Nagroda jubileuszowa przysługuje bowiem z tytułu obiektywnie osią- gniętego przez pracownika stażu pracy i bez znaczenia jest okoliczność, że staż pracy był realizowany w uspołecznionych czy też nieuspołecznionym zakładzie pracy. Sąd ten, podzielając stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uzasadnieniu wyroku z dnia 20 maja 2011 r., wskazał też, że nagroda jubileuszowa jest gratyfikacją za wieloletnią pracę (tylko u danego pracodawcy lub we wszystkich zakładach) i po- siadanie konkretnego zakładowego bądź ogólnego stażu zatrudnienia nie niweczy tryb rozwiązania stosunku pracy. Nie znajduje bowiem obiektywnego uzasadnienia, w kontekście stwierdzenia, że nagroda jubileuszowa jest nagrodą za wieloletnią pracę z tytułu obiektywnie osiągniętego przez pracownika stażu pracy, stosowanie przez pozwaną przy ustalaniu okresów zatrudnienia zaliczanych do stażu pracy uprawniającego do nagrody jubileuszowej kryterium trybu rozwiązania stosunku pracy. W ocenie Sądu Rejonowego, uwzględnieniu roszczeń powodów nie stała na przeszkodzie okoliczność, że w datach nabycia przez powodów prawa do nagrody jubileuszowej, nie obowiązywał zakładowy układ zbiorowy pracy. Pozwana nie wy- powiedziała powodom warunków umowy o pracę w zakresie prawa do nagrody jubi- leuszowej. Nadal wypłacała pracownikom nagrody jubileuszowe na podstawie umów o pracę, stosując zasady określone w ZUZP obowiązującym do 31 stycznia 2001 r. W konsekwencji Sąd Rejonowy stwierdził, że Krzysztof M. nabył 15 września 2006 r. prawo do nagrody jubileuszowej za 35 lat pracy, Kazimierz B. nabył 3 października 2008 r. prawo do nagrody jubileuszowej za 35 lat pracy, Zygmunt A. nabył 13 listo- pada 2006 r. prawo do nagrody jubileuszowej za 40 lat pracy. Sąd zasądził zatem na rzecz Kazimierza B. tytułem nagrody jubileuszowej za 35 lat pracy 10.459,73 zł, Krzysztofa M. tytułem nagrody jubileuszowej za 35 lat pracy 10.060,58 zł, Zygmunta A. tytułem nagrody jubileuszowej za 40 lat pracy 11.988,25 zł. Wysokość zasądzo- nych kwot wynikała z hipotetycznych wyliczeń przedłożonych przez stronę pozwaną i niekwestionowanych przez powodów. Ponieważ powodowie domagali się zasądzenia wyższych kwot, Sąd oddalił powództwa ponad zasądzone kwoty. Podstawę orzecze- nia o odsetkach stanowił art. 481 k.c. w związku z art. 300 k.p. Datę początkową na- 8 liczania odsetek Sąd określił zgodnie z żądaniem powodów na dzień 2 kwietnia 2009 r. Wyrokiem zaskarżonym rozpoznawaną skargą kasacyjną, wydanym wskutek apelacji strony pozwanej, Sąd Okręgowy zmienił wyrok Sądu Rejonowego w zakresie rozstrzygnięcia o kosztach postępowania i oddalił apelację w pozostałej części. Sąd Okręgowy uznał, że apelacja okazała się zasadna jedynie w zakresie kwestionują- cym rozstrzygnięcie Sądu Rejonowego o kosztach procesu. W pozostałym zakresie jako niezasadna musiała ulec oddaleniu. W ocenie Sądu Okręgowego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo ustalił stan faktyczny i sformułował w pełni poprawne rozstrzygnięcie, mające odzwierciedlenie w treści obowiązujących przepisów prawa. Sąd Okręgowy stwierdził, że wbrew zarzu- tom apelacji, Sąd Rejonowy nie ustalił prawa powodów do nagród jubileuszowych na podstawie układu z 2008 r., lecz na podstawie ich umów o pracę statuujących - w zakresie prawa do nagród jubileuszowych - zasady tożsame z tymi, które obowiązy- wały pod rządami starego układu, który z kolei - przez odesłanie do powszechnie obowiązujących przepisów - de facto przyjmował rozwiązania przewidziane w zarzą- dzeniu z 1989 r. Nie doszło zatem do naruszenia zasady lex retro non agit, jak rów- nież do wydania w pierwszej instancji orzeczenia w warunkach dokonania wykładni prawa poza oceną prawną i wytycznymi co do dalszego postępowania tak Sądu Okręgowego, jak i Sądu Najwyższego. Sąd Okręgowy przypomniał też, że zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego (wyrok z dnia 6 sierpnia 1998 r., I PKN 227/98, OSNAPiUS 1999 nr 17, poz. 543), prawo do nagrody jubileuszowej jest elementem stosunku pracy wówczas, gdy wynika z umowy o pracę lub z przepisów prawa pracy, dlatego też pogorszenie warunków uzyskania nagrody wymaga zawsze dokonania wypowiedzenia warunków płacy. Zdaniem Sądu Okręgowego uzasadnione byłoby nawet wywodzenie tego prawa wprost ze „starego” układu. Skoro bowiem w miejsce układu wypowiedzianego nie został wprowadzony do dnia 1 kwietnia 2009 r. nowy układ, a pracownikom nie zostały wypowiedziane indywidualne warunki pracy wyni- kające z wypowiedzianego układu, oznacza to, że do 1 kwietnia 2009 r. obowiązy- wały postanowienia „starego” układu, na mocy którego pozwana spółka winna wypła- cić nagrody jubileuszowe pracownikom, którzy nabyli do niej uprawnienia. Nagrody jubileuszowe są bowiem związane z wynagrodzeniem „głównym”. Zgodnie bowiem z art. 24111 § 55 k.p. warunki umów o pracę lub innych aktów stanowiących podstawę nawiązania stosunku pracy, wynikające z układu wykreślonego z rejestru układów, 9 obowiązują do upływu okresu wypowiedzenia tych warunków. Stosuje się w tym wy- padku art. 24113 § 2 zdanie drugie k.p., zgodnie z którym, przy wypowiedzeniu do- tychczasowych warunków umowy o pracę lub innego aktu stanowiącego podstawę nawiązania stosunku pracy nie mają zastosowania przepisy ograniczające dopusz- czalność wypowiadania warunków takiej umowy lub aktu. Tym samym, wbrew twier- dzeniom strony pozwanej zawartym w apelacji, nie jest wadliwe przyjęcie związku pomiędzy podstawą faktyczną zaskarżonego wyroku a art. 9 § 4 k.p. odnoszącym się do układów zbiorowych pracy, które w wypadku, gdy określają prawa i obowiązki stron stosunku pracy w sposób naruszający zasadę równego traktowania w zatrud- nieniu, nie obowiązują. Nawet, gdyby pozostać jedynie przy koncepcji podstawy prawnej roszczenia powodów w umowach o pracę, to i tak inkorporowanie do nich „zapisów starego ZUZP”, stworzyło możliwość ich oceny pod kątem respektowania zasady ustanowionej w art. 9 § 4 k.p. i art. 183c k.p. Względy te prowadzą, jak to określił Sąd Okręgowy, „do negatywnej weryfikacji” stosowanej u pozwanej do 1 kwietnia 2009 r. praktyki wyłączania pracownikom, w tym powodom, ze stażu upraw- niającego do nagród jubileuszowych, okresów zatrudnienia w tzw. nieuspołecznio- nych zakładach pracy, okresów zatrudnienia zakończonych porzuceniem pracy bądź rozwiązaniem umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika. W szczególno- ści niedopuszczalne w świetle zasady równego traktowania jest różnicowanie upraw- nień pracowników w zależności od zatrudnienia w uspołecznionych lub nieuspołecz- nionych zakładach pracy. Pozwana, jako jeden z największych pracodawców w kraju, a nawet w Europie Środkowej, miała realną możliwość przed 1 kwietnia 2009 r. (i powinna) powziąć wiadomość o skutkach zmian ustrojowych dla sfery stosunków pracy. Praktyka wykluczania ze stażu uprawniającego do nagrody jubileuszowej okresów pracy tylko dlatego, że była ona wykonywana w prywatnym zakładzie pracy, doprowadziła do naruszenia przez pozwaną zasady równego traktowania w zatrud- nieniu odnośnie do zasad wynagradzania i dyskryminacji pośredniej części pracow- ników, w tym powodów, gdyż zastosowane kryterium statusu własnościowego praco- dawcy przy wyliczaniu stażu uprawniającego do nagrody jubileuszowej w sposób nieuzasadniony różnicowało ich sytuację na niekorzyść w zakresie płacowych wa- runków zatrudnienia wobec innych pracowników pozwanej. Skoro nagroda jubileu- szowa jest gratyfikacją finansową za wieloletnią pracę (staż pracy) bez względu na status własnościowy pracodawcy i jakość świadczonej pracy, czy też tryb zakończe- nia stosunku pracy to inne niż staż pracy okoliczności, nie mogą mieć wpływu na na- 10 bycie do niej prawa. Nie znajduje racjonalnego uzasadnienia wyłączanie ze stażu uprawniającego do nagrody jubileuszowej okresu zatrudnienia zakończonego porzu- ceniem pracy bądź rozwiązaniem umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pra- cownika. Tryb zakończenia stosunku pracy nie niweczy bowiem przebytego stażu pracy. Nie istnieje żaden obiektywny związek przyczynowy między trybem zakończe- nia stosunku pracy a stażem pracy. Jedno nie ma wpływu na drugie. Kwestia wypra- cowania stażu pracy nie jest powiązana z jakością świadczonej pracy, dla której cha- rakterystyczne są świadczenia typu premia uznaniowa, nagroda. Powiązanie prawa do nagrody jubileuszowej z trybem zakończenia stosunku pracy, nie znajduje żad- nego racjonalnego uzasadnienia, zaś jego wykluczenie, podobnie jak w wypadku eliminacji ze stażu pracy uprawniającego do nagrody jubileuszowej pracy w nieu- społecznionych zakładach pracy, jest przejawem naruszenia zasady równego trakto- wania w zatrudnieniu w zakresie zasad wynagradzania i przejawem pośredniej dys- kryminacji ze względu na kryterium trybu zakończenia stosunku pracy. W skardze kasacyjnej strona pozwana zaskarżyła wyrok Sądu Okręgowego w zakresie jego punktu 3. Skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialne- go, a mianowicie:
i 4 k.p., przez błędną ich wykładnię i ustalenie, że stosowanie przez pozwaną ograniczeń w postaci niewliczania okresu zatrudnienia w nieuspołecznionych zakładach pracy oraz okresów pracy zakończonych rozwiąza- niem umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika w trybie art. 52 k.p. oraz rozwiązania umowy o pracę wskutek porzucenia pracy (w rozumieniu uchylonych przepisów Kodeksu pracy w tym zakresie) - do okresu uprawniającego do nabycia prawa do nagrody jubileuszowej - doprowadziło do dyskryminowania pośredniego powodów w rozumieniu art.
oraz przez przyjęcie, że pozwana, nie zali- czając pracownikom okresów pracy w nieuspołecznionych zakładach pracy dyskry- minowała taką grupę pracowników z uwagi na kryterium statusu własnościowego pracodawcy;
Strona skarżąca zarzuciła jedynie błędną wykładnię tych przepisów, co oznacza, że nie kwestionuje prawidłowości ich zastosowania w okolicznościach faktycznych sprawy. Przepisy te dotyczą dyskryminacji w zatrudnieniu. Tymczasem, w sprawie dyskryminacja nie wystąpiła. Dyskryminacją jest bowiem, co szczegółowo uzasadnił, z powołaniem się na wcześniejsze orzecznictwo, Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 2 października 2012 r., II PK 82/12 (OSNP 2013 nr 17-18, poz. 202), nieusprawiedli- wione obiektywnymi powodami gorsze traktowanie pracownika ze względu na nie- związane z wykonywaną pracą cechy lub właściwości dotyczące go osobiście i istotne ze społecznego punktu widzenia, przykładowo wymienione w art.
k.p., bądź ze względu na zatrudnienie na czas określony lub nieokreślony albo w pełnym lub niepełnym wymiarze czasu pracy. Zaistniałe w niniejszej sprawie różni- cowanie uprawnień pracowników ze względu na pracę w uspołecznionym lub nieu- społecznionym zakładzie pracy oraz ze względu na sposób ustania stosunku pracy nie mieści się w tym pojęciu, ponieważ odnosi się do niezwiązanych z wykonywaną pracą i nieosobistych cech lub właściwości pracownika. Jak wynika z cytowanego powyżej orzeczenia Sądu Najwyższego i powołanego w jego uzasadnieniu wcze- śniejszego orzecznictwa, gorsze traktowanie pracownika ze względu na tego rodzaju cechy (niemieszczące się w podstawach dyskryminacji) może być rozpatrywane je- dynie jako nierówne traktowanie w rozumieniu art. 112 k.p. Naruszenie tej zasady pociąga za sobą skutki związane z naruszeniem bezwzględnie obowiązującego przepisu prawa, nie pozwala jednak, w odróżnieniu od naruszenia zakazu dyskrymi- nacji określonego w art. 113 i art.
k.p., na stosowanie wskazanych w przepisach szczególnych skutków naruszenia zakazu dyskryminacji, jako kwalifikowanej postaci nierównego traktowania. Strona skarżąca nie zarzuciła naruszenia art. 112 k.p., ani nawet, jak wskazano, nie zarzuciła błędnego zastosowania art. 113 lub art.
k.p., co uniemożliwia Sądowi Najwyższemu, ze względu na związanie granicami podstaw skargi kasacyjnej (art. 39813 § 1 k.p.c.) podważenie prawidłowości zaskar- 16 żonego wyroku w tym zakresie. Pomimo to, a więc pomimo ukazanej wyżej nieade- kwatności rozważanego zarzutu do okoliczności sprawy, konieczne jest ustosunko- wanie się do niektórych poglądów prawnych wyrażonych przez Sąd Okręgowy odno- śnie do znaczenia stosowania przez stronę pozwaną kryterium pracy w uspołecznio- nym lub nieuspołecznionym zakładzie pracy oraz kryterium sposobu ustania stosun- ku pracy dla przysługiwania pracownikowi uprawnienia do nagrody jubileuszowej. Stanowi ona bowiem kluczowy problem prawny w rozpoznawanej sprawie. W tej kwestii, niezależnie od błędnego zastosowania przepisów o dyskryminacji, Sąd dru- giej instancji trafnie odwołał się do orzecznictwa Sądu Najwyższego i Trybunału Kon- stytucyjnego dotyczącego dopuszczalności uznania pracy w uspołecznionym i nieu- społecznionym zakładzie pracy, za podstawę (powód, kryterium, przyczynę) nierów- nego traktowania. Orzecznictwo to stoi jednolicie na stanowisku, że różnicowanie uprawnień związanych z zatrudnieniem ze względu na to kryterium, w tym wyklucza- nie określonych uprawnień z powodu zatrudnienia w prywatnym zakładzie pracy, jest niedopuszczalne ze względu na sprzeczność z zasadą równego traktowania w za- trudnieniu. Pogląd ten Sąd Najwyższy odniósł wprost także do pracowników strony pozwanej (zob. cyt. wyżej wyroki z: 14 stycznia 2011 r., II PK 150/10 i 20 maja 2011 r., II PK 288/10 oraz powołane w nich orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego). Na inną ocenę zasługuje natomiast kryterium sposobu ustania stosunku pracy. W tej kwestii należy, co do samej zasady, podzielić ogólniejszy pogląd, że nagroda jubileuszowa jest gratyfikacją za wieloletnią pracę i z tego względu faktu posiadania konkretnego stażu pracy nie niweczy tryb rozwiązania stosunku pracy (zob. cyt. wy- żej wyrok z 20 maja 2011 r., II PK 288/10). W ocenie Sądu Najwyższego w obecnym składzie, nagroda jubileuszowa jest jednak, co wynika już z nazwy tego świadczenia, wyrazem uznania zasług uprawnionego, wyróżnieniem za lojalność przejawiającą się wieloletnią pracą zasadniczo na rzecz tego samego pracodawcy, czemu nie przeczy możliwość zaliczenia do stażu jubileuszowego okresów pracy dla innych pracodaw- ców, na zasadach określonych w przepisach płacowych (układach zbiorowych lub regulaminach wynagradzania). Przepisy te, ustanawiając prawo do nagrody, mogą traktować okresy pracy u innych pracodawców w sposób mniej korzystny dla pra- cowników niż okresy zatrudnienia w danym zakładzie, a nawet mogą je całkowicie pomijać (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 1998 r., I PKN 62/98, OSNP 1999, nr 9, poz. 297; z dnia 24 listopada 1998 r., I PKN 343/98, OSNAPiUS 2000 nr 17 1, poz. 16; z dnia 22 stycznia 2002 r., I PKN 820/00, Prawo Pracy 2002 nr 7-8, poz. 49; z dnia 23 stycznia 2002 r., I PKN 816/00, OSNP 2004 nr 12, poz. 32; z dnia 10 października 2007 r., II PK 38/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 313 i z dnia 14 kwietnia 2010 r., III PK 61/09, LEX nr 602054). Z tych względów podobieństwo sytuacji pra- cowników, wynikające z posiadania określonego stażu pracy wymaganego do uzy- skania nagrody (wspólna cecha istotna) nie wyłącza odstępstwa od nakazu ich rów- nego traktowania jako podmiotów podobnych, jeżeli następuje to z usprawiedliwio- nych powodów, odstępstwo takie służy interesowi, któremu należy przyznać pierw- szeństwo przed interesem nierówno potraktowanych pracowników i jest uzasadnione dostatecznie istotnymi wartościami (zob. np. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia: 16 grudnia 1997 r., K 8/97, OTK 1997, Nr 5-6, poz. 70; 5 lipca 2011 r., P 14/10, OTK-A 2011 Nr 6, poz. 49; wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 5 maja 2010 r., I PK 201/09, OSNP 2011 nr 21-22, poz. 270 i 6 grudnia 2012, I PK 128/12, OSNP 2013 nr 19-20, poz. 225). Zdaniem Sądu Najwyższego w obecnym składzie, za taki uspra- wiedliwiony powód można uznać zakończenie stosunku pracy w drodze rozwiązania z pracownikiem stosunku pracy przez pracodawcę bez wypowiedzenia z winy pra- cownika lub w drodze porzucenia pracy przez pracownika. W takiej sytuacji premio- wanie pracowników, którzy w sposób ciężki naruszyli podstawowe obowiązki wobec pracodawcy przez uznanie zakończonego w ten sposób okresu zatrudnienia za rów- nie godny nagrodzenia, jak okres pracy pracowników należycie wypełniających obo- wiązki, może podważać poczucie, że opłaca się pracować sumiennie i starannie, co mogłoby zagrażać uzasadnionemu interesowi pracodawcy w uzyskiwaniu takiego właśnie świadczenia pracy. Tak rozumiany interes pracodawcy należy postawić wy- żej niż interes ciężko naruszających swoje obowiązki pracowników w uzyskaniu na- grody jubileuszowej. Poza tym, równe traktowanie tej kategorii pracowników z pra- cownikami właściwe wykonującymi swoje obowiązki może być uznane za sprzeczne z poczuciem sprawiedliwości. W rezultacie należy uznać, że nie narusza zasady równego traktowania w zatrudnieniu (art. 112 k.p.) wyłączenie ze stażu pracy, od któ- rego zależy nabycie prawa do nagrody jubileuszowej, okresów pracy zakończonych rozwiązaniem stosunku pracy przez pracodawcę bez wypowiedzenia z winy pracow- nika lub, a w odniesieniu do okresów sprzed 2 czerwca 1996 r., także porzuceniem pracy w rozumieniu dawnego art. 65 k.p. Pogląd ten, ze względu na opisane wyżej niewskazanie przez skarżącą adekwatnej podstawy rozważanego zarzutu, nie może wpłynąć na treść niniejszego wyroku Sądu Najwyższego. 18 Na koniec należy stwierdzić, że nieuzasadniony okazał się również zarzut na- ruszenia art. 9 § 4 k.p. W datach nabycia przez powodów prawa do nagród jubileu- szowych nie obowiązywał już stary układ, a układ z 2008 r. nie był jeszcze zawarty. Jak już wcześniej wskazano, Sąd Okręgowy przyjął, przedstawioną przez Sąd pierw- szej instancji trafną koncepcję, zgodnie z którą prawo powodów do tych nagród wyni- kało z ich umów o pracę, odwołujących się do starego układu, których warunki w tym zakresie nie zostały przez stronę pozwaną wypowiedziane. W tej sytuacji, Sąd Okrę- gowy stwierdził, że Sąd Rejonowy nie ustalił prawa powodów do nagród jubileuszo- wych na podstawie układu z 2008 r., lecz na podstawie ich umów o pracę statuują- cych - w zakresie prawa do nagród jubileuszowych - zasady tożsame z tymi, które obowiązywały pod rządami starego układu. Jednocześnie Sąd ten, uznając opisaną konstrukcję prawną za wystarczającą do wyjaśnienia mechanizmu nabycia przez powodów prawa do nagrody jubileuszowej, przedstawił pogląd, że prawo to wynika dodatkowo ze starego układu, którego postanowienia dotyczące tej nagrody obowią- zują na podstawie art. 24111 § 55 w związku z art. 24113 § 2 zdanie drugie k.p. Z tego względu Sąd uznał za dopuszczalne odwołanie się do art. 9 § 4 k.p. Pogląd ten jest oczywiście błędny, bowiem w świetle art. 24111 § 55 k.p. obowiązują jedynie, do upływu okresu ich wypowiedzenia, warunki umów o pracę lub innych aktów stano- wiących podstawę nawiązania stosunku pracy, wynikające z układu wykreślonego z rejestru układów, a nie sam układ. Niemniej jednak, wobec uzupełniającego jedynie charakteru tego poglądu i oparcia orzeczenia w pierwszej kolejności na trafnym wy- wodzie wskazującym na umowne źródło roszczeń powodów, błędne odwołanie się do art. 9 § 4 k.p. nie miało wpływu na treść zaskarżonego orzeczenia. Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39814 k.p.c. ========================================
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.