I C 456/11

(1)i 7 437,43 zł tytułem zachowku po Z. G.; II. dalej idące powództwo oddala; III. nakazuje pozwanej, aby uiściła na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Kłodzku kwotę 992 zł tytułem zwrotu części kosztów sądowych poniesionych przez Skarb Państwa, od obowiązku uiszczenia których powódka była w całości zwolniona; IV. nie obciąża powódki pozostałymi kosztami postępowania. UZASADNIENIE Powódka J. K. wniosła o zasądzenie od pozwanej kwoty 50 000 zł tytułem należnego zachowku po zmarłych rodzicach J. G.

(1)i Z. G.. W uzasadnieniu pozwu wskazała, że „jako niewydziedziczona córka została zmuszona żądać od siostry, będącej w dobrej sytuacji materialnej częściowej spłaty”. Pozwana S. S. w odpowiedzi na pozew wniosła o oddalenie powództwa wskazując w uzasadnieniu, że powódka została pominięta w testamencie sporządzonym przez rodziców z wielu powodów m.in. dlatego, że nie utrzymywała z nimi kontaktu, nie odwiedzała ich, nie pomagała w potrzebie i nie interesowała się ich stanem zdrowia. Pozwana podniosła nadto, że to ona sfinansowała wykup i remont mieszkania rodziców, które wchodzi w skład spadku, na co posiada stosowne dokumenty. Jeśli zaś powódka domaga się od niej zachowku, to winna najpierw rozliczyć się z nią i braćmi co do kosztów utrzymania rodziców i mieszkania. Sąd ustalił następujący stan faktyczny: Spadkodawca J. G.

(1)zmarł w dniu 15 lipca 2004 r., zaś spadkodawczyni Z. G. w zmarła dniu 20 stycznia 2010 r. Na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w Kłodzku z dnia 24 stycznia 2011 r. wydanego w sprawie (...) spadek po w/w zmarłych na podstawie testamentów notarialnych nabyła ich córka - pozwana S. S.. Dowód: - postanowienie Sądu Rejonowego w Kłodzku z 24.01.2011 r., w sprawie syg. akt (...) – k. 64 i 74 tych akt. Spadkodawcy J. G.

(1)i Z. sporządzili testamenty notarialne, w których do całości spadku po sobie powołali swoją córkę S. S., nie wskazując jednocześnie, by wydziedziczali powódkę. Dowód: - znajdujące się w aktach tut. Sądu (...)testamenty notarialne z 21.05.2001 r. rep. A nr (...) i rep. A nr (...) wraz z protokołami otwarcia i ogłoszenia – k. 8. Spadkodawcy mieli czworo dzieci: powódkę J. K., pozwaną S. S. oraz dwóch synów A. G. i J. G.

(2). W skład spadku po zmarłych J. G.

(2)i Z. G. wchodzi lokal mieszkalny położony w R. przy ul. (...) o pow. (...) m 2, dla którego Sąd Rejonowy w Kłodzku prowadzi księgę wieczystą (...). Bezsporne Wydatki związane z wykupem i remontem lokalu mieszkalnego położonego w R. przy ul. (...) o pow. (...) m 2 ponosiła pozwana S. S.. Prace remontowe wykonywane były jeszcze przed śmiercią spadkodawców. Dowód: - przesłuchanie pozwanej – k. 55-56 - zeznania świadka H. M. – k. 131 - zeznania świadka M. M. – k. 131odwrót – 132 - zeznania świadka J. G.

(2)– k. 161. Wartość lokalu mieszkalnego wchodzącego w skład masy spadkowej po zmarłych J. G.

(1)i Z. G. na dzień 15 lipca 2004 r. wynosił 99 166 zł, zaś na dzień 20 stycznia 2010 r. 118 999 zł. Dowód: - opinia biegłego sądowego z zakresu (...) – k. 274-

1. Pozwana S. S. w 2001 roku kupiła mieszkanie w R. przy ul. (...) i udostępniła to mieszkanie swoim rodzicom, gdzie zamierzali mieszkać do czasu zakończenia remontu w ich mieszkaniu. Ostatecznie spadkodawcy mieszkali w lokalu mieszkalnym pozwanej do swojej śmierci. Pozwana od wielu lat mieszka w U.. Stosunki rodzinne pomiędzy powódką i pozwaną były dobre do momentu, kiedy J. K. powzięła wiadomość treści testamentów rodziców. Dowód: - przesłuchanie pozwanej – k. 55-
2. Powódka nie posiada własnego mieszkania. Przez wiele lat borykała się z problemami mieszkaniowymi. Dowód: - przesłuchanie powódki k. 231 –
3. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd zważył co następuje: Powództwo podlegało uwzględnieniu w części. Zgodnie z treścią art. 991 § 1 k.c. zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek). Zasadniczym elementem podstawy wymiaru zachowku jest czysta wartość spadku, stanowiąca różnicę między wartością stanu czynnego a wartością stanu biernego spadku. Ustalenie składu spadku następuje według zasad określonych w art. 922 k.c. z tym jednak, że przy ustalaniu stanu biernego spadku nie uwzględnia się zobowiązań wynikających z zapisów i poleceń (art. 993 k.c.) oraz zobowiązań z zachowków. Zobowiązań z tych tytułów nie potrąca się więc z wartości stanu czynnego spadku, przy ustalaniu czystej wartości spadku, dla obliczenia zachowku, mimo że zgodnie z art. 922 § 3 k.c. zapisy i polecenia oraz roszczenia o zachowek należą do długów spadkowych. Spadek stanowi ogół cywilnych majątkowych praw i obowiązków zmarłego (art. 922 § 1 k.c.). Odnosząc się do stanowiska pozwanej zmierzała ona do wykazania, że żądanie powódki powinno być oddalone w oparciu o art. 5 kc. Przepisy księgi IV k.c. nie przewidują możliwości obniżenia wierzytelności z tytułu zachowku. W uchwale z dnia 19 maja 1981 r., III CZP 18/81, Sąd Najwyższy dopuścił, w wyjątkowych wypadkach, obniżenie należności z tego tytułu na podstawie art. 5 k.c. w szczególności przy uwzględnieniu klauzuli zasad współżycia społecznego. Stanowisko to, jako wyrażające ogólną dyrektywę wykładni przepisów o zachowku, zgodnie z którą nie jest wykluczone stosowanie art. 5 k.c. także do spadkowych praw podmiotowych, należy podzielić. W ocenie Sądu w okolicznościach rozpoznawanej sprawy brak było podstaw do uznania, że działanie powódki czyniącej użytek z przysługującego jej prawa jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i z tej przyczyny nie zasługuje na ochronę w pełnym zakresie. Wskazana sprzeczność z zasadami współżycia zachodziłaby wówczas, gdyby w świetle reguł lub wartości moralnych powszechnie społecznie akceptowanych żądanie zapłaty należności z tytułu zachowku musiało być ocenione negatywnie. Dokonując osądu roszczenia o zachowek w tym aspekcie trzeba przy tym mieć na uwadze, że prawa uprawnionego do zachowku przysługujące mu ze względu na szczególny, bardzo bliski stosunek rodzinny, istniejący między nim a spadkodawcą, służą urzeczywistnieniu obowiązków moralnych, jakie spadkodawca ma względem swoich najbliższych oraz realizacji zasady, iż nikt nie może na wypadek swojej śmierci rozporządzić swoim majątkiem zupełnie dobrowolnie, z pominięciem swoich najbliższych. Względy te nakazują szczególną ostrożność przy podejmowaniu oceny o nadużycia prawa żądania zapłaty sumy pieniężnej odpowiadającej wysokości zachowku, która nie może opierać się jedynie na ogólnym odwołaniu się do klauzuli generalnej zasad współżycia (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 31 marca 2011 r., I ACa 99/11, OSAB 2011, z. 1, poz. 21, a także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2004, IV CK 215/03, PiP 2005, nr 6 poz. 111). Obniżenie wysokości zachowku może więc mieć miejsce w przypadkach wyjątkowych, albowiem już samo pozbawienie uprawnionego do zachowku korzyści ze spadku w drodze dziedziczenia jest dla niego okolicznością krzywdzącą i dolegliwą, a stanu tego nie powinno jeszcze pogłębiać drastyczne ograniczenie możliwości realizacji roszczeń z tytułu zachowku. Za szczególne i wyjątkowe sytuacje uprawniające do obniżenia zachowku, orzecznictwo sądowe uznaje na przykład sytuację, gdy składnikiem spadku jest prawo do lokalu służące zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych zobowiązanego do zapłaty zachowku w razie braku możliwości do zaspokojenia tych potrzeb oraz gdy inne składniki spadku nie wystarczą na zaspokojenie roszczenia z tytułu zachowku. Podkreślić przy tym należy, że okoliczności, które mogą powodować, że żądanie zapłaty zachowku stanowi nadużycie prawa, muszą układać się "na linii" uprawniony do zachowku - spadkobierca. Natomiast o wystąpieniu nadużycia prawa nie będą mogły decydować okoliczności w płaszczyźnie uprawniony do zachowku - spadkodawca. Nie będzie zatem można oddalić żądania zapłaty zachowku, np. na tej podstawie, że powódka nie wywiązywała się z obowiązku opieki nad zmarłymi spadkodawcami. Po pierwsze, dlatego że te okoliczności (a więc leżące w płaszczyźnie uprawniony - zmarły) uwzględnił już sam ustawodawca, określając pojęcie niegodności dziedziczenia (dotyczącej przecież również zachowku). Po drugie, co ważniejsze i sprawę przesądzające, oparcie rozstrzygnięcia na okolicznościach leżących "w płaszczyźnie uprawniony - zmarły" wywoływałoby skutek trwały. Przecież ocena niewłaściwego zachowania się uprawnionego względem zmarłego spadkodawcy nie ulegnie zmianie w przyszłości. Zawsze zatem będzie istniała tego rodzaju sprzeczność żądania z zasadami współżycia społecznego. Zaś art. 5 k.c. może dawać jedynie ochronę przejściową. Ustaje ona po zmianie okoliczności. Odwołanie się do art. 5 k.c. nie może zatem mieć za podstawę przyczyn, o których z góry wiadomo, że są niezmienne . O nadużyciu prawa przez żądanie zapłaty zachowku mogą decydować jedynie okoliczności leżące w płaszczyźnie "uprawniony - spadkobierca". Tylko one mogą ulec zmianie w przyszłości. Poza tym nadużycie prawa oceniać można jedynie przez pryzmat skutków, które powstają w związku z niewłaściwym zachowaniem się uprawnionego. Okoliczności występujące na linii uprawniony - zmarły spadkodawca nie są oczywiście pozbawione znaczenia. Jednak mogą zostać uwzględnione tylko jako dodatkowe, potęgujące stan sprzeczności z kryteriami nadużycia prawa. Samodzielnie nie mogą dawać podstawy do stwierdzenia nadużycia prawa (tak, Tomasz Justyński, Glosa do wyroku SN z dnia 7 kwietnia 2004r., IV CK 215/03). W świetle powyższych rozważań prawnych należało stwierdzić, że brak było podstaw do obniżenia lub oddalenia roszczeń powódki o zachowek na podstawie art. 5 k.c. Pozwana wskazała, że relacje pomiędzy stronami do czasu, kiedy powódka dowiedziała się o testamentach pozostawionych przez spadkodawców były dobre. Nie ulega wątpliwości, że pozwana jest w bardzo dobrej sytuacji materialnej. Od wielu lat mieszka ona poza granicami (...), w czasie gdy rodzice żyli pozwana wspierała finansowo rodziców oraz braci. Obecnie pozwana jest właścicielką dwóch lokali mieszkalnych położonych w P., w tym jeden nabyty w drodze dziedziczenia po rodzicach. Tymczasem powódka jest osoba schorowaną, utrzymuje się ze skromnej emerytury, brakuje jej środków na utrzymanie i leczenie, nie posiada własnego lokalu mieszkalnego. W tych okolicznościach faktycznych powództwo o zapłatę zachowku obliczonego zgodnie z zasadami opisanymi w art. 991§1 k.c. należało uwzględnić. W tym miejscu należy podkreślić, że powódka nie wskazała w jaki sposób dokonała wyliczenia należnego jej zachowku, domagając się zasądzenia kwoty 50 000,- zł. Tymczasem dokonując obliczenia zachowków po każdym z rodziców powódki, należało przyjąć, że udział spadkowy powódki po ojcu J. G.

(1)wynosiłby, przy dziedziczeniu ustawowym - 3/16 części spadku, zaś po matce Z. G. ¼ część spadku. Zgodnie zaś z art. 991 k.c. należna powódce wartość zachowku to połowa wartości udziału, który przypadłby jej gdyby była powołana do spadku z ustawy. Zatem wartość zachowku po J. G.

(1)powinna odpowiadać 3/32 wartości spadku po J. G.

(1)(3/16 x 1/2) . W skład spadku po J. G.

(1)wchodził udział wynoszący ½ część w lokalu mieszkalnym położonym w R. (pozostała część należała bowiem do jego żony Z. G.). Wartość tego lokalu na dzień śmierci J. G.

(1), a więc na dzień 15 lipca 2004 r. wynosiła 99 166 zł, zatem wartość udziału wchodzącego w skład spadku to połowa tej kwoty czyli 49583 zł. Stąd wartość zachowku przysługującego powódce po ojcu to kwota 4648,40 zł (49583 zł x 3/32 tj. 49583 zł : 32 X 3). Natomiast wartość przysługującego powódce zachowku po Z. G. powinna odpowiadać 1/8 wartości spadku pozostawionego przez spadkodawczynię (1/4 x 1/2). W skład spadku po Z. G. wchodził udział wynoszący ½ część w lokalu mieszkalnym położonym w R.. Wartość tego lokalu na dzień śmierci Z. G., a więc na dzień 20 stycznia 2010 r. wynosiła 118 999 zł, zatem wartość udziału wchodzącego w skład spadku to połowa tej kwoty czyli 59499,50 zł. Stąd wartość zachowku przysługującego powódce po matce to kwota 7437,43 zł (59499,50 zł x 1/8 tj. 59499,50 zł : 8). Należna powódce łączna kwota zachowków po J. i Z. G. wyniosła więc 12085,83 zł i w takim zakresie powództwo zostało uwzględnione. W pozostałym zakresie żądanie pozwu było nieuzasadnione i z tego powodu podlegało oddaleniu. Orzekając o kosztach Sąd miał na uwadze, że pozwana przegrała proces w 24% i w takim zakresie na podstawie art. 100 k.p.c. w zw. z art. 113 ustawy z dnia 28 lipca 2005 (Dz.U. nr 167, poz. 1398 ze zm.) o kosztach sądowych w sprawach cywilnych nakazał jej pokrycie części kosztów procesu, od obowiązku uiszczenia których powódka została zwolniona w całości. Koszty procesu w niniejszej sprawie wyniosły łącznie 4133,39 zł (opłata sądowa od pozwu 2500,- zł, wynagrodzenie biegłego 1633,39 zł), pozwaną obciążała więc zgodnie z wynikiem postępowania kwota 992 zł (4133,39 zł x 24%). Pozostałą częścią kosztów procesu w wysokości 3141,39 zł – stosownie do cyt. wyżej przepisów – należało obciążyć powódkę – ściągnąć z zasądzonego roszczenia od powódki. Mając jednak na uwadze treść art. 102 k.p.c. w tym przede wszystkim szczególny charakter roszczenia o zachowek, trudności faktyczne i prawne w dokładnym określeniu jego wysokości, w tym konieczność korzystania z opinii biegłego w celu oszacowania wartości składników wchodzących w skład masy spadkowej, Sąd odstąpił od obciążania powódki tymi kosztami postępowania. (...)