I ACa 249/07

Sygn. akt I ACa 249/07 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 13 czerwca 2007 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku - Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Teresa Sobolewska Sędziowie: SA Maria Sokołowska (spr.) SA Andrzej Lewandowski Protokolant: Agnieszka Andrusiewicz po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 2007 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy z powództwa (...) przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w (...) o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Bydgoszczy z dnia 18 grudnia 2006 r. sygn. akt I C 88/05 I. oddala apelację, II. nie obciąża powoda kosztami postępowania apelacyjnego, III. zasądza od Skarbu Państwa-Sądu Okręgowego w Bydgoszczy na rzecz adwokata Z. Ż. kwotę 1 220 zł (jeden tysiąc dwieście dwadzieścia złotych) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym. Na oryginale właściwe podpisy Sygn. akt I ACa 249/07 UZASADNIENIE Powód (...) wniósł w dniu 13 sierpnia 2003r. pozew przeciwko Skarbowi Państwa – Aresztowi Śledczemu w (...) o zasądzenie na jego rzecz kwoty 500.000 zł. W uzasadnieniu wskazał, iż w dniu (...). został osadzony w pozwanym areszcie, gdzie przebywał najpierw w szpitalu, a następnie w celi nr (...) pawilonu mieszkalnego do czasu przetransportowania go do zakładu karnego w (...) w dniu (...). Powód jest osobą, która nigdy nie paliła papierosów i choruje na serce, a w takim wypadku podstawowymi przeciwwskazaniami jest: stres, długotrwałe napięcie nerwowe i palenie tytoniu. Pomimo tego powód przebywał w zadymionej celi i mimo wielokrotnego domagania się, bo został osadzony w celi dla niepalących, przebywał stale w celi z osobami palącymi, co źle wpływało na jego zdrowie. W takiej sytuacji powód domaga się zasądzenia od pozwanego kwoty co najmniej 500.000 zł tytułem zadośćuczynienia. Pozwany Skarb Państwa – Areszt Śledczy w(...) wniósł o oddalenie powództwa. W uzasadnieniu swego stanowiska pozwany wskazał, iż powód przebywając w celi nr (...). która przewidziana jest dla osób palących nie składał w tej sprawie skarg ani próśb na piśmie. Nie zgłaszał konieczności zmiany celi dla niepalących także podczas co miesięcznych wizytacji kierownictwa Aresztu. Wyrokiem Sądu Okręgowego w Bydgoszczy z dnia 3 czerwca 2004r. oddalono powództwo powoda. Wskutek apelacji powoda Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 20 stycznia 2005r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu Sąd Apelacyjny wskazał, iż przy ponownym rozpoznaniu sprawy sąd winien ocenić zasadność roszczenia powoda na podstawie przesłanek wynikających z art. 445 § 1 kpc uwzględniając, że podstawą żądania jest krzywda niemajątkowa w postaci ujemnych przeżyć związanych z cierpieniami fizycznymi wynikająca z naruszenia dobra osobistego wskazanego w tym przepisie. Kolejnym pozwem z dnia 31 stycznia 2005r. powód (...)domagał się zasądzenia od Skarbu Państwa – Aresztu Śledczego w (...) kwoty 400.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznana krzywdę wskutek nieprzestrzegania przez pozwanego norm powierzchni przysługującej powodowi jako osadzonemu w Areszcie Śledczym w (...), osadzenia powoda w celach dla osób palących w okresie od dnia 15.04.2004r. do dnia 6.05.2006r., niewłaściwego leczenia powoda, niewłaściwej opieki i profilaktyki lekarskiej, a także wskutek ograniczenia przez pozwanego praw powoda do wykonywania praktyk religijnych. W uzasadnieniu pozwu powód podał, że w dniu (...). został zatrzymany przez Policję i osadzony w Areszcie Śledczym w (...), gdzie był hospitalizowany. W późniejszym czasie powód jako osoba niepaląca z lekarskimi przeciwwskazaniami palenia tytoniu, przebywał w celi nr (...) wraz z osobami palącymi do dnia (...). tj. do momentu przetransportowania powoda do Zakładu Karnego – (...). W późniejszym czasie, wskutek kolejnego osadzenia w Areszcie Śledczym, przebywał również z palącymi osadzonymi w celi nr (...) w okresie od dnia (...). do dnia (...). i w celi nr (...) od dnia (...)., kiedy ponownie przetransportowano powoda do Zakładu Karnego – (...). Ponadto powód podał, że w okresie osadzenia u pozwanego był niewłaściwie leczony, co przejawiało się w braku należytych kompetencji lekarzy, braku odpowiednich lekarstw oraz leczeniu lekami przeterminowanymi lub zakazanymi. Powód uzasadniał również swoje żądanie bezpodstawnym osadzeniu go jako skazanego w Areszcie Śledczym w (...), pobytem przez cały okres osadzenia w przepełnionych, niewentylowanych i nieoświetlonych celach oraz bezpodstawnym zaostrzaniem przez pozwanego rygoru wykonywanej kary pozbawienia wolności. Pozwany Skarb Państwa – Areszt Śledczy w (...) w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa. W uzasadnieniu pozwany podał, że pozwany został zatrzymany w dniu (...). na podstawie postanowienia Sądu Okręgowego w Bydgoszczy z dnia 4.08.2000r. ((...)) o tymczasowym aresztowaniu i zarządzeniu poszukiwań oskarżonego listem gończym oraz że przebywał w Areszcie Śledczym w (...) w okresie od (...). do (...) W późniejszym okresie tj. od (...). do (...). powód został również osadzony w Areszcie Śledczym w (...) na podstawie nakazów wydania w celu doprowadzenia przez organ dysponujący przez Sąd Okręgowy I Wydział Cywilny w Bydgoszczy ((...)). Pozwany przyznał, iż powód przebywał początkowo w celi szpitalnej, później zaś w celach nr (...), (...) i (...), w których norma powierzchni przeznaczona na jednego osadzonego była zachowana w okresie pobytu powoda w tychże celach. Wszelkie nieprawidłowości co do normy powierzchni w celach były regularnie zgłaszane przez dyrektora Aresztu Śledczego w (...) Sędziemu Penitencjarnemu oraz Dyrektorowi Generalnemu Służby Więziennej w W.. Pozwany nadto podał, iż kwestie właściwego osadzenia i warunków bytowych osadzonych były kontrolowane przez Sędziego Penitencjarnego w dniu 31.05.2002r. i 28/29.04.2003r. o zostały ocenione jako nie budzące zastrzeżeń. Co do zarzutu niewłaściwego leczenia, pozwany wyjaśnił w uzasadnieniu, że powód przebywał na Oddziale Wewnętrznym Szpitala Aresztu Śledczego w (...) w okresie od (...). do (...). z powodu choroby niedokrwiennej serca. Leczenie powoda przebiegało prawidłowo, przeprowadzono szereg konsultacji okulistycznych, kardiologicznych, neurologicznych oraz psychiatrycznych. Wykonano badanie Ekg, echo serca, badania laboratoryjne, rtg klatki piersiowej i kręgosłupa szyjnego. Powód zaznaczył, że pozwany odmówił wykonania koronarografii. Pozwany podał nadto, że powód nie uzasadnił w pozwie zarzutu ograniczenia praw do wykonywania praktyk religijnych. Co do zarzutu bezpodstawnego osadzenia w Areszcie Śledczym pozwany stwierdził, że działał na podstawie orzeczeń sądowych zgodnie z przepisami Kodeksu karnego wykonawczego. Pismem z dnia 22.08.2005r. powód zawnioskował o łączne rozpoznanie obu toczących się spraw. Zarządzeniem Przewodniczącego Sadu Okręgowego w(...) z dnia 11.03.2006r., na zasadzie art. 219 kpc połączono sprawę o sygn. akt IC 88/05 ze sprawą o sygn. akt IC 200/05 do łącznego rozpoznania i rozstrzygnięcia. Wyrokiem z dnia 18 grudnia 2006r. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy powództwo oddalił oraz orzekł o kosztach procesu. Sąd ten ustalił, iż powód (...) przebywał w Areszcie Śledczym w (...) w okresie od dnia (...). do dnia (...) oraz w okresie od dnia (...) do dnia (...) Przy przyjęciu do Aresztu, z każdym osadzonym jest przeprowadzana rozmowa. Zadawane są pytania o nałogi, w tym o palenie tytoniu. Adnotacja o tym fakcie jest zapisywana na wewnętrznej dolnej części okładki akt osobopoznawczych cz. B. W teczce powoda odnotowano, że jest osoba niepalącą. W okresie od (...). do (...) powód przebywał w Szpitalu Aresztu Śledczego, gdzie rozpoznano u niego chorobę niedokrwienną mięśnia sercowego pod postacią dławicy piersiowej stabilnej, miażdżycę uogólnioną, przewlekłą niewydolność naczyń podstawy mózgu, początkowy zespół psychoorganiczny, stan po urazie oka prawego (ciało obce z 1968r.) oraz zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa szyjnego. Powód choruje na chorobę wieńcową od 1991r., w trakcie pobytu u pozwanego w latach 2001-2003 nie stwierdzono, aby dochodziło do zaostrzania się objawów choroby. Wobec powoda wdrożono leczenie a po jego zakończeniu zalecono umieszczenie w pawilonie mieszkalnym z całodobową opieką medyczną, konsultacjami neurologicznymi i psychiatrycznymi co 14 dni. Po opuszczeniu szpitala powód przebywał w celi wieloosobowej nr (...), która według porządku dziennego Aresztu jest celą dla osób palących. Powód miał dobre relacje z osadzonymi w celi nr (...) i nie sprawiał żadnych problemów, był zadowolony z panującej tam atmosfery i nie składał skarg na piśmie. Powód był wielokrotnie nagradzany i nie był karany dyscyplinarnie. W okresie osadzenia w celi nr (...) powód występował z różnymi wnioskami do administracji Aresztu Śledczego w (...), w tym dotyczącymi zakupu środków czystości, dostarczenia przez jego rodzinę prasy, anteny telewizyjnej czy też wymiany obuwia. Brak jest pisemnej prośby o przeniesienie do innej celi czy skargi na przebywanie w celi z osobami palącymi. Na podstawie opinii medyczno-lekarskiej z dnia 8.02.2006r. – biegłych z Zakładu (...) w T. Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu badania stan choroby wieńcowej stwierdzonej u powoda był stabilny, taki sam, który znajduje odzwierciedlenie w dokumentacji medycznej powoda z lat 2001-2003r. Stwierdzono, że bierne palenie zwiększa ryzyko zachorowania na chorobę wieńcową, jednakże w przypadku choroby wieńcowej powoda występują również inne czynniki ryzyka, a mianowicie cukrzyca i nadciśnienie. Zbadanie prawdopodobieństwa wpływu biernego palenia na zdrowie jest niesłychanie trudne i wymagałoby w przypadku powoda przeprowadzenie specjalistycznych badań (spirometrii, koronarografii) z okresu sprzed narażenia na bierne palenie oraz z okresu bezpośrednio po narażeniu. Nadto stwierdzono, że powód nigdy wcześniej nie zgłaszał dolegliwości w zakresie układu oddechowego i nie zgłosił takowych również podczas badania sądowo-lekarskiego. Biegli stanęli na stanowisku, że nie istnieją w przypadku powoda obiektywne dane medyczne, które pozwoliłyby stwierdzić, że osadzenie powoda w celach dla osób palących spowodowało pogorszenie jego stanu zdrowia lub pojawienie się u niego nowych jednostek chorobowych. Z kolejnej opinii lekarskiej sporządzonej pod datą 24.07.2006r. biegłych z Zakładu (...) w T. wynika, że powód w okresie osadzenia w Areszcie Śledczym w (...) był leczony prawidłowo. Poddawano go różnego typu specjalistycznym badaniom, otrzymywał leki zgodnie z aktualnym stanem wiedzy medycznej. Sytuacja braku leków powoływana przez powoda w pozwie była jednorazowa i nie miała miejsca w czasie osadzenia u pozwanego. Biegli nie zgodzili się z zarzutem jakoby miały być stosowane wobec powoda leki zakazane, co do stosowania leków przeterminowanych – stwierdzono, że nie istnie realna możliwość zbadania czy zaistniała taka sytuacja. W opinii biegłych za niewłaściwe należy uznać przebywanie powoda w warunkach narażenia na bierne wdychanie dymu tytoniowego. Jednocześnie zaś biegli podzielili pogląd poprzedniej opinii lekarskiej, iż nie można w sposób obiektywny ustalić, że bierne palenie przyczyniło się do pogorszenia stanu schorzeń powoda lub pojawieniu się nowych. Warunki bytowe w celach Aresztu Śledczego były w okresie osadzenia powoda kontrolowane przez Sąd Penitencjarny w (...). Podczas wizytacji w dniu 31.05.2002r. oraz 28/29.04.2003r. zauważono ogólny problem przeludnienia, ale jednocześnie stwierdzono, że realizacja przez pozwanego celów i zadań wynikająca z Kodeksu karnego wykonawczego przebiega prawidłowo. Nie stwierdzono łamania zasad humanitaryzmu i indywidualizacji wykonania kary pozbawienia wolności. Sędzia penitencjarny nie dopatrzył się również łamania prawa osadzonych do wykonywania praktyk religijnych. Sąd Okręgowy pominął wniosek powoda o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków zawnioskowanych w piśmie procesowym z dnia 29.04.2005r. (k.287-288 akt IC 200/05), albowiem świadkowie ci mieli zeznawać na okoliczności wyjaśnione już w toku procesu, a nawet przyznane przez stronę przeciwną, odnośnie osadzenia powoda z osobami palącymi w jednej celi. Nadto – zdaniem Sądu – przeprowadzenie w/w dowodów byłoby praktycznie niemożliwe ze względu na brak wskazania przez stronę wnioskującą aktualnych adresów świadków. W ocenie Sądu I instancji podstawę prawną dochodzonych przez powoda roszczeń jest zarówno art. 445 § 1 kc w zw. z art. 444 § 1 kc, art. 445 § 2 kc jaki i art. 448 kc. Podstawą żądań powoda z art. 445 § 1 kc w zw. z art. 444 § 1 kc jest krzywda niemajątkowa w postaci ujemnych przeżyć związanych z cierpieniami fizycznymi, wynikająca z naruszenia dobra osobistego jakim jest zdrowie człowieka wskutek osadzenia powoda w celach z osobami palącymi, a także niewłaściwego leczenia, podawania przeterminowanych i zakazanych leków, oraz braku należytych leków. Podstawą żądań z art. 445 § 2 kc jest krzywda niemajątkowa w postaci ujemnych przeżyć związanych z cierpieniami fizycznymi, wynikająca z naruszenia dobra osobistego, jakim jest wolność człowieka wskutek bezpodstawnego wolności i osadzenia w Areszcie Śledczym w (...). Natomiast podstawą żądań powoda z art. 448 kc jest krzywda niemajątkowa w postaci ujemnych przeżyć doznanych przez powoda w następstwie osadzenia go w przeludnionych celach oraz ograniczenia przez pozwanego prawa powoda do odbywania praktyk religijnych. W ocenie Sądu Okręgowego, w okolicznościach niniejszej sprawy nie zaistniały przesłanki pozwalające na przypisanie pozwanemu odpowiedzialności na podstawie art. 445 § 1 kc w zw. z art. 444 § 1 kc oraz art. 448 kc. Powód nie zdołał udowodnić swoich twierdzeń jakoby pobyt w celach z osobami palącymi wpłynął niekorzystnie na stan jego zdrowia. Z opinii sądowo-lekarskich wynika, że „bierne palenie” nie jest zalecane w przypadkach chorób wieńcowych, ale jednocześnie nie wynika z nich wprost, w jakim stopniu czynnik ten mógłby wpłynąć na istniejące lub mogące się pojawić u powoda schorzenia. Sąd nie dał wiary zeznaniom powoda odnośnie negatywnych skutków „biernego palenia” na stan jego zdrowia. Fakt, iż przez cały okres osadzenia powoda u pozwanego nie składał jakichkolwiek skarg lub wniosków związanych z pobytem z osobami palącymi, oznacza, że osadzenie w takich warunkach nie było dla powoda uciążliwe. Sąd Okręgowy zważył, że ochrona przed szkodliwymi warunkami palenia tytoniu jest obowiązkiem jednostki penitencjarnej w stosunku do osadzonego, jednakże ta ochrona nie może odbywać się wbrew woli osadzonego, który z różnych powodów może chcieć przebywać w środowisku osób palących. Mając to na uwadze Sąd I instancji uznał, iż powód nie odczuwał uciążliwości z powodu przebywania w celi dla osób palących lub tez uważał te niedogodność za mało istotną. Zdaniem Sądu powód nie udowodnił również zaistnienia przesłanek odpowiedzialności deliktowej pozwanego w zakresie zarzutu złej hospitalizacji. Sąd i w tym zakresie przyznał wiarę opiniom sądowo-lekarskim, z których wynika wprost, iż powód był poddany różnego typu badaniom specjalistycznym, aplikowano powodowi różnego typu leki dostępne i nie zakazane na rynku medycznym. Jak wynika z opinii sądowo-lekarskiej sytuacja braku leków wystąpiła jednorazowo i to w Zakładzie Karnym (...), a nie w pozwanym Areszcie, dlatego też zarzut ten nie powinien być kierowany do pozwanego. Sąd I instancji uznał za całkowicie nieuzasadnione twierdzenia powoda jakoby był on bezpodstawnie przetrzymywany w Areszcie Śledczym w (...)przez cały jego okres osadzenia u pozwanego. Dokumenty zawarte w materiale dowodowym wskazują, iż powód został zatrzymany i osadzony w pozwanym Areszcie na podstawie prawomocnych orzeczeń sądowych. Z uwagi na powyższe Sąd Okręgowy uznał, iż nie można przypisać pozwanemu odpowiedzialności na podstawie art. 445 § kc w zw. z art. 444 § 1 kc oraz art. 445 § 2 kc, a w konsekwencji zasądzić na tych podstawach żądanego przez powoda odszkodowania. Powód nie udowodnił również, aby pozwany ograniczał jego prawo do wykonywania praktyk religijnych, czym dopuścił się naruszenia dóbr osobistych powoda. W ocenie Sądu I instancji powód nie udowodnił też, aby nieprzestrzeganie przez pozwanego norm powierzchni przysługującej osadzonemu było powodem zaznanych przez niego cierpień psychicznych. Z materiału dowodowego wprawdzie wynika, że pozwany Areszt boryka się z problemem przeludnienia cel, jak zdecydowana większość polskich jednostek penitencjarnych. Niezachowanie norm powierzchniowych na jednego osadzonego stanowi niewątpliwie łamanie prawa i jest zawinione przez pozwanego w świetle art. 448 kc. Sąd Okręgowy zważył przy tym, iż odpowiedzialność z art. 448 kc jest odpowiedzialnością deliktową i do jej przypisania konieczne jest zaistnienie przesłanek odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym (powstanie szkody, zdarzenie ją wywołujące oraz adekwatny związek przyczynowy między szkodą a zdarzeniem). W ocenie Sądu powód nie wykazał, że krzywda moralna, której miał zaznać była spowodowana przekroczeniem przez pozwanego norm powierzchni przypisanych prawem na jednego osadzonego, a nie fakt pozbawienia powoda wolności. Dlatego też Sąd uznał, że i w tym zakresie nie można pozwanemu przypisać odpowiedzialności z art. 448 kc. We wniesionej apelacji powód (...) zaskarżył wyrok Sądu Okręgowego w całości domagając się jego zmiany poprzez uwzględnienie powództwa, ewentualnie uchylenia tego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sadowi I instancji. Apelacja zawiera też wniosek o zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika powoda kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu. Skarżący zarzucił: - niezgodność ustaleń faktycznych Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego poprzez przyjęcie, że powód nie udowodnił podstawy faktycznej dochodzonego roszczenia - naruszenie art. 233 § 1 kpc poprzez pominięcie wniosku o przesłuchanie świadków zawnioskowanych w piśmie procesowym powoda z dnia 29.04.2005r. W odpowiedzi na apelację pozwany Skarb Państwa – Areszt Śledczy w (...) wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja powoda okazała się nieuzasadniona. Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutu dotyczącego pominięcia przez Sąd I instancji wniosku powoda o przesłuchanie 18-stu świadków zawnioskowanych w piśmie z dnia 29.04.2005r. (k.287-288 akt IC 200/05), stwierdzić należy, iż zarzut ten pozostaje nieuzasadniony. Jak bowiem wynika z treści wskazanego pisma procesowego powoda, świadkowie ci mieli zeznawać na okoliczność palenia tytoniu przez współosadzonych z powodem, w jednej celi oraz, że powód zgłaszał wychowawcy i innym funkcjonariuszom, iż jest osobą niepalącą i domagał przeniesienia go do celi dla niepalących. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd I instancji poczym ił ustalenia faktyczne zgodne z wyżej wskazaną przez powoda tezą dowodową. Fakt osadzenia powoda – jako osoby niepalącej – w celi przeznaczonej dla osób używających wyrobów tytoniowych, został przyznany przez pozwanego, a zatem nie wymagał dowodu. Natomiast okoliczność, że powód zgłaszał ustnie funkcjonariuszom służby więziennej pozwanego, że jest osobą niepalącą i domagał się przeniesienia go do celi dla niepalących, Sąd I instancji ustalił na podstawie zeznań świadka L. P.