I UK 269/14

Sygn. akt I UK 269/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 18 marca 2015 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący) SSN Halina Kiryło (sprawozdawca) SSN Jolanta Strusińska-Żukowska w sprawie z odwołania M.K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o świadczenie przedemerytalne, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 marca 2015 r., skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 19 lutego 2014 r., uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 29 listopada 2012 r. odmówił ubezpieczonemu M. K. prawa do świadczenia przedemerytalnego z uwagi na niespełnienie jednego z warunków określonych w art. 2 ust. 1 pkt 5 ustawy z 2 dnia 30 kwietnia 2004 r. o świadczeniach przedemerytalnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r. poz. 170 ze zm.), tj. nieudowodnienie 40 lat zatrudnienia, które należało osiągnąć do dnia rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy, w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 149). Wyrokiem z dnia 22 marca 2013 r. Sąd Okręgowy zmienił powyższą decyzję w ten sposób, że przyznał odwołującemu się świadczenie przedemerytalne od dnia 22 listopada 2012 r. Jako bezsporne Sąd pierwszej instancji przyjął, że ubezpieczony M. K. w legitymuje się stażem składkowym i nieskładkowym wynoszącym 39 lat, 11 miesięcy i 20 dni. Do tego stażu należy doliczyć, jako dodatkowy okres składkowy, okres przebywania przez wnioskodawcę na urlopie od 19 lipca 1990 r. do 31 lipca 1990 r. po powrocie z pracy na eksporcie. Ustalono bowiem, że w okresie od 23 stycznia 1989 r. do 31 lipca 1990 r. ubezpieczony korzystał w macierzystym zakładzie pracy z urlopu bezpłatnego udzielonego na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie praw i obowiązków pracowników skierowanych do pracy za granicą w celu realizacji budownictwa eksportowego i usług związanych z eksportem (jednolity tekst: Dz.U. z 1990 r. Nr 44, poz. 259 ze zm.), przy czym na budowie eksportowej pracował od 23 stycznia 1989 r. do 17 lipca 1990 r., a dzień 18 lipca 1990 r. był dniem przeznaczonym na powrót do kraju. Wnioskodawcy wypłacono ekwiwalent za urlop wypoczynkowy w ilości 39 dni roboczych, w tym za 1989 r. - 26 dni, a za 1990 r. - 13 dni. Macierzysty zakład pracy przedłużył wnioskodawcy urlop bezpłatny udzielony na podstawie przepisów wspomnianego rozporządzenia Rady Ministrów o 13 dni (od 18 lipca 1990 r. do 31 lipca 1990 r.), to jest o liczbę dni urlopu wypoczynkowego przysługującego mu za 1990 r. z tytułu pracy na budowie eksportowej. W tym okresie ubezpieczony korzystał więc z urlopu wypoczynkowego. Co prawda otrzymał ekwiwalent pieniężny za niewykorzystany urlop, to jednak w zakładzie macierzystym urlop bezpłatny uległ przedłużeniu, a co za tym idzie - okres 14 dni, o którym mowa w § 3 pkt 5 cytowanego rozporządzenia, liczy się dopiero od zakończenia „przedłużonego urlopu bezpłatnego”. Po powrocie z budowy eksportowej wnioskodawca zgłosił się zaś do pracy w macierzystym 3 zakładzie w dniu 6 sierpnia 1990 r. Po doliczeniu spornego okresu od 19 lipca 1990 r. do 31 lipca 1990 r. do uznanego przez organ rentowy stażu, ubezpieczony do dnia rozwiązania stosunku pracy osiągnął wymagane 40 lat okresów składkowych i nieskładkowych. Tym samym spełnia wszystkie przesłanki nabycia prawa do świadczenia przedemerytalnego, o jakich mowa w art. 2 ust. 1 pkt 5 ustawy o świadczeniach przedemerytalnych. Na skutek apelacji organu rentowego, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 19 lutego 2014 r. zmienił zaskarżone orzeczenie i oddalił odwołanie. Sąd drugiej instancji nie znalazł podstaw do uwzględnienia w stażu składkowym i nieskładkowym ubezpieczonego okres przebywania przez wnioskodawcę na urlopie bezpłatnym w macierzystym zakładzie pracy od 19 lipca 1990 r. do 31 lipca 1990 r. po powrocie z pracy na eksporcie. Zgodnie z przepisami powołanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r., jednostka kierująca zawierał z pracownikiem umowę za granicą na czas określony, a macierzysty zakład pracy udzielał temu pracownikowi urlopu bezpłatnego na okres zatrudnienia za granicą. Z treści przepisu § 10 ust. 2 tego rozporządzenia wynika, że okres przedłużonego urlopu bezpłatnego podlegał zaliczeniu do okresu pracy tylko wtedy, jeżeli został udzielony w ramach różnic w czasie pracy wykonywanej za granicą. Jeżeli bowiem czas pracy przy wykonywaniu usługi eksportowej był dłuższy niż 42 godziny na tydzień, pracownik uzyskiwał prawo do czasu wolnego od pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia walutowego i złotowego za czas niewykonywania pracy. Jeżeli nie było zaś możliwe udzielenie czasu wolnego w okresie zatrudnienia za granicą, urlop bezpłatny w macierzystym zakładzie pracy ulegał odpowiedniemu przedłużeniu, a pracownik otrzymywał od jednostki kierującej ekwiwalent pieniężny w walucie, obliczony jak ekwiwalent za urlop wypoczynkowy. Za okres ten pracownik zachowywał prawo do wynagrodzenia walutowego należnego od jednostki kierującej, która w związku z tym była obowiązana do opłacenia z tego tytułu należnych składek ubezpieczeniowych na ogólnych zasadach wynikających z przepisów regulujących wysokość i podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Jednakże w przypadku wnioskodawcy nie chodziło o dni wolne przypadające mu z 4 tytułu różnicy czasu pracy pomiędzy obowiązującym wymiarem czasu pracy za granicą, a tygodniowym czasem pracy w Polsce (skróconego tygodnia nominalnego czasu pracy), a tylko w tym przypadku mamy do czynienia z „oskładkowanymi świadczeniami urlopowymi”, dającymi podstawę do stwierdzenia, że powyższy okres stanowi okres przedłużonego urlopu bezpłatnego podlegającego zaliczeniu do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze. W spornym okresie od 19 lipca 1990 r. do 31 lipca 1990 r. wnioskodawca korzystał bowiem z urlopu oznaczonego jako urlopu po zakończeniu pracy na eksporcie, co wynika wprost z rozliczenia po zakończeniu pracy na budowie eksportowej wnioskodawcy z dnia 23 lipca 1990 r., gdzie podano, że wnioskodawcy wypłacono ekwiwalent za urlop wypoczynkowy w ilości 39 dni roboczych, w tym za rok 1989 - 26 dni, a za rok 1990 - 13 dni. Zatem był to w istocie tak zwany „urlop dewizowy”, czyli urlop związany z wykorzystaniem w kraju okresu urlopu wypoczynkowego, do którego wnioskodawca nabył prawo z tytułu pracy za granicą i za który to okres otrzymał - przy zjeździe z budowy - ekwiwalent pieniężny. Ten zaś okres nie stanowi ani okresu składkowego ani okresu nieskładkowego, wymienionych w art. 6 i art. 7 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W stosunku do urlopu wypoczynkowego, który nie został udzielony w naturze, lecz za który wypłacono ekwiwalent pieniężny, jednoznaczną regulację przewidywał § 7 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. Wedle tego przepisu, od ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy zakład pracy nie miał obowiązku opłacenia składek na ubezpieczenie społeczne. O ile okres urlopu bezpłatnego z tytułu różnicy czasu pracy był w istocie okresem wypracowanym sobie dodatkowo przez pracownika, przez wykonywanie za granicą pracy w wymiarze większym niż polskie normy czasu pracy i z tego tytułu ubezpieczony otrzymywał ekwiwalent (czyli pewną formę wynagrodzenia), to w przypadku ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy było inaczej, bo okres pracy wykonywany w czasie, w którym przysługiwałby urlop wypoczynkowy, ma charakter okresu składkowego, natomiast wypłacony za ten okres ekwiwalent jest rodzajem odszkodowania za nieudzielenie urlopu wypoczynkowego i od takiego ekwiwalentu nie płacono składek na ubezpieczenie społeczne. Reasumując, Sąd drugiej instancji uznał, że nie było podstaw do uwzględnienia do stażu ubezpieczeniowego 5 wnioskodawcy okresu od 19 lipca 1990 r. do 31 lipca 1990 r. W konsekwencji odwołujący się nie posiada 40 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do nabycia prawa do świadczenia przedemerytalnego na podstawie art. 2 ust. 1 pkt 5 ustawy o świadczeniach przedemerytalnych. Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną wnioskodawcy. Skargę oparto na podstawie naruszenia przepisów prawa materialnego: 1/ § 3 ust 3 w związku z § 3 ust. 1 w związku z § 2 ust. 4 w związku z § 5 ust. 1, 2 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych praw i obowiązków pracowników skierowanych do pracy za granicą w celu realizacji budownictwa eksportowego i usług związanych z eksportem w związku z art. 6 ust. 2 pkt 1b ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przez ich niezastosowanie w sytuacji, gdy umowa o pracę na budowie eksportowej zawarta z wnioskodawcą została przedłużona do dnia 31 lipca 1990 r. (i przed tą datą, mimo wcześniejszego powrotu do kraju, nie została rozwiązana), a co za tym idzie - sporny okres od 19 do 31 lipca 1990 r. był okresem składkowym, jako okres zatrudnienia po ukończeniu 15 lat życia obywateli polskich za granicą w przedsiębiorstwach, do których zostali delegowani lub skierowani; 2/ § 14 ust. 6, 7, 8,9 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych praw i obowiązków pracowników skierowanych do pracy za granicą w celu realizacji budownictwa eksportowego i usług związanych z eksportem, przez ich niezastosowanie i błędne przyjęcie, że wnioskodawca w spornym okresie korzystał z urlopu dewizowego, o jakim mowa w § 9 ust. 4 tego rozporządzenia, za który wypłacano ekwiwalent pieniężny w złotówkach, w sytuacji gdy po powrocie do kraju w okresie od 19 do 31 lipca 1990 r. wnioskodawca obligatoryjnie korzystał z dni wolnych od pracy w zakładzie macierzystym w związku z niewykorzystanym urlopem wypoczynkowym za granicą, za który został mu wypłacony przez jednostkę kierującą ekwiwalent pieniężny w walucie, co wynika wprost ze świadectwa pracy, a co za tym idzie okres ten powinien zostać zaliczony do okresów składkowych; 3/ § 15 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych praw i obowiązków pracowników skierowanych do pracy za granicą w celu realizacji budownictwa eksportowego i usług związanych z eksportem, przez jego niezastosowanie i błędne przyjęcie, że okres od 19 do 31 6 lipca 1990 r., w którym wnioskodawca korzystał w urlopu bezpłatnego, jest okresem, który nie wlicza się do 40 - letniego stażu pracy wymaganego do przyznania świadczenia przedemerytalnego. Ponadto skargę oparto na podstawie naruszenia przepisów prawa procesowego: 1/ art. 382 k.p.c., przez całkowite pominięcie znajdującego się w aktach sprawy aneksu (znak PZ/6218/90), na podstawie którego umowa o pracę na budowie eksportowej została M. K. przedłużona do dnia 31 lipca 1990 r., tj. do dnia, do którego wnioskodawca korzystał z urlopu bezpłatnego w macierzystym zakładzie pracy, co ma istotny wpływ na wynik sprawy, albowiem przesądza o tym, że sporny okres od 19 do 31 lipca 1990 r. był okresem składkowym (okresem zatrudnienia na budowie zagranicznej); 2/ art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., przez nieodniesienie się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku do twierdzeń i zarzutów wnioskodawcy podniesionych w odpowiedzi na apelację, co ma istotny wpływ na wynik sprawy, albowiem daje podstawy do uznania, że Sąd Apelacyjny okoliczności tych w ogóle nie rozważył. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy przez zmianę decyzji organu rentowego i przyznanie odwołującemu się prawa do świadczenia przedemerytalnego od dnia 22 listopada 2012 r.; ewentualnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, każdorazowo z orzeczeniem o kosztach postępowania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Analizę prawidłowości zaskarżonego wyroku wypada rozpocząć od przypomnienia, że ubezpieczony M.K. wywodzi swoje roszczenia do przedmiotowego świadczenia przedemerytalnego z przepisów ustawy z dnia 30 kwietnia 2004 r. o świadczeniach przedemerytalnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 170 ze zm.), a istotą sporu pozostaje spełnienie przez wnioskodawcę tej przesłanki nabycia prawa do tegoż świadczenia, jaką w świetle art. 2 ust. 1 pkt 5 ustawy jest legitymowanie się na dzień rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy co najmniej 40 - letnim stażem składkowym i 7 nieskładkowym, a ściślej - możliwość doliczenia do uwzględnionego przez organ rentowy stażu wynoszącego 39 lat, 11 miesięcy i 20 dni okresu korzystania przez odwołującego się z urlopu bezpłatnego po powrocie z budowy eksportowej od 19 do 31 lipca 1990 r. Status prawny pracownika skierowanego do pracy za granicą i na ten czas korzystającego z urlopu bezpłatnego u macierzystego pracodawcy ukształtowały przepisy rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych praw i obowiązków pracowników skierowanych do pracy za granicą w celu realizacji budownictwa eksportowego i usług związanych z eksportem (jednolity tekst: Dz.U. z 1990 r. Nr 44, poz. 259 ze zm., dalej jako rozporządzenie). Wymienione rozporządzenie zostało wydane na podstawie art. 298 k.p. Ten zaś przepis w § 1 stanowił, że Rada Ministrów w porozumieniu z ogólnokrajową organizacją międzyzwiązkową może określić w drodze rozporządzenia w sposób szczególny niektóre prawa i obowiązki pracowników zatrudnionych w niektórych działach służby państwowej, w jednostkach wojskowych, w zakładach służby zdrowia, a także pracowników zatrudnionych za granicą przez polskie przedsiębiorstwa. Przypomnienie to jest celowe dlatego, że fakt wydania wskazanego rozporządzenia na podstawie art. 298 k.p. oznaczał wyłączenie w stosunku do pracowników skierowanych do pracy za granicą i objętych rozporządzeniem, przepisów Kodeksu pracy (bądź innych ustaw) w sprawach uregulowanych tym aktem, chyba że rozporządzenie odsyłało wyraźnie do ich stosowania w określonym zakresie. Przepisy wydane na podstawie delegacji ustawowej z art. 298 k.p. stanowiły (w przedmiocie nimi uregulowanym) unormowania całościowe. Przepisy omawianego rozporządzenia miały zastosowanie do wszystkich pracowników kierowanych do pracy za granicą przez jednostki wskazane w jego § 2 ust. 1 i określone wspólnym mianem „jednostek kierujących”. Jednostką kierująca mógł być też macierzysty zakład pracy, tj. eksporter, który będąc jednostką prowadzącą działalność gospodarczą zawarł z kontrahentem zagranicznym kontrakt na realizację budowy (usługi) eksportowej i kierował do pracy za granicą swoich pracowników w ramach odrębnej umowy zwartej zgodnie z przepisami rozporządzenia (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 1994 r., I PZP 44/93, OSNCP 1994 nr 7-8, 8 poz. 140 oraz wyrok z dnia 22 maja 1979 r., I PRN 59/79, OSNCP 1979 nr 12, poz. 245). Jeżeli jednostka kierująca chciała zawrzeć umowę o pracę za granicą z osobą, która była pracownikiem innego zakładu, to musiała od tego zakładu pracy uzyskać na to zgodę (§ 2 ust. 2). Tryb postępowania przedstawiał się następująco - zainteresowany pracownik występował do jednostki kierującej o zatrudnienie na budowie eksportowej lub przy wykonywaniu usługi eksportowej, a jednostka kierująca występowała z wnioskiem do macierzystego zakładu o wyrażenie zgody na skierowanie pracownika do pracy za granicą na warunkach przewidzianych w rozporządzeniu, przy czym pierwotnie macierzysty zakład pracy miał obowiązek wyrazić zgodę na powyższe, później zaś pozostawiono decyzję o wyrażeniu zgody jego uznaniu. Wystąpienie jednostki kierującej do macierzystego zakładu pracy o zgodę na skierowanie do pracy za granicą oraz o ewentualne przedłużenie kontraktu było przy tym obligatoryjne (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 listopada 1983 r., I PRN 181/83, OSP 1984 nr 9, poz. 83). W myśl pierwotnie obowiązującego § 2 ust. 3, a następnie § 2 ust. 4 i 5 rozporządzenia jednostka kierująca pracownika do pracy za granicą zawierała z nim umowę o pracę na czas określony (początkowo nie limitowano czasu trwania umowy, później jednak maksymalny okres, na jaki można było zawrzeć umowę, określono na 4 lata, z możliwością jego przedłużenia w uzasadnionych przypadkach i za zgodą macierzystego zakładu pracy, nie dłużej jednak niż o 2 lata), która powinna określać kraj wykonywania pracy, rodzaj pracy, termin rozpoczęcia i okres pracy za granicą oraz przysługujące z tego tytułu wynagrodzenie. Paragraf 3 a następnie § 4 rozporządzenia stanowił, że macierzysty zakład pracy udziela pracownikowi urlopu bezpłatnego na okres skierowania do pracy za granicą (a więc czas urlopu odpowiadał w zasadzie okresowi skierowania oznaczonego w umowie o pracę z jednostką kierującą). Pracownik przed skierowaniem do pracy za granicą powinien był wykorzystać urlop wypoczynkowy przysługujący mu z tytułu pracy w macierzystym zakładzie. Tenże okres urlopu bezpłatnego, a także przypadający bezpośrednio po zakończeniu tego urlopu okres niezdolności do pracy z powodu choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną podlegał zaś wliczeniu do okresu pracy, od którego zależały uprawnienia pracownicze, jeżeli pracownik podjął zatrudnienie w macierzystym zakładzie pracy w terminie 14 dni od zakończenia 9 pracy za granicą, a w razie niezdolności do pracy z powodu choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną lub z innych ważnych przyczyn niezależnych od pracownika - bezzwłocznie po ustaniu tych przyczyn. Dochowanie przez pracownika owego terminu zobowiązywało macierzysty zakład pracy do zatrudnienia pracownika, który zakończył pracę za granicą, na takim samym stanowisku lub stanowisku równorzędnym pod względem rodzaju pracy oraz osobistego zaszeregowania posiadanego przed skierowaniem do pracy za granicą. Obowiązek ten ustawał w razie niezachowania wspomnianego terminu lub rozwiązania umowy o pracę przez jednostkę kierującą bez wypowiedzenia z winy pracownika, a także w razie porzucenia pracy przez pracownika; w tym przypadku umowa o pracę w macierzystym zakładzie pracy wygasała, a wygaśnięcie to pociągało za sobą skutki, jakie ówczesne przepisy prawa wiązały z porzuceniem pracy. Ustanie stosunku pracy z macierzystym pracodawcą następowało zatem nie tylko w razie porzucenia przez pracownika pracy za granicą, ale także w razie rozwiązania umowy o pracę za granicą przez jednostkę kierującą bez wypowiedzenia z winy pracownika oraz w razie niezachowania przez pracownika terminu do podjęcia pracy w macierzystym zakładzie po zakończeniu pracy na budowie eksportowej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 kwietnia 1989 r., I PRN 9/89, OSP 1990 nr 4, poz. 205). Oba stosunki pracy (z macierzystym zakładem pracy oraz z jednostką kierująca) zostały zatem funkcjonalnie powiązane. Urlop bezpłatny w macierzystym zakładzie pracy udzielany był na wniosek jednostki kierującej i trwał tak długo, jak skierowanie pracownika do pracy za granicą. Okres urlopu bezpłatnego (w przeciwieństwie do urlopu bezpłatnego udzielanego na podstawie przepisów Kodeksu pracy) wraz z okresem niezdolności do pracy lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną po jego zakończeniu wliczany był do stażu pracy rzutującego na uprawnienia pracownicze. Tryb zakończenia stosunku pracy na budowie eksportowej oraz niedochowanie ustawowego terminu powrotu do macierzystego zakładu pracy implikowały zaś sposób ustania stosunku pracy z macierzystym zakładem pracy. Również regulacja rozporządzenia dotycząca problematyki czasu pracy i urlopów wypoczynkowych pracowników na kontrakcie rzutowała na funkcjonowanie stosunku pracy z macierzystym zakładem pracy. Zgodnie bowiem z § 71 (§ 10) 10 rozporządzenia, z zastrzeżeniem sytuacji, gdy jednostka kierująca skorzystała z przewidzianej w § 8 (odpowiednio § 11) możliwości podwyższenia dobowej normy czasu pracy i wprowadzenia pięciodniowego tygodnia pracy na budowach (usługach) eksportowych lub z możliwości wprowadzenia równoważnego systemu czasu pracy, czas pracy na budowie (przy wykonywaniu usługi) eksportowej nie mógł przekraczać 8 godzin na dobę i 46