Sygn. akt II CSK 346/06 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 grudnia 2006 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Barbara Myszka SSN Tadeusz Żyznowski Protokolant Anna Banasiuk w sprawie z powództwa J. B. i W. L. przeciwko N. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w S. o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli oraz z powództwa wzajemnego N. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w S. przeciwko J. B. i W. L. o zapłatę i wydanie, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 5 grudnia 2006 r., skargi kasacyjnej powodów (pozwanych wzajemnych) od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 4 listopada 2005 r., oddala skargę kasacyjną i zasądza od powodów (pozwanych wzajemnych) na rzecz pozwanej (powódki wzajemnej) kwotę 2 1 800 (jeden tysiąc osiemset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Uzasadnienie 3 Powodowie […] domagali się od pozwanej „N.” Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością przeniesienia na ich rzecz własności lokalu mieszkalnego o powierzchni 79,3 m3 , położonego w W., wraz z przypadającymi na ten lokal przynależnościami i udziałem we współwłasności nieruchomości. Wytaczając powództwo wzajemne, pozwana po ostatecznym sprecyzowaniu żądania domagała się zobowiązania powodów (pozwanych wzajemnych) do wydania przedmiotowego lokalu mieszkalnego w stanie wolnym od osób i rzeczy w terminie 30 dni od daty uprawomocnienia się orzeczenia, zasądzenia od powodów (pozwanych wzajemnych) na rzecz pozwanej (powódki wzajemnej) w udziałach po jednej drugiej części od każdego z nich kwoty 9 765,70 zł tytułem kary umownej z powodu odstąpienia od umowy przedwstępnej sprzedaży z przyczyn zależnych od powodów, zasądzenia odszkodowania za bezumowne korzystanie z lokalu po 1 200 zł za każdy miesiąc począwszy od 1 lipca 2001 r., a także zasądzenia kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, zaś w pozostałej części pierwotnie wytoczone powództwo wzajemne cofnęła. Wyrokiem z dnia 28 grudnia 2004 r. Sąd Okręgowy w S. oddalił powództwo główne, nakazał pozwanym z powództwa wzajemnego, aby wydali powódce z pozwu wzajemnego lokal mieszkalny w stanie wolnym od osób i rzeczy w terminie 30 dni od daty uprawomocnienia się orzeczenia, umorzył postępowanie o zasądzenie z powództwa wzajemnego w części dotyczącej zapłaty powódce wzajemnej kwoty 151 864,16 zł, a w pozostałej części powództwo wzajemne oddalił. Apelację obu stron od powyższego wyroku Sąd Apelacyjny oddalił wyrokiem z dnia 4 listopada 2005 r. U podstaw tego rozstrzygnięcia legły następujące ustalenia faktyczne i ich ocena prawna: W 2000 r. powódka J. B., pozostając podówczas z związku małżeńskim z powodem W. L., prowadziła działalność gospodarczą pod nazwą J., w ramach której dostarczała Przedsiębiorstwu Budowlanemu i Drogowemu A. S.A. w S. materiały budowlane. Ponieważ sytuacja finansowa tej spółki pogarszała się, powódka podjęła starania w celu zaspokojenia swoich należności przez 4 wybudowanie i przeniesienie na jej rzecz własności lokalu mieszkalnego, którego cena, według jej propozycji, zawartych w piśmie do A. S.A. z 20 listopada 2000 r., miała zostać w całości pokryta przez potrącenie wierzytelności z tytułu już dokonanych i przyszłych dostaw materiałów budowlanych. Dnia 30 listopada 2000 r. powodowie zawarli w formie aktu notarialnego umowę przedwstępną sprzedaży lokalu mieszkalnego z A. S.A. na mocy której ta ostatnia zobowiązała się do przeniesienia na rzecz powodów własności lokalu mieszkalnego w W. wraz z przynależnym pomieszczeniem piwnicznym, a ponadto udziału we współwłasności części wspólnych nieruchomości w terminie do 30 września 2001 r., pod warunkiem zapłaty przez powodów ceny sprzedaży, określonej w § 4 umowy na kwotę 195 314 zł. Powodowie natomiast zobowiązali się nabyć w podanym terminie i za ustaloną cenę przedmiotowy lokal do ich majątku wspólnego. W tej samej umowie powodowie oświadczyli, że na poczet ceny wnieśli już kwotę 43 449,84 zł, co pełnomocnik sprzedającego A. S.A. potwierdził. Pozostałą część ceny, tj. 151 864,16 zł, powodowie zobowiązali się zapłacić przelewem na rachunek sprzedającego w ustalonych ratach. Pełnomocnik sprzedającego wyraził zgodę na taką formę płatności. Nadto strony uzgodniły, że w przypadku niezapłacenia przez kupujących którejkolwiek z ustalonych należności w ciągu 14 dni od daty ich wymagalności, sprzedającemu przysługuje prawo odstąpienia od umowy z winy kupujących. Na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, strony zastrzegły kary umowne. W dacie zawarcia umowy powódka wystawiła na A. S.A. fakturę VAT na kwotę 43 449,84 zł, jako sposób zapłaty wpisując: „Kompensata”. Dnia 8 grudnia 2000 r. A. S.A. zawarła umowę sprzedaży z pozwaną, podówczas działającą pod firmą „K.” Sp. z o.o. w S., na mocy której zbyła ona temu ostatniemu podmiotowi przysługujący jej udział we własności działki gruntu w W., wraz z rozpoczętą budową osiedla K. II. O tym fakcie powodowie zostali powiadomieni pismem z dnia 14 grudnia 2000 r., do którego załączono wyciąg z aktu notarialnego i wyszczególnienie pozostałej do zapłaty części ceny zakupu mieszkania, który potwierdzał uiszczenie przez powodów kwoty 43 449,84 zł. 5 Aneksem do tej umowy A. S.A. i pozwana uzgodniły, że pozwana przejmuje wszelkie prawa i obowiązki wynikające z zawartych umów przedwstępnych z nabywcami mieszkań. Pismem z 21 maja 2001 r. powódka złożyła oświadczenie o dokonaniu potrącenia swoich wierzytelności z tytułu zapłaty ceny za dostarczone A. S.A. materiały budowlane z ceną pozostałą do zapłaty z umowy przedwstępnej z dnia 30 listopada 2000 r. Do tego pisma powódka dołączyła faktury VAT na łączną kwotę 153 220,78 zł, wystawione na A. S.A., które dotyczyły dostaw realizowanych przez tę spółkę w marcu i kwietniu w G. i S. Pismem z 22 czerwca 2001 r. pozwana wezwała powodów do ostatecznego pisemnego oświadczenia, czy wyrażają oni zgodę na przejęcie przez pozwaną zobowiązań A. S.A., oznaczając w tym celu termin 30 czerwca 2001 r. Pozwana zastrzegła, że w razie bezskutecznego upływu terminu uzna, iż powodowie nie wyrazili zgody na wstąpienie jej w obowiązki A. S.A. i będzie gotowa do zwrotu wpłaconej części ceny mieszkania na oznaczony przez powodów rachunek bankowy. Oświadczyła także, że nie ma możliwości zapłaty ceny przez potrącenie, albowiem takich postanowień nie zawierała umowa przedwstępna, zaś A. S.A. nie informowała o tym pozwanej ani nie potwierdzała tego rodzaju ustaleń. Kolejnymi pismami, z dnia 3 lipca 2001 r. i 16 lipca 2001 r., pozwana informowała powodów o przekazaniu im lokalu do dnia 30 lipca 2001 r., wzywając do zapłaty pozostałej części ceny z odsetkami za zwłokę w wysokości 21 496 zł, pomniejszonymi o karę umowną za nieterminowe wydanie lokalu. Ostatecznie cena miała wynieść 171 192,33 zł. W piśmie z 20 lipca 2001 r. powodowie oświadczyli pozwanej, że umowa cesji pomiędzy A. S.A. a pozwaną jest ich zdaniem bezskuteczna, gdyż nie wyrazili na nią zgody. Zawarcie umowy z pozwaną i udzielenie zgody na cesję uzależnili natomiast od złożenia przez pozwaną oświadczenia, że uznaje ona cenę za zapłaconą w całości. W lipcu 2000 r. powodowie zajęli sporny lokal, w którym zamieszkują także obecnie, nie uiszczając na rzecz pozwanej żadnych opłat. 6 Poczynione przez Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne Sąd Apelacyjny podzielił w całości i przyjął za własne. Rozpatrując apelację strony powodowej stwierdził, że zgodnie z art. 519 § 2 pkt 2 k.c., przejęcie długu może nastąpić przez umowę zawartą pomiędzy dłużnikiem a osobą trzecią, przy czym dla skuteczności tej czynności wymagana jest zgoda wierzyciela. Każda ze stron umowy o przejęcie długu może w tym celu wyznaczyć wierzycielowi odpowiedni termin, którego bezskuteczny upływ jest równoznaczny z odmową zgody. Powodowie do czasu wytoczenia powództwa nie złożyli oświadczenia w tym zakresie, a w piśmie z 20 lipca 2001 r. wyraźnie tej zgody odmówili, uzależniając zmianę decyzji od zgody pozwanej na potrącenie. Samo kierowanie przez pozwaną wezwań do odbioru lokalu, które miało miejsce po wyznaczonym terminie, nie świadczy o skuteczności przejęcia praw i obowiązków, a także o posiadaniu tytułu prawnego do zajmowanego lokalu, gdyż w ocenie Sądu Apelacyjnego jedynie wskazuje na toczące się negocjacje w kwestii sprzedaży lokalu. Wymaganiom art. 520 k.c. nie odpowiada także oświadczenie pozwanych o zgodzie na przejęcie długu dopiero w piśmie procesowym. Brak wyrażenia przez powodów zgody we właściwym czasie skutkował tym, że pozwana nie zajmowała już w toku procesu wobec powodów pozycji dłużnika i nie była zobowiązana do spełnienia świadczenia, przyrzeczonego przez jej poprzednika prawnego. Powoływanie się przez powodów na bezskuteczność umowy cesji pomiędzy A.. S.A. a pozwaną, z uwagi na ujawnienie w dziale III księgi wieczystej roszczenia o przeniesienie własności nieruchomości i wynikający stąd brak dobrej wiary po stronie pozwanej, nie zasługiwał na uwzględnienie, albowiem roszczenie o zawarcie umowy sprzedaży o treści determinowanej umową przedwstępną nie może być skierowane przeciwko nabywcy nieruchomości. Pełną skuteczność względem tego ostatniego może uzyskać dopiero roszczenie o przeniesienie własności z przyrzeczonej umowy sprzedaży; jest zaś bezsporne, że w sprawie niniejszej nie została ona zawarta. Nawet jednak gdyby przyjąć co innego, to i tak, zdaniem Sądu Apelacyjnego, powodowie nie wykazali, aby w umowie przedwstępnej sprzedaży lokalu 7 zastrzeżone było pokrycie ceny przez potrącenie wierzytelności. W umowie strony wyraźnie przewidziały płatność poszczególnych rat przelewem w określonych terminach ich wymagalności. Przez potrącenie mogła zatem być zarachowana na poczet ceny tylko kwota 43 449,84 zł. Sąd Apelacyjny zauważył także, że o zmianie dłużnika powodowie byli poinformowani już w grudniu 2000 r., podczas gdy wierzytelności przedstawione do potrącenia pochodziły z okresu od lutego do maja 2001 r., zaś oświadczenie powódki o potrąceniu — dopiero z 21 maja 2001 r. Z pisma dotyczącego sposobu rozliczenia spłaty mieszkania wynika ponadto, że po dostarczeniu materiałów na kwotę 70 000 zł i po dokonaniu kompensaty przez spółkę, miały być dostarczone dalsze materiały na pozostałą kwotę. Sąd Apelacyjny nie podzielił także zapatrywania skarżących, jakoby umowa przedwstępna sprzedaży stanowiła tytuł prawny do zajmowania lokalu, jest to bowiem umowa warunkowa, która uzależnia przyszłe wydanie mieszkania od spełnienia świadczenia wzajemnego. Taki wniosek znajdował także uzasadnienie w przedstawionych przez powodów dokumentach, z których nie wynikało, aby strony uzgodniły wydanie mieszkania przed uiszczeniem całej ceny jego sprzedaży. Nieusprawiedliwiony okazał się również, w ocenie Sądu drugiej instancji, zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez niezastosowanie art. 157 § 2 k.c. w zw. z art. 491 k.c., gdyż te przepisy nie mogły być zastosowane w danych okolicznościach sprawy. Skoro zaś powodowie nie żądali pozwem zwrotu na ich rzecz 43 449,84 zł uiszczonych na poczet ceny, to Sąd, będąc związany zakazem orzekania ponad żądanie, nie był władny zobowiązać pozwaną do wypłacenia apelującym tej kwoty. Apelację pozwanej, skierowaną przeciwko wyrokowi Sądu Okręgowego w części oddalającej roszczenie z powództwa wzajemnego o odszkodowanie za bezumowne korzystanie z lokalu, Sąd Apelacyjny oddalił na tej podstawie, że wobec tak określonej treści żądania, odszkodowanie mogłoby być pozwanej- powódce wzajemnej przyznane jedynie w oparciu o przepis art. 415 k.c., nie zaś, jak to błędnie przyjął Sąd Okręgowy, na podstawie art. 225 k.c. w zw. z art. 224 § 2 k.c. Przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej powodów-pozwanych 8 wzajemnych, zaś w szczególności wysokości poniesionej szkody, apelująca nie wykazała. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wnieśli powodowie w części oddalającej ich apelację, zarzucając naruszenie prawa materialnego poprzez: 1) błędną wykładnię art. 519 § 2 k.c. w zw. z art. 520 k.c., która polegała na bezpodstawnym uznaniu, że zgoda wierzyciela na przeniesienie długu nie może się wiązać z pewnymi wymaganiami wobec nabywającego oraz że wystąpienie z powództwem i potwierdzenie w kolejnych pismach procesowych zgody na przejęcie długu nie może wywrzeć skutku prawnego, a także skoncentrowaniu się wyłącznie na uchybieniu terminowi do wyrażenia zgody na przejęcie długu, jakkolwiek już po upływie tego terminu pozwana składała oświadczenia woli o możliwości wydania lokalu, wskazujące na to, że termin ten został przesunięty i że pozwana uznaje umowę za wiążącą; 2) błędną wykładnię art. 498 k.c., która polegała na nieuzasadnionym przyjęciu niedopuszczalności dokonywania potrącenia ze względu na fakt, że w umowie pomiędzy stronami ustalony został sposób zapłaty przelewem, mimo że strony potwierdziły warunki potrącenia; 3) błędną wykładnię art. 157 § 2 k.c. oraz art. 222 § 1 k.c. w zw. z art. 389 k.c., polegającą na nieuzasadnionym założeniu, że umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nie może stanowić podstawy do wejścia w posiadanie lokalu, chociaż uprawnienie takie wynika bezpośrednio z treści umowy przedwstępnej, a ponadto pozwana wzywała pisemnie pozwanych do odbioru lokalu, co w konsekwencji prowadziło do przyjęcia, że powodowie zajmują lokal bez tytułu prawnego; 4) błędną wykładnię art. 222 § 1 k.c. w zw. z art. 496 k.c., która polegała na uznaniu, że w sytuacji orzeczenia nakazania wydania pozwanej lokalu, brak jest podstaw do orzeczenia jednoczesnego zwrotu na rzecz powodów kwoty 43 449,84 zł zaliczonej na poczet ceny jego nabycia; 5) niezastosowanie art. 157 § 2 k.c. w związku z niewłaściwym zastosowaniem art. 491 k.c., które polegało na przyjęciu skuteczności odstąpienia przez 9 pozwaną od umowy przedwstępnej z 30 listopada 2000 r., przy jednoczesnym uznaniu ustalenia Sądu pierwszej instancji, że postanowienie umowy, na podstawie którego pozwana złożyła oświadczenie woli o odstąpieniu, było nieważne, jak również przy braku wykazania, że spełnione zostały przesłanki odstąpienia od umowy, o których mowa w przepisie, jak w szczególności zakreślenie terminu i jego bezskuteczny upływ. W ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania, skarżący podnieśli natomiast zarzut obrazy art. 378 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c. w zw. z art. 238 § 2 k.p.c. i art. 391 k.p.c., polegającej na całkowitym pominięciu rozstrzygnięcia czy też choćby odniesienia się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku do zarzutu zgłoszonego w pkt 3.
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.