Sygn. akt I CSK 309/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 11 kwietnia 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący) SSN Katarzyna Tyczka-Rote SSN Hubert Wrzeszcz

§ 2k.p.a., art.

156 §

§ 2k.p.c.

i art. 158 § 2 k.p.a. w związku z art. 5 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1692; dalej: „ustawa nowelizująca”), art. 7 ust.

2 oraz art. 5 dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279; dalej: „dekret”), art. 361 § 2 k.c. w związku art. 363 k.c., art. 156 §

§ 2k.p.a., art.

158 § 2 k.p.a., art. 5 ustawy nowelizującej i art. 7 ust. 1 dekretu, art. 363 k.c. w związku z art. 361 § 2, art. 156 §

§ 2k.p.a., art.

158 § 2 k.p.a., art. 160 § 2 k.p.a., art. 5 ustawy nowelizującej, art. 7 ust.

2 dekretu. Powołując się na tę podstawę wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i oddalenie apelacji albo o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzut naruszenia przytoczonych w skardze kasacyjnej przepisów prawa zmierza w istocie do zakwestionowania zasadności obniżenia przez Sąd odwoławczy zasądzonego powodom odszkodowania. Zdaniem skarżących szkoda zostało ustalone z naruszeniem zasad dyferencyjnej metody ustalenia szkody, ponieważ nie uwzględnia wszystkich kształtujących hipotetyczny stan majątkowy powodów zdarzeń, zwłaszcza dotyczących zmian w zakresie publicznej gospodarki lokalami. Sąd ustala wysokość szkody w chwili orzekania (art. 316 § 1 k.p.c.). Według przyjmowanej na gruncie polskiego prawa cywilnego metody dyferencyjnej („teorii różnicy”) rozmiar podlegającej naprawieniu zgodnie z art. 361 § 2 k.c. szkody majątkowej ustala się przez porównanie dwóch stanów majątkowych: tego, w jakim rzeczywiście poszkodowany znajduje się w chwili ustalania szkody i stanu hipotetycznego, to znaczy tego, w jakim znajdowałby się w chwili ustalania szkody, gdyby nie nastąpiło zdarzenie będące przyczyną szkody (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 1957 r., II CR 304/55, OSNCK z 1958 r., nr 3, poz. 76, z dnia 14 stycznia 2005 r., III CK 193/04, OSP z 2006 r., nr 7-8, poz. 89 7 i z dnia 15 kwietnia 2010 r., II CSK 544/09, OSNC-ZD z 2010 r., nr 4, poz. 113). W orzecznictwie przyjmuje się też, że mimo, iż w Kodeksie cywilnym nie ma odpowiednika art. 158 § 1 kodeksu zobowiązań, nakazującego ustalenie odszkodowania z uwzględnieniem wszelkich zachodzących okoliczności, również obecnie nie ulega wątpliwości obowiązywanie takiej normy; w odniesieniu do szkody majątkowej można ją wywieść z art. 361 § 2 k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia z dnia 13 października 2005 r., I CSK 185/05, OSNC z 2006 r., nr 7-8, poz. 133 i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia z dnia 12 marca 2010 r., III CZP 7/10, nie publ.). Stanowiący niezbędną przesłankę dyferencyjnej metody ustalenia szkody stan hipotetyczny majątku poszkodowanego pozwala - zgodnie z dynamicznym charakterem szkody, stanowiącym jej zasadniczą cechę - uwzględniać zmiany, jakie nastąpiły w majątku poszkodowanego po wystąpieniu zdarzenia będącego przyczyną szkody, pozostające w granicach adekwatnego związku przyczynowego (art. 361 § 2 k.c.). Wprawdzie roszczenie odszkodowawcze powstaje z chwilą wystąpienia w majątku poszkodowanego pierwszych negatywnych konsekwencji zdarzenia będącego przyczyną szkody, jednakże - co podkreśla się także w literaturze - jego treść może ulegać przemianom, zależnie od ukształtowania hipotetycznego stanu majątku. Roszczenie każdorazowo obejmuje szkodę nie zaistniałą niegdyś, tuż po zajściu zdarzenia, które ją spowodowało, lecz istniejącą w chwili orzekania. Rozpoznając skargę kasacyjną od wyroku wydanego w sprawie, w której powodowie domagali się - tak, jak w niniejszej sprawie - odszkodowania za szkodę w postaci utraty prawa do sprzedanych lokali oraz związanych z nimi udziałów w częściach wspólnych budynku i w prawie użytkowania wieczystego gruntu, powstałą na skutek wydania z naruszeniem art. 7 dekretu decyzji odmawiającej przyznania prawa własności czasowej, Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 listopada 2002 r., I CSK 1215/00 (OSP z 2004 r., nr 7-8, poz. 99) stwierdził, że ustalenie wysokości doznanej przez pierwotnych właścicieli nieruchomości szkody - ze względu właśnie na dyferencyjną metodę jej ustalania - powinno uwzględniać ograniczenia, jakim podlegałaby nieruchomość, gdyby nie doszło do jej bezprawnego przejęcia, począwszy od wprowadzenia publicznej gospodarki 8 lokalami w 1945 r. do chwili orzekania. Kwestia, czy ustalenie wysokości szkody spowodowanej sprzedażą lokali powinno uwzględniać obciążenie związane z obowiązywaniem publicznej gospodarki lokalami czy też nie powinna uwzględniać tego obciążenia zależy zatem od wyjaśnienia, czy w chwili orzekania zbyte lokale mieszkalne podlegały już wolnemu obrotowi czy też zajmowały je jeszcze osoby objęte zasadami publicznej gospodarki lokalami. Mając na względzie powyższe, należało podzielić zarzut skarżących, że oddalenie roszczenia o odszkodowanie w zakresie przekraczającym zasądzone odszkodowanie nastąpiło na skutek ustalenia szkody z naruszeniem przytoczonych w skardze kasacyjnej przepisów prawa, polegającym na tym, że stanowiący przesłankę dyferencyjnej metody ustalenia szkody hipotetyczny stan majątku poszkodowanych nie uwzględnia wszystkich kształtujących go zdarzeń, zwłaszcza dotyczących zmian w zakresie publicznej gospodarki lokalami. Nie można podzielić z przedstawionych wyżej powodów stanowiska Sądu odwoławczego, że ustalenie wysokości szkody z tytułu utraty sprzedanych lokali nie wymaga uwzględnienia pozostających w granicach adekwatnego związku przyczynowego zdarzeń, zaistniałych po wystąpieniu zdarzenia będącego przyczyną szkody, dotyczących zmian w zakresie publicznej gospodarki lokalami powodujących, że zbyte lokale w chwili ustalania szkody nie podlegały już obciążeniom związanym z publiczną gospodarką lokalami. Nie powinno też ulegać wątpliwości, że na stronach procesu - zgodnie z zasadą kontradyktoryjności - spoczywa obowiązek przedstawienia Sądowi materiału niezbędnego do ustalenia hipotetycznego stanu majątkowego poszkodowanych z uwzględnieniem wspomnianych okoliczności. Również ustalenie szkody z tytułu sprzedaży lokali urządzonych na strychy wymaga ustalenia hipotetycznego stanu majątkowego poszkodowanych w chwili orzekania z uwzględnieniem wszystkich zdarzeń powstałych po wystąpieniu zdarzenia będącego przyczyną szkody, pozostających w granicach adekwatnego związku przyczynowego. Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku (art. 39815 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.). 9