Sygn. akt III AUa 1117/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 28 sierpnia 2015 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący - Sędzia: SA Genowefa Glińska Sędziowie: SA Marcjanna Górska (spr.) SO del. Artur Fryc Protokolant: st. sekr. sądowy Anna Kapanowska po rozpoznaniu w dniu 28 sierpnia 2015 r. w Warszawie sprawy B. Ż. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych w B. z udziałem zainteresowanej (...) sp. z o.o. w Ś. o ustalenie istnienia obowiązku ubezpieczenia społecznego na skutek apelacji B. Ż. od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie XIII Wydział Ubezpieczeń Społecznych z dnia 31 marca 2014 r. sygn. akt XIII U 1/13 I. oddala apelację; II. zasądza od B. Ż. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w B. kwotę 120 (sto dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym. Sygn. akt III AUa 1117/14 UZASADNIENIE Decyzją z dnia 27 września 2012 r. nr (...), wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 1-2, art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 11 ust. 1, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt. 1, art. 38 ust. 1. ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585, ze zm.) oraz art. 58 § 1 Kodeksu cywilnego (Dz. .U. Nr 16, poz. 93 ze zm.) w związku z art. 22 § 1 i art. 300 Kodeksu pracy (Dz. U. z 1998r. Nr 21, poz. 94 ze zm.) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. stwierdził, że B. Ż. jako pracownik u płatnika składek (...) SP. z o. o. nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu, wypadkowemu od 12 marca 2012 r. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy podniósł między innymi, że umowa o pracę zawarta przez B. Ż. w dniu 1 marca 2012 r. z (...) SP. z o. o. reprezentowaną przez członka zarządu P. Ż. na czas nieokreślony, na stanowisko prezesa zarządu z wynagrodzeniem 20.000 zł miesięcznie od dnia 12 marca 2012 r. nie skutkowała nawiązania stosunku pracy w rozumieniu art. 22 § 1 k.p.. Zdaniem Zakładu miała na celu obejście prawa, a zatem stosownie do treści art. 58 § 1 k.c. była umową nieważną. Nie zostały bowiem spełnione warunki do podjęcia przez wnioskodawczynię zatrudnienia, nie miało też miejsca rzeczywiste wykonywanie obowiązków o cechach kreujących zobowiązanie pracownicze. B. Ż. posiadała zdecydowaną większość udziałów spółki – 99. Odwołanie od powyższej decyzji złożyła ubezpieczona B. Ż. domagając się jej zmiany i ustalenia, że podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu, wypadkowemu oraz zasądzenia od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na jej rzecz kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Zaskarżonej decyzji ubezpieczona zarzuciła: - naruszenie art. 58 § 1 k.c. poprzez jego wadliwe zastosowanie w następstwie uznania, że umowa o pracę została zawarta wyłącznie w celu uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego, zatem w celu obejścia ustawy, co w ocenie organu powoduje jej nieważność z mocy prawa w świetle art. 58 § 1 k.c, w sytuacji gdy przepis art. 58 k.c. jest regulacją wyjątkową, zwłaszcza w zatrudnieniu opartym na pracy, w którym decyduje określona osobista praca zatrudnianego, nieważność zatrudnienia z powodu obejścia prawa musi więc łączyć się z wykazaniem podstaw takiego rozstrzygnięcia - nie można poprzestać na hasłowym tylko zanegowaniu zatrudnienia ze względu na pozorność, jak to uczynił organ ZUS, nie można pominąć samej pracy, jako świadczenia z którego korzystał zatrudniający, - naruszenie prawa materialnego, tj. art. 22 § 1 k.p. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że dla wspólnika Spółki, który zachował 99 % udziałów w Spółce, pracodawcą nie może być wspólnik posiadający 1 udział, prowadzi to bowiem do skrzyżowania kompetencji powodujących zobowiązanie wspólnika do wykonywania swoich własnych poleceń jako prezesa zarządu, utrzymywania ze sobą stałych kontaktów w ramach czasu pracy i bieżącego rozliczania się przed sobą z funkcjonowania Spółki, w sytuacji gdy osoba zarządzająca zakładem pracy w imieniu pracodawcy może być zatrudniona na podstawie stosunku pracy, w którym wykonywanie pracy podporządkowanej ma cechy specyficzne, odmienne od "zwykłego" stosunku pracy, w takim modelu "autonomicznego" podporządkowania pracowniczego osoby zarządzającej zakładem pracy, podległość wobec pracodawcy (spółki z ograniczoną odpowiedzialnością) wyraża się w respektowaniu uchwał wspólników i wypełnianiu obowiązków płynących z Kodeksu spółek handlowych, nadto praca wspólnika dwuosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością na stanowisku członka zarządu tej spółki, niepolegająca na obrocie wyłącznie jego własnym kapitałem w ramach tej spółki, nie oznacza połączenia kapitału i pracy. - błąd w ustaleniach faktycznych poprzez wadliwe ustalenie w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy, że w stosunku prawnym łączącym B. Ż. ze Spółką brak jest elementu podporządkowania pracowniczego, zatem nie doszło do nawiązania stosunku pracowniczego, nadto uznanie, że skarżąca nie wykonywała faktycznie obowiązków o cechach kreujących zobowiązanie pracownicze, a sprawowała zadania związane z zarządzaniem spółką oraz błędne ustalenie, że brak było innego podmiotu, pod którego kierownictwem skarżąca pozostawałaby w stosunku pracy, skoro skarżąca posiadała większość udziałów w Spółce, - naruszenie art. 7 i 8 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie w sposób wszechstronny i zupełny, jakie konkretnie zadania i obowiązki ciążyły na skarżącej jako pracowniku Spółki. W ocenie ubezpieczonej naruszenia te doprowadziły do ustalenia przez organ, że odwołująca nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym od dnia 12 marca 2012 r. W odpowiedzi na odwołanie Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jego oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu decyzji. Wyrokiem z dnia 31 marca 2014 r. Sąd Okręgowy w (...) XIII Wydział Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie B. Ż. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych O/B. z dnia 27 września 2012 r. (nr (...)) (pkt 1) i zasądził od ubezpieczonej na rzecz organu rentowego kwotę 120 złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego (pkt 2). Podstawę powyższego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne: B. Ż. została zgłoszona do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych z tytułu zawartej umowy o pracę u płatnika składek (...) Sp. z o.o. od dnia 12 marca 2012 r. Ubezpieczona była zatrudniona u powyższego płatnika na podstawie umowy o pracę zawartej w dniu 1 marca 2012 r. na czas nieokreślony, z dniem rozpoczęcia pracy określonym na 12 marca 2012 r., w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku Prezesa Zarządu, z miesięcznym wynagrodzeniem wynoszącym 20.000 zł brutto. Spółka (...) Sp. z o.o. została zarejestrowana w Krajowym Rejestrze Sądowym - Rejestrze Przedsiębiorców pod numerem KRS (...) w dniu 6 października 2010 r. W chwili dokonywania wpisu do KRS całość udziałów w spółce należała do B. Ż.. Zarząd w spółce był jednoosobowy, w skład którego wchodziła B. Ż. jako prezes zarządu uprawniony do reprezentacji spółki. Od 1 czerwca 2011 r. w skład zarządu spółki wchodził również P. Ż. jako członek zarządu. Umową sprzedaży z dnia 7 lipca 2011 r. B. Ż., jako jedyny wspólnik w spółce (...) Sp. z o.o. dokonała sprzedaży na rzecz J. Ż. jednego udziału w tej spółce. Powyższą umowę sprzedaży poprzedziło zawarcie przez B. Ż. z J. Ż. umowy pożyczki w dniu 22 grudnia 2010 r. na mocy której J. Ż. zobowiązał się do udzielenia (...) Sp. z o.o. pożyczki w maksymalnej wysokości 44.000 zł i oraz 22.000 euro a pożyczkobiorca pożyczkę tę przyjął. Wobec udzielenia powyższej pożyczki J. Ż. chciał nabyć udział w spółce. Uchwałą podjętą w dniu 28 lutego 2012 r. Nadzwyczajne Zgromadzenie Wspólników Spółki (...) Sp. z o.o. z siedzibą w Ś. udzieliło P. Ż. pełnomocnictwa do zawarcia umowy o pracę z B. Ż. - Prezesem Zarządu Spółki (...) Sp. z o.o. W dniu 1 marca 2012 r. P. Ż. działający na mocy powyższego pełnomocnictwa zawarł w imieniu spółki opisaną wyżej umowę o pracę z B. Ż.. Spółka (...) Sp. z o.o. zajmuje się handlem papierem do produkcji sztucznej skóry oraz dodatkami do serów topionych. Na początku 2012 r. na walnym zgromadzeniu udziałowców została podjęta decyzja o zatrudnieniu B. Ż. na podstawie umowy o pracę jako prezesa zarządu. Uznano bowiem, że spółka już w tym momencie zarabia i może zatrudnić prezesa zarządu za wynagrodzeniem. B. Ż. w ramach wykonywanej pracy zajmowała się klientami, bankami, telekomunikacją, prowadziła rozmowy z dostawcami. Świadczenie pracy odbywało się w siedzibie spółki. B. Ż. i P. Ż., jako zarząd podzielili się obowiązkami. Czas pracy B. Ż. nie był określony, podpisywała ona listę obecności. Pracę B. Ż. kontroluje zgromadzenie udziałowców, w skład którego oprócz B. Ż., wchodzi również jej ojciec J. Ż. jako właściciel jednego udziału. J. Ż., po nabyciu udziału w spółce zaczął kontrolować sprawy spółki, reszta obowiązków B. Ż. nie zmieniła się. B. Ż. musiała konsultować sprawy spółki z J. Ż., np. co do zakupu nieruchomości przez spółkę, przy czym w większości spraw udziałowcy zgadzali się. Księgowa prowadząca księgi rachunkowe spółki głównie kontaktuje się z odwołującą lub z byłym prokurentem spółki (...), natomiast z J. Ż. nie kontaktuje się. Odwołująca zarządzała i kierowała wszystkim w spółce. J. Ż. nie przejął zarządzania w spółce, w spółce niczym się nie zajmował, jedynie bywał w spółce, chcąc zobaczyć co się dzieje, pytał o różne rzeczy związane z kosztami. Odwołująca została dopuszczona do pracy na podstawie zaświadczenia lekarskiego z dnia 1 marca 2012 r. stwierdzającego, iż jest ona zdolna do pracy na stanowisku prezesa zarządu. Od dnia 18 kwietnia 2012 r. B. Ż. przebywała na zwolnieniu lekarskim związanym z ciążą. Pismem z dnia 25 lipca 2012 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. wystąpił do (...) Sp. z o.o. z wezwaniem do złożenia wyjaśnień na okoliczność świadczenia pracy przez B. Ż. na rzecz spółki (...) Sp. z o.o. od dnia 12 marca 2012 r. w ramach umowy o pracę. W toku postępowania wyjaśniającego płatnik składek złożył do organu rentowego dokumenty osobowe pracownika B. Ż. oraz dokumenty mające potwierdzić zatrudnienie u płatnika składek w postaci list obecności za marzec i kwiecień 2012 r., zakres obowiązków pracownika, zaświadczenie lekarskie oraz umowę o pracę oraz zajął stanowisko w sprawie. Po zakończeniu prowadzonego postępowania wyjaśniającego Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. wydał zaskarżoną decyzję. Sąd pierwszej instancji wskazał, że powyższy stan faktyczny ustalił w oparciu o dokumenty znajdujące się w aktach sprawy oraz w aktach rentowych odwołującej się. W zakresie ustalenia okoliczność zależności służbowej pomiędzy odwołującą i J. Ż., odpowiedzialności za poszczególne czynności, miejsca świadczenia pracy przez odwołującą i J. Ż., składu zarządu spółki S. Sąd oparł się również na zeznaniach powołanych świadków P. Ż. i W. K.. Co do faktu świadczenia pracy przez odwołującą, rodzaju pracy i zakresu obowiązków Sąd oprał się na zeznaniach świadków M. B. i W. Ż., natomiast co do charakteru zatrudnienia odwołującej w spółce Sąd posiłkował się zeznaniami świadka J. Ż. oraz odwołującej B. Ż.. Sąd Okręgowy podkreślił, że zeznania powyższych świadków były spontaniczne, logiczne i konsekwentne, pokrywały się również z zeznaniami odwołującej B. Ż., przy czym zeznania świadka W. K. okazały się nieprzydatne w niniejszym postępowaniu, bowiem świadek ten nie znał sytuacji w spółce, nie znał J. Ż. i nie miał wiedzy na temat roli odwołującej i J. Ż. w spółce. Potwierdził jedynie, iż podpisał z B. Ż. jako prezesem spółki umowę wynajmu hali oraz wskazał, iż widywał odwołującą w firmie. W ocenie Sądu pierwszej instancji, zebrane w aktach sprawy dowody są wiarygodne, nie były kwestionowane przez żadną ze stron i nie budzą wątpliwości. Tym samym zasługiwały na to, aby uczynić je podstawą ustaleń faktycznych. Przystępując do oceny dokonanych ustaleń faktycznych Sąd Okręgowy podniósł, że zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym oraz zasady ustalania składek na ubezpieczenia społeczne oraz podstawy ich wymiaru reguluje ustawa z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 z późn. zm.). Według art. 6 ust. 1 pkt. 1 powołanej ustawy obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają, z zastrzeżeniem art. 8 i 9, osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są pracownikami, z wyłączeniem prokuratorów. W myśl art. 18 ust. 1 ustawy podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych wymienionych w art. 6 ust. 1 pkt 1-3 i pkt 18a stanowi przychód, o którym mowa w art. 4 pkt 9 i 10, z zastrzeżeniem ust. la i 2, ust. 4 pkt 5 i ust. 12. Art. 36 u.s.u.s w ust. 1 wskazuje, iż każda osoba objęta obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi podlega zgłoszeniu do ubezpieczeń społecznych, natomiast ust. 2 wskazanego przepisu określa, iż obowiązek zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych osób określonych w art. 6 ust. 1 pkt 1-4, 6-9b, 11, 12, 18a-21, ust. 2, ust. 2a i 2d, duchownych będących członkami zakonów lub klasztorów oraz osób współpracujących, o których mowa w art. 8 ust. 11, należy do płatnika składek. Sąd pierwszej instancji wskazał, że kwestią kluczową dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy było ustalenie, czy zawarcie w dniu 1 marca 2012 r. umowy o pracę przez odwołującą B. Ż. ze spółką (...) Sp. z o.o., na czas nieokreślony na stanowisku prezesa zarządu w pełnym wymiarze czasu pracy, na mocy której pracownik będzie otrzymywał wynagrodzenie w kwocie 20.000 zł brutto, miało wyłącznie na celu umożliwienie odwołującej uzyskania wysokich świadczeń przysługujących z tytułu choroby, o czym miała świadczyć niezdolność do pracy odwołującej już od dnia 18 kwietnia 2012 r. Sąd zauważył, że zgodnie z dyspozycją art. 8 ust. 1 u.s.u.s. za pracownika uważa się osobę pozostającą w stosunku pracy, z zastrzeżeniem ust. 2 i 2a. Sąd przypomniał, że organ rentowy kwestionując ważność zawartej przez ubezpieczoną umowy o pracę, podniósł, że w związku z okolicznością, iż B. Ż., została zatrudniona jako wspólnik zachowujący 99% udziałów, nie może być dla niej pracodawcą wspólnik posiadający 1 udział, bowiem dochodzi do skrzyżowania kompetencji powodujących zobowiązanie wspólnika do wykonywania swoich własnych poleceń jako prezesa zarządu, utrzymywanie ze sobą stałych kontaktów w ramach czasu pracy i bieżącego rozliczania się przed sobą z funkcjonowania spółki. Odnosząc się do tego stanowiska organu rentowego, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, jest ono trafne. Przez nawiązanie stosunku pracy, zgodnie z art. 22 k.p., pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca - do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. W ocenie Sądu Okręgowego, z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy oraz z zeznań powołanych świadków, jak również zeznań ubezpieczonej, wynika, że zakres obowiązków B. Ż. po zawarciu umowy o pracę nie zmienił się. Przez cały czas odwołująca kierowała sprawami spółki, podpisywała w imieniu spółki umowy, natomiast J. Ż., jako wspólnik, nie zajmował się sprawami spółki, co zresztą zostało przez niego przyznane. J. Ż. nie przejął obowiązków B. Ż. w żadnym zakresie. Rzeczywiście J. Ż., jako właściciel jednego udziału w spółce wchodził w skład zgromadzenia wspólników, jednak jego decyzyjność w stosunku do wspólnika posiadającego 99% udziałów w spółce w ocenie Sądu była znikoma, a co za tym idzie nie można w tej sprawie stwierdzić, iż między pracodawcą a pracownikiem obok innych elementów stosunku pracy zaistniał element podporządkowania pracowniczego. Sąd podkreślił, że kierownictwo pracodawcy oznacza możliwość wydawania przez niego poleceń, które są wiążące dla pracownika, jeżeli nie są sprzeczne z umową i prawem. Warunek ten nie jest spełniony w sytuacji występowania tej samej osoby fizycznej równocześnie w kilku różnych rolach, a mianowicie w roli większościowego (99%) udziałowca, a więc większościowego właściciela kapitału, w tym też prezesa zarządu spółki, oraz w charakterze pracownika spółki, którego obowiązki w istocie pokrywają się z zadaniami należącymi do zarządu spółki. Wszystkie powyższe okoliczności powodują w ocenie Sądu, iż nie można w tej sytuacji mówić o skutecznym zawarciu umowy o pracę. Czynność taka na zasadzie art. 58 § 1 k.c. jest nieważna. Nieważność, o której stanowi art. 58 k.c., dotyczy w tej sytuacji oświadczenia woli o zawarciu umowy o pracę stanowiącej podstawę powstania stosunku pracy i jest nieważnością bezwzględną, co oznacza, że czynność prawna nie wywołała i nie może wywołać żadnych skutków prawnych objętych wolą stron. Nieważność ta powstaje z mocy prawa od samego początku (ex tunc), a więc od chwili dokonania nieważnej czynności prawnej. Reasumując swoje rozważania Sąd Okręgowy uznał, że zawarcie umowy o pracę w dniu 1 marca 2012 r. pomiędzy B. Ż. a spółką (...) Sp. z o.o. nie skutkowało powstaniem stosunku pracowniczego między stronami umowy, a tym samym nie skutkuje podleganiem ubezpieczeniom społecznym pracowników. Na poparcie swojego stanowiska Sąd powołał wyrok Sądu Najwyższego, z dnia 11 września 2013 r. w sprawie II UK 36/13, w którym to Sąd wyraził pogląd, że jedyny (lub niemal jedyny) wspólnik spółki z o.o. co do zasady nie może pozostawać z tą spółką w stosunku pracy, gdyż w takim przypadku status wykonawcy pracy (pracownika) zostaje "wchłonięty" przez status właściciela kapitału (pracodawcy). Inaczej mówiąc, tam gdzie status wykonawcy pracy (pracownika) zostaje zdominowany przez właścicielski status wspólnika spółki z o.o. nie może być mowy o zatrudnieniu w ramach stosunku pracy wspólnika, który w takiej sytuacji wykonuje czynności (nawet typowo pracownicze) na rzecz samego siebie (we własnym interesie) i na swoje własne ryzyko produkcyjne, gospodarcze i socjalne. Jedyny wspólnik jest od pracodawcy (spółki z o.o.) niezależny ekonomicznie, gdyż - skoro do przesunięcia majątkowego dochodzi w ramach majątku samego wspólnika - nie zachodzi przesłanka odpłatności pracy, a nadto dyktuje mu sposób działania jako zgromadzenie wspólników. Mając powyższe na uwadze Sąd Okręgowy na podstawie art. 477 14 § 1 k.p.c. orzekł jak w punkcie 1 sentencji wyroku, o kosztach postępowania orzekł w punkcie 2 sentencji wyroku na podstawie art. 98 § 1 k.p.c. w zw. z § 11 ust. 2 i § 2 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 490). Apelację od tego wyroku złożyła ubezpieczona B. Ż.. Zaskarżając wyrok w całości zarzuciła mu: 1. naruszenie przepisów postępowania: - art. 233 § 1 k.p.c. poprzez wyprowadzenie na podstawie materiału dowodowego tj. zeznań świadka J. Ż., P. Ż. oraz ubezpieczonej wniosków z niego nie wynikających, a mianowicie uznanie, iż decyzyjność J. Ż. na zgromadzeniu wspólników była znikoma, co skutkowało brakiem podporządkowania ubezpieczonej wobec pracodawcy i uznaniem umowy o pracę za nieważną, podczas gdy- jak wynika z uzasadnienia wyroku- „J. Ż. po nabyciu udziału zaczął kontrolować sprawy spółki, a B. Ż. musiała z nim konsultować sprawy spółki"; 2. naruszenie przepisów prawa materialnego polegające na:
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.