzenia, a brak tej przesłanki czynił już skargę kasacyjną pozbawioną uzasadnionych podstaw. W tej sytuacji niecelowym było dokonywanie szczegółowej oceny charakteru posiadania spornych pomieszczeń mieszkalnych, których dotyczył wniosek. Wymaga jedynie podkreślenia, że w stanie faktycznym sprawy było bezsporne, że korzystali z nich najemcy lokali w budynku będącym obecnie własnością wnioskodawców. Brzmienie art. 292 i 172 k.c. wskazuje wyraźnie, że przesłanką nabycia służebności gruntowej przez zasiedzenie jest samoistne posiadanie służebności. Z kolei treść art. 337 k.c. nakazuje podzielić pogląd skarżącego, że możliwe jest samoistne posiadanie służebności gruntowej (art. 352 k.c.) w tej formie, że samoistny posiadacz takiej służebności oddaje przedmiot swojego posiadania w posiadanie zależne. Wymogiem dla zasiedzenia służebności gruntowej nie jest zatem osobiste korzystanie ze służebności gruntowej przez jej posiadacza, a jedynie wykazanie, że posiadanie służebności miało charakter samoistny. Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego znajduje uzasadnienie w treści art. 98 § 1, 391 § 1 i 39821 k.p.c.