XVII AmC 6565/13 UZASADNIENIE Powodowie K. P., A. W., J. P., J. M., W. H. pozwami z dnia 22 kwietnia 2013 roku (K. P.) oraz 29 kwietnia 2013 roku (pozostali powodowie) skierowanymi przeciwko B. S. pro

§ 1

k.c., niedozwolonymi są te postanowienia umowy, które kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, o ile nie zostały uzgodnione indywidualnie i nie są postanowieniami określającymi w sposób jednoznaczny główne świadczenia stron. Kontroli określonej w ww. przepisie poddaje się postanowienia umowne zawarte w tzw. wzorcu umownym. Możliwość kreowania stosunków prawnych przy użyciu wzorców umownych, to znaczy w taki sposób, że określony przez jedną stronę wzorzec umowy wiąże drugą stronę, o ile tylko został jej skutecznie doręczony albo mogła się z łatwością dowiedzieć o jego treści nie dotyczy jednak umów z udziałem konsumentów, z wyjątkiem umów powszechnie zawieranych w drobnych, bieżących sprawach życia codziennego (art. 384 k.c.), wynika z przyjętej w polskim porządku prawnym zasady swobody umów (art. 353 1 k.c.). Za wzorzec umowny uznaje się postanowienia (klauzule umowne) przygotowane przez jedną ze stron z góry, przed zawarciem umowy, które przyjmują postać wzorów, regulaminów, ogólnych warunków, tabele opłat o cechach, które określają prawa i obowiązki stron, zwłaszcza wtedy, gdy znajduje się do nich odniesienie. Klauzula generalna wyrażona w art.

§ 1k.c.

została uzupełniona listą 23 niedozwolonych postanowień umownych zawartą w art. 385 3 k.c. Przepis art. 385 3 k.c. zawiera regułę interpretacyjną, która nakazuje w razie wątpliwości uznawać za niedozwolone postanowienia umowne 23 klauzul wymienionych w tym przepisie. Są to zwłaszcza klauzule ograniczające bądź wyłączające odpowiedzialność stron (pkt 1, 2, 3, 23), klauzule przekazujące jednej ze stron kontrolę nad treścią postanowień i wykonaniem umowy (pkt 9-11, 1-15, 18-20, 23), klauzule kształtujące w sposób nierównoważny czas trwania umowy (A. Olejniczak, Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania - część ogólna, LEX, 2010). Lista tych postanowień odpowiada katalogowi typowych klauzul niedozwolonych wskazanych w dyrektywie nr 93/13/WE z 5 kwietnia 1993 r. o nieuczciwych warunkach w umowach konsumenckich. Wyliczenie niedozwolonych postanowień umownych ma charakter niepełny, przykładowy i pomocniczy. W razie wątpliwości ciężar dowodu, że dane postanowienie nie spełnia przesłanki klauzuli generalnej, spoczywa na przedsiębiorcy. W celu uchylenia domniemania, że klauzula umowna zgodna z którąś z przykładowych klauzul wymienionych w art. 385 3 k.c. jest niedozwolonym postanowieniem umownym, należy wskazać, że została ona uzgodniona indywidualnie lub, że nie kształtuje praw i obowiązków konsumentów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami rażąco naruszając interesy mimo swego „niedozwolonego” brzemienia, tzn. nie spełnia przesłanek z art.

§ 1k.c.

Wykazanie tej drugiej okoliczności powoduje uchylenie domniemania abuzywności. Oceny postanowienia umownego na podstawie art.

k.c. Sąd dokonuje in abstracto, tj. w oderwaniu zarówno od konkretnego przedsiębiorcy, jak i konkretnego stosunku obligacyjnego, poddając analizie wzorzec, którego zapisy mogłyby kształtować treść stosunku prawnego w przypadku zawarcia umowy z pozwanym przedsiębiorcą. Kontrola postanowienia umownego polega na ocenie jego treści pod kątem następujących przesłanek:

1. indywidualnego uzgodnienia,
2. ukształtowania praw i obowiązków konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami,
3. ukształtowania praw i obowiązków konsumenta w sposób rażąco naruszający jego interesy,
4. czy postanowienie dotyczy głównych świadczeń stron, sformułowanych w jednoznaczny sposób. Odnośnie pierwszej z przesłanek stwierdzić należy, iż zakwestionowane postanowienie nie było negocjowane indywidualnie – zostało zawarte wprost w treści przedmiotowego wzorca, zaś jego treść wskazuje, iż intencją korzystającego z wzorca nie było poddanie jego treści negocjacjom. Dowodów wskazujących, iż postanowienie to było uzgodnione indywidualnie nie przedstawił również przedsiębiorca, pomimo iż to on stosownie do treści art.

§ 4k.c.

był zobowiązany do wykazania, iż zakwestionowana klauzula nie spełnia zarówno tej, jak i pozostałych przesłanek abuzywności. Analizowane postanowienie nie dotyczy również głównych świadczeń stron, określa ono bowiem tryb reklamacji na uszkodzenia mechaniczne przesyłek. Postanowienie to podlega zatem ocenie tutejszego Sądu. Wobec uznania, iż przedmiotowe postanowienie może być przedmiotem analizy tut. Sądu należało przystąpić do oceny czy przedmiotowe postanowienia kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz czy rażąco naruszają jego interesy. Pojęcie dobrych obyczajów na gruncie prawa cywilnego nie jest współcześnie rozumiane jednolicie. Jedni przyjmują, że są to normy moralne i zwyczajowe stosowane w działalności gospodarczej, inni, iż pojęcie to należy odnieść do postępowania jednostki w określonej dziedzinie, z tym że w każdej sferze działalności wykształcają się własne wzorce dobrych obyczajów. Odnosi się ten termin także do zachowania przedsiębiorców w działalności gospodarczej, ewentualnie również do tradycyjnych kryteriów etycznych, wspólnych dla wszelkich sfer aktywności zarobkowej, także do zasad lojalności (M. Jagielska, Nowelizacja Kodeksu cywilnego: kontrola umów i wzorców umownych, M. Praw. 2000, nr 11, s. 701 i cyt. tam autorzy). Podnosi się również, że istotą dobrego obyczaju jest szeroko rozumiany szacunek do drugiego człowieka, sprzeczne z dobrymi obyczajami będą więc takie działania, które zmierzają do niedoinformowania, dezinformacji, wykorzystania naiwności lub niewiedzy klienta. Bogata linia orzecznictwa podkreśla, że dobre obyczaje są równoważnikiem zasad współżycia społecznego, które obejmują reguły wiążące nie tyko w obrocie powszechnym, ale i w stosunkach z udziałem profesjonalistów (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2003 roku, II CKN 1097/00 oraz z dnia 4 czerwca 2003 roku, I CKN 473/01). Według wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2005 roku, zgodnie z którym „działanie wbrew dobrym obyczajom (w zakresie kształtowania treści stosunku obligacyjnego) oznacza tworzenie przez partnera konsumenta takich klauzul umownych, które godzą w równowagę kontraktową stron takiego stosunku. Obie wskazane w art. 385

§ 1k.c..

Za uznaniem tego postanowienia za niedozwoloną klauzulę przemawia analiza sformułowań (

1. i)„uszkodzenia mechaniczne powstałe podczas transportu” (
2. ii)„bez poprawnie wypełnionego protokołu szkody” (iii) „przesyłki bez wpisanej deklarowanej wartości ubezpieczenia nie będą przyjmowane przez nasz magazyn”. Abuzywność analizowanej klauzuli polega na ograniczeniu odpowiedzialności sprzedawcy względem konsumenta za uszkodzenia mechaniczne dostarczanego towaru powstałe w czasie transportu. Zgodnie z art. 65 ust 1. ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. prawo przewozowe (Dz. U. z 2015 r., poz. 915, j.t. ) odpowiedzialność za utratę, ubytek lub uszkodzenie przesyłki powstałe od przyjęcia rzeczy do przewozu, powstałe w związku z wykonaniem zawartej umowy przewozu aż do jej wydania ponosi przewoźnik. Przepisy prawa przewozowego regulują również zakres tej odpowiedzialności – zawierają katalog przesłanek egzoneracyjnych, które powodują wyłączenie odpowiedzialności w enumeratywnie wyliczonych przypadkach (art. 65 ust 2 i 3). Przepisy te, jak podnosi się w doktrynie, mają charakter norm bezwzględnie obowiązujących ( ius cogens), co oznacza iż zasady odpowiedzialności przewoźnika za uszkodzenia przewożonych przesyłek nie mogą zostać uregulowane w sposób odmienny przez strony umowy zarówno w umowie, jak i jakimkolwiek innym dokumencie regulującym prawa i obowiązki stron, jak np. przedmiotowy regulamin. Takie ujmowanie charakteru tej regulacji wynika z celu tej regulacji, którym jest prawidłowe ustalenie ryzyka wynikającego z procesu przewozu i jego rozłożenia pomiędzy uczestników procesu przewozowego. Odmienna konstatacja w zakresie charakteru art. 65 prawa przewozowego otwierałaby bowiem możliwość przerzucania ryzyka powstania szkody w przewozie na klienta (por. T. Szanciło, Prawo Przewozowe. Komentarz do art. 65. Legalis wersja elektroniczna). W kontekście powyższych rozważań należy uznać, iż niedozwoloną jest taka modyfikacja reguł odpowiedzialności za uszkodzenia mechaniczne rzeczy powstałe w trakcie transportu, która utrudnia konsumentowi dochodzenie roszczeń z tytułu uszkodzeń mechanicznych towaru powstałych podczas przewozu rzeczy i prowadzi do wyłączenia odpowiedzialności przewoźnika w przypadku, gdy klient nie dokona reklamacji towaru w trybie określonym w postanowieniu wzorca umownego. Przepisy prawa przewozowego (art. 65 ust 2 i 3) nie przewidują bowiem wyłączenia odpowiedzialności przewoźnika w przypadku, gdy konsument nie dokona reklamacji w wymagany przez sprzedającego sposób, tj. m. in. jak przewiduje zakwestionowana klauzula, odsyłając przedmiot tą samą firmą kurierską wraz ze wskazaniem deklarowanej sumy ubezpieczenia. Postanowienie tego typu należy uznać za zmierzające do zmiany bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa, a co za tym idzie już z tego względu niedopuszczalne. Podkreślić również należy, iż zastrzeżenie umowne tego typu prowadzi również do pogłębienia dysparytetu stron stosunku zobowiązaniowego zawartego poprzez adhezję, gdyż prowadzi do ograniczenia uprawnień klienta w zakresie reklamacji dostarczonego towaru. Brak przyjęcia przesyłki przez sprzedawcę uniemożliwia bowiem rozpoczęcie procedury reklamacyjnej, a w rezultacie utrudnia również pociągnięcie przewoźnika do odpowiedzialności za powstałe szkody, tym samym przerzucając ryzyko związane z przewozem towaru na klienta. Zauważyć również należy, iż wbrew stanowisku pozwanego, zakwestionowana nie koresponduje również z regulacją prawa przewozowego dotyczącej dokumentacji szkód powstałych podczas przewozu (art. 74 ust 3 i 4), gdyż przewiduje konieczność kompletnego wypełnienia protokołu szkody w obecności kuriera jako przesłankę skutecznego dokonania reklamacji, podczas gdy z przepisów prawa przewozowego wynika, iż protokół ten można sporządzić w ciągu siedmiu dni od dnia odbioru rzeczy. Zakwestionowana klauzula nie jest neutralna dla konsumenta, postanowienie to pozostaje w sprzeczności z dobrymi obyczajami, takimi jak rzetelne traktowanie konsumenta jako równoprawnego partnera, szacunek, zaufanie stron, niewykorzystywanie pozycji profesjonalisty. Nadto, w sposób rażący ingeruje ono w sferę uprawnień ekonomicznych konsumenta. Ingerencja ta jest nieuzasadniona, nieuprawniona i nieproporcjonalna, a z całą pewnością nie może jej uzasadniać ryzyko zawodowe związane z prowadzoną przez pozwanego i przewoźnika działalnością. Pozwany przedsiębiorca winien bowiem liczyć się z koniecznością przyjmowania zwrotów towarów z powodu wykrycia przez kupującego uszkodzeń mechanicznych i nie utrudniać konsumentom dokonania tej czynności, mając na względzie fakt, iż wykrycie ewentualnych uszkodzeń przesyłki może nastąpić już po wydaniu przesyłki przez kuriera. Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdził, iż przedmiotowe postanowienie stanowi klauzulę niedozwoloną w rozumieniu art.

§ 1k.c.

i zakazał jej wykorzystywania w obrocie z konsumentami. O kosztach postępowania orzeczono w oparciu o art. 98 k.p.c., zgodnie z którym strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony. Na przyznane powodowi koszty złożyło się wynagrodzenie pełnomocnika procesowego w wysokości 300 zł (5 x 60 zł)- ustalone na podstawie § 14 ust. 3 pkt 2 w zw. z § 2 ust. 1 i 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu, w zw. z § 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 stycznia 2013 r. zmieniającego ww. rozporządzenie. Rozstrzygnięcie w przedmiocie zasądzenia od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Warszawie kwoty 600 zł tytułem nieuiszczonej opłaty sądowej od pozwu, oparto na art. 102 w związku z art. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2010 r., nr 90, poz. 594 j.t.) zgodnie z którym, kosztami sądowymi, których strona nie miała obowiązku uiścić lub których nie miał obowiązku uiścić kurator albo prokurator, sąd w orzeczeniu kończącym sprawę w instancji obciąży przeciwnika, jeżeli istnieją do tego podstawy, przy odpowiednim zastosowaniu zasad obowiązujących przy zwrocie kosztów procesu. Sąd zastosował zasadę z art. 102 k.p.c. i zasądził od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa kwotę 600 zł a nie 3000 zł (5x600 zł). Względy jurydyczne, funkcjonalne i celowościowe sprzeciwiają się prowadzeniu wielu postępowań, z których każde musiałoby się kończyć tożsamym rozstrzygnięciem merytorycznym. Podstawowym celem postępowania w sprawie uznania za niedozwolone postanowień wzorca umowy jest usunięcie z obrotu postanowień uznanych za abuzywne nie tylko dla stron procesu, lecz także ze skutkiem erga omnes. Zasady postępowania co do zwrotu kosztów nie mogą przysłaniać ogólnej idei postępowania o uznanie klauzuli za niedozwoloną. Gdyby bowiem rozpoznano jedną sprawę i na jej podstawie doszłoby do wpisu do rejestru klauzul niedozwolonych, to rozszerzona prawomocność takiego wyroku nakazywałaby oddalenie pozostałych powództw. Jednoczesność wytoczenia powództw zapobiegła takiemu przebiegowi procesu, co nie może ujść uwadze Sądu i uzasadnia zasądzenie części kosztów na rzecz Skarbu Państwa. Powództwa w sprawach rozpoznawanych łącznie pod sygn. akt XVII AmC 6565/13 były oparte w istocie na tej samej podstawie faktycznej i prawnej – dotyczyły tego samego postanowienia umownego. Identyczne były również żądania powodów w nich zawarte i przytoczona przez ich argumentacja. Powodowie mogli złożyć jeden pozew, który stosownie do treści art. 4 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych , podlegałby jednej opłacie. O publikacji prawomocnego wyroku (pkt I) w Monitorze Sądowym i Gospodarczym zarządzono zgodnie z art. 479 44 k.p.c. Koszt publikacji należy do kosztów procesu i obowiązek publikacji jest konsekwencją wydania wyroku uznającego dane postanowienie wzorca umowy za niedozwolone. Poniesienie kosztów publikacji przez stronę przegrywającą pozostaje poza przebiegiem procesu, w tym okoliczności które go wywołały. Stosowanie spornego zapisu regulaminu było faktem i rejestr klauzul niedozwolonych prowadzony przez Prezesa UOKiK ma stanowić źródło wiedzy dla innych przedsiębiorców. SSO Jolanta de Heij – Kaplińska