k.p.c., w sprawie o świadczenie z ubezpieczeń społecznych, do którego prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy lub niezdolności do samodzielnej egzystencji albo stwierdzenia stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu, jeżeli podstawę do wydania decyzji stanowi orzeczenie lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych lub orzeczenie komisji lekarskiej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i odwołanie od decyzji opiera się wyłącznie na zarzutach dotyczących tego orzeczenia, sąd nie orzeka co do istoty sprawy na podstawie nowych okoliczności dotyczących stwierdzenia niezdolności do pracy lub niezdolności do samodzielnej egzystencji albo stwierdzenia stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu, które powstały po dniu złożenia odwołania od tej decyzji. W tym przypadku sąd uchyla decyzję, przekazuje sprawę do rozpoznania organowi rentowemu i umarza postępowanie. Przepis ten jest wyjątkiem od zasady, według której sąd pierwszej instancji kontroluje tylko stan rzeczy- faktyczny i prawny- istniejący w chwili wydania decyzji przez organ rentowy. Wyjątek ten przewiduje możliwość uchylenia przez sąd decyzji organu rentowego, przekazania sprawy do rozpoznania (i ewentualnego wydania nowej decyzji) organowi rentowemu, z jednoczesnym umorzeniem postępowania sądowego. Jest to możliwe wówczas, gdy w toku postępowania przed sądem pierwszej instancji doszło do ujawnienia się nowych okoliczności dotyczących stwierdzenia niezdolności do pracy lub niezdolności do samodzielnej egzystencji, które powstały po dniu złożenia odwołania od tej decyzji. Ujawnienie się tego rodzaju nowych okoliczności może wpłynąć na sposób rozstrzygnięcia sprawy przez sąd pierwszej instancji. Muszą one jednak ujawnić się przed zamknięciem rozprawy w tym sądzie. Regulacja ta (art.
k.p.c.) nie tylko zakazuje wyrokowania co do istoty sprawy w razie ujawnienia się nowych okoliczności dotyczących stwierdzenia niezdolności do pracy lub niezdolności do samodzielnej egzystencji, które powstały po dniu złożenia odwołania od tej decyzji, tj. tych, które jeszcze nie istniały przed zaskarżeniem negatywnej decyzji rentowej, ale w celu ich weryfikacji w postępowaniu rentowym zobowiązuje sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji, przekazania sprawy do rozpoznania organowi rentowemu i umorzenia dotychczasowego postępowania odwoławczego na podstawie art.
Jak podniósł Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12 stycznia 2012 r., II UK 79/11 (LEX nr 1130387), w art.
mowa jest o „nowych okolicznościach”, które, choć powstałe po wniesieniu odwołania, mają znaczenie dla oceny stanu zdrowia do dnia decyzji. Dla przykładu, „nowe okoliczności” to schorzenia istniejące przed wydaniem decyzji, lecz wykazane przez ubezpieczonego dopiero po wniesieniu odwołania do sądu albo ujawnione na podstawie badań lekarskich w trakcie postępowania sądowego, których nie oceniał ani lekarz orzecznik, ani komisja lekarska organu rentowego. W postanowieniu z dnia 20 listopada 2013 r., II UK 333/13 ( Legalis nr 1061660) Sąd Najwyższy wskazał, że regulacja z art.
wynika z tego, że to przed organem rentowym koncentruje się badanie i ocena niezdolności do pracy, co nie zawsze zapewnia i gwarantuje aktualność tej oceny w przypadku późniejszych zmian i pogorszenia stanu zdrowia, nie tylko w ramach tych samych dolegliwości i schorzeń, lecz także również w razie stwierdzenia niezdolności do pracy z przyczyny niebranej pod uwagę na pierwotnym etapie decydowania o prawie do renty. Nowe okoliczności mogą nałożyć się na gorszy stan zdrowia i spowodować zwiększenie stopnia niezdolności do pracy. Przesłanka niezdolności do pracy (częściowa niezdolność do pracy to utrata zdolności do pracy aż w znacznym stopniu), o ile nie była spełniona na etapie wydania decyzji, może wystąpić po jej wydaniu, jednak wówczas według regulacji przepisu, to organ rentowy powinien mieć pierwszeństwo i prowadzić ustalenia dotyczące niezdolności do pracy. Niniejsza sprawa dotyczy odwołania od decyzji z dnia 26 września 2014 r. W orzecznictwie ugruntowane jest stanowisko, że postępowanie w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych ma charakter kontrolny i służy badaniu prawidłowości decyzji organu rentowego. Postępowanie dowodowe przed sądem jest postępowaniem sprawdzającym, weryfikującym ustalenia dokonane przez organ rentowy. W postępowaniu odwoławczym od decyzji odmawiającej prawa do świadczenia sąd ubezpieczeń społecznych ocenia legalność decyzji według stanu rzeczy istniejącego w chwili jej wydania. W zgodzie z powyższym, ocena stanu zdrowia osoby ubezpieczonej może być dokona wyłącznie na dzień wydania decyzji (por. wyroki SA w Szczecinie: z dnia 7 marca 2014 r., III AUa 961/12, Legalis nr 831542 i z dnia 17 stycznia 2013 r., III AUa 669/12, Legalis nr 746445, uzasadnienie wyroku SN z dnia 11 grudnia 2013 r., III UK 20/13, Legalis nr 1121074). Rolą biegłych sądowych, którzy opiniują na zlecenie sądu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych o rentę jest więc ocena stanu zdrowia odwołującego w dacie wydania zaskarżonej decyzji. W orzecznictwie podnosi się, że w postępowaniu sądowym w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, które ma charakter odwoławczy i kontrolny, postępowanie dowodowe ogranicza się do sprawdzenia zgodności z prawem decyzji wydanej przez organ rentowy. Badanie takie jest możliwe tylko przy uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego istniejącego w chwili wydania decyzji, a więc w chwili ustalania prawa do świadczenia przez organ rentowy (por. wyrok SN z dnia 9 października 2014 r., II UK 11/14, LEX nr 1545033). Sąd nie działa w zastępstwie organu rentowego, w związku z czym nie ustala prawa do świadczeń, i choć samodzielnie oraz we własnym zakresie rozstrzyga wszelkie kwestie związane z prawem lub wysokością świadczenia objętego decyzją, to jego rozstrzygnięcie odnosi się do zaskarżonej decyzji. Sąd nie zastępuje zatem Komisji Lekarskiej, gdyż jego rolą jest weryfikacja zaskarżonej decyzji w oparciu o przeprowadzony w sprawie dowód z opinii biegłego sądowego. Wszystko zatem to, co pojawia się po wniesieniu odwołania do sądu nie ma wpływu na ocenę merytorycznej zasadności wydanej przez organ rentowy decyzji. Z punktu widzenia rozstrzygnięcia miarodajna jest więc ocena stanu zdrowia wnioskodawcy w dacie wydania zaskarżonej decyzji. Ocena ta dokonywana jest przez biegłych sądowych i pozwala na weryfikację decyzji organu rentowego. Wszystko to, co pojawia się po wniesieniu odwołania, a dotyczy stanu zdrowia ubezpieczonego, w szczególności jego pogorszenia, może stanowić podstawę wystąpienia do organu rentowego z nowym wnioskiem o rentę. Tych okoliczności sąd nie bierze pod uwagę przy rozstrzyganiu o zasadności decyzji. Jeżeli organ rentowy odmawia przyznania prawa do renty, oznacza to, że prawo to nie istnieje od daty wniosku o świadczenie do daty wydania zaskarżonej decyzji (w tej sprawie od 23 czerwca 2014 r. do 26 września 2014 r.). W wyroku z dnia 18 grudnia 2014 r., III AUa 316/14 ( Legalis nr 1229538) Sąd Apelacyjny w Szczecinie wskazał, że przedmiotem postępowania sądowego nie może być prawo do renty za okres, którego nie obejmuje zaskarżona decyzja. W konsekwencji, istotę sprawy stanowi prawo do renty od wniosku o świadczenie do dnia wydania decyzji i tylko co do niej istnieje zakaz merytorycznego orzekania przez sąd w sytuacji wskazanej w art. 477
W sprawie pojawiły się bowiem nowe okoliczności dotyczące stwierdzenia niezdolności odwołującego do pracy w związku z chorobą zawodową w rozumieniu tego przepisu, które powstały po dniu złożenia odwołania od decyzji organu rentowego, tj. po dniu 15 października 2014 r. (data złożenia odwołania w ZUS) i po dniu 14 listopada 2014 r. (data złożenia odwołania w Sądzie). Te nowe dokumenty z 2015 r. nie były dostępne ani Lekarzowi Orzecznikowi, ani też Komisji Lekarskiej. Sąd nie może zaś ustalać prawa do świadczenia w oparciu o dokumenty, które nie były analizowane w postępowaniu przed organem rentowym w sytuacji, gdy wskazują one na inną datę (inny czasokres) niezdolności do pracy niż okres od daty wniosku o świadczenie do daty wydania zaskarżonej decyzji, jak to miało miejsce w niniejszej sprawie. Gdyby biegły sądowy dokonywał oceny stanu zdrowia ubezpieczonego tylko w oparciu o dokumenty, które dostępne były w postępowaniu przed organem rentowym i w oparciu o te dokumenty stwierdził, że odwołujący jest osobą częściowo okresowo niezdolną do pracy, sytuacja wyglądałaby zupełnie inaczej. Tak jednak nie postąpił. Wydając opinię, dokonał bowiem oceny stanu zdrowia odwołującego w oparciu o najnowsze wyniki badań z 2015 r. W uzasadnieniu wyroku z dnia 12 stycznia 2012 r., II UK 79/11 (LEX nr 1130387) Sąd Najwyższy zauważył, że jeżeli „nowe okoliczności”, tj. schorzenia istniejące przed wydaniem decyzji, lecz wykazane przez ubezpieczonego dopiero po wniesieniu odwołania do sądu albo ujawnione na podstawie badań lekarskich w trakcie postępowania sądowego i których nie oceniał ani Lekarz Orzecznik, ani Komisja Lekarska organu rentowego- ujawnią się w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji- sprawa „wraca” na etap postępowania przed organem rentowym po to zasadniczo, aby organy orzecznicze ZUS mogły dokonać ponownej oceny stanu zdrowia z ich uwzględnieniem. Postępowanie odwoławcze ma więc charakter kontrolny i ogranicza się do sprawdzenia, czy decyzja ZUS była słuszna i zgodna z prawem. Ta ocena jest możliwa tylko przy uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego, jaki istniał w chwili wydania decyzji. W niniejszej sprawie, ZUS nie dysponował takimi dokumentami, jakie dostępne były biegłemu sądowemu. W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych sąd weryfikuje ustalenia organu rentowego na podstawie opinii biegłego sądowego, ale opinia sądowo- lekarska nie może zastąpić orzeczenia lekarskiego wydanego w postępowaniu rentowym. Dlatego, sąd może zmienić decyzję ZUS, gdy jest ona nieprawidłowa albo uchylić ją w sytuacji opisanej w art.
k.p.c., ale nie może zastępować Komisji Lekarskiej i samodzielnie, z pominięciem etapu postępowania przed organem rentowym, ustalać prawa do świadczenia w sytuacji, gdy organ rentowy nie dysponował dowodami dostępnymi w postępowaniu sądowym wskazującym na istnienie u strony niezdolności do pracy. Dokumenty przedłożone przez odwołującego w toku postępowania z daty po wniesieniu odwołania świadczą o nowych okolicznościach odnośnie niezdolności do pracy w związku z chorobą zawodową, które nie były znane zarówno Lekarzowi Orzecznikowi, jak i Komisji Lekarskiej, a dotyczą stanu zdrowia ubezpieczonego istniejącego przed wydaniem zaskarżonej decyzji. Przedłożone przez wnioskodawcę dokumenty to dowody powstałe po dacie wniesienia odwołania, które mają wpływ na ocenę jego stanu zdrowia. „Nowości” te, będące podstawą stwierdzenia u odwołującego częściowej niezdolności do pracy w związku z chorobą zawodową od daty wniosku o świadczenie do 1 maja 2016 r., nie mogą być brane pod uwagę przy ocenie merytorycznej zasadności zaskarżonej decyzji, gdyż ta pochodzi z daty 26 września 2014 r. Zasadą natomiast w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych jest, że na podstawie art. 57 ust. 1 w związku z art. 12 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych sąd orzeka wprawdzie o rencie z tytułu niezdolności do pracy przysługującej przez określony czas przyszły, jednakże orzeczenie to opiera na ocenie i rokowaniach co do stanu zdrowia ubezpieczonego z daty wydania decyzji organu rentowego (por. wyrok SN z dnia 18 września 2014 r., I UK 22/14, Legalis, nr 1162503). Z uwagi więc na ujawnienie się nowych okoliczności dotyczących stwierdzenia niezdolności odwołującego do pracy w związku z chorobą zawodową, koniecznym stało się uchylenie zaskarżonej decyzji (...) Oddział w T. z dnia 26 września 2014 r., przekazanie sprawy do rozpoznania organowi rentowemu i umorzenie postępowania w sprawie. Ujawnienie się w toku postępowania przed sądem pierwszej instancji nowych okoliczności dotyczących stwierdzenia niezdolności wnioskodawcy do pracy w związku z chorobą zawodową, które nie istniały przed zaskarżeniem odmownej decyzji rentowej, zobowiązuje sąd do uchylenia tej decyzji, przekazania sprawy do rozpoznania organowi rentowemu i umorzenia postępowania sądowego. Mające walor nowości okoliczności dotyczące stwierdzenia niezdolności do pracy lub niezdolności do samodzielnej egzystencji, które powstały po dniu złożenia odwołania od negatywnej decyzji rentowej i nadal utrzymują się w okresie wymaganym do nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy (art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS), nie mogą być samodzielnie ocenione przez sąd z zastosowaniem dyspozycji art. 316 k.p.c. przede wszystkim ze względu na kodeksowy zakaz orzekania co do istoty sprawy zawarty w art.
k.p.c., który w takich przypadkach bezwzględnie zobowiązuje sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji, przekazania sprawy ze względu na ujawnione nowości do rozpoznania organowi rentowemu i umorzenia postępowania sądowego (por. postanowienie SN z dnia 20 maja 2013 r., I UK 616/12, Legalis nr 750297). Mając powyższe na uwadze, Sąd orzekł jak w punktach 1 i 2 postanowienia na podstawie art.
k.p.c.
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.