III AUa 1159/15

Sygn. akt III AUa 1159/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 17 grudnia 2015 r. Sąd Apelacyjny - III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. w składzie: Przewodniczący: SSA Lucyna Ramlo Sędziowie: SSA Aleksandra Urban SSO del. Maria Ołtarzewska (spr.) Protokolant: stażysta Sylwia Gruba po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 2015 r. w Gdańsku sprawy M. B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. o prawo do renty socjalnej na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. od wyroku Sądu Okręgowego w Bydgoszczy VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 maja 2015 r., sygn. akt VI U 1234/14 oddala apelację. SSA Aleksandra Urban SSA Lucyna Ramlo SSO del. Maria Ołtarzewska Sygn. akt III AUa 1159/15 UZASADNIENIE Decyzją z dnia 21 marca 2014 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. odmówił M. B. prawa do renty socjalnej. Odwołanie od decyzji pozwanego wywiodła ubezpieczona wskazując, iż jest aktualnie uczennicą szkoły przysposabiającej do pracy przy Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w S. i realizuje program nauczania dla dzieci i młodzieży upośledzonej w stopniu umiarkowanym i znacznym. W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie. Wyrokiem z dnia 7 maja 2015 r. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w punkcie I zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał M. B. prawo do renty socjalnej od dnia 18 listopada 2013 r. na stałe i w punkcie II stwierdził odpowiedzialność pozwanego za nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji. Weryfikując prawidłowość zaskarżonej przez wnioskodawczynię decyzji, Sąd dopuścił dowód z opinii biegłych lekarzy sądowych, specjalistów z zakresu: psychiatrii, medycyny przemysłowej, interny, reumatologii i psychologii klinicznej, którzy po przeprowadzeniu badań oraz zapoznaniu się ze zgromadzoną dokumentacją medyczną rozpoznali u ubezpieczonej funkcjonowanie na poziomie upośledzenia umysłowego w stopniu umiarkowanym oraz wadę wymowy i uznali, że schorzenia te powodują u niej całkowitą, trwałą niezdolność do pracy zarobkowej. Biegli podkreślili, że wnioskodawczyni już w szkole podstawowej została zakwalifikowana do kształcenia specjalnego. Zaobserwowano u niej trwałe deficyty poznawcze oraz zaburzenia w sferze afektywno-behawioralnej, które powodują znaczne trudności w organizowaniu codziennego toku zajęć w zakresie współpracy, motywacji oraz wykonywania i wydajności pracy. Występujący u badanej deficyt funkcji poznawczych oraz zaburzenia współwystępujące spowodowały niepowodzenie w osiągnięciu oczekiwanego poziomu kompetencji społecznych i w znacznym stopniu ograniczają jej społeczne dostosowanie zawodowe. Wpływ opisanych zaburzeń na funkcjonowanie badanej jest zdaniem biegłych znaczący i względnie trwały. Biegli uznali, że u ubezpieczonej brak jest rokowania, co do istotnej poprawy stanu zdrowia. Stwierdzili, że badana jest całkowicie niezdolna do pracy, trwale od dnia złożenia wniosku o rentę. Podkreślili, że proces diagnozowania niepełnosprawności intelektualnej wymaga wieloaspektowego ujęcia: po pierwsze badania poziomu funkcjonowania poznawczego; po drugie oceny kompetencji społecznych i po trzecie stwierdzenia, że deficyt ten powstał w wieku rozwojowym, tj. przed 18-tym rokiem życia. Zdaniem biegłych nie należy posługiwać się wyłącznie danymi uzyskanymi z badań testowych - zawsze należy uwzględniać zaburzenia współwystępujące. W ocenie specjalistów obniżony poziom funkcjonowania intelektualnego jest tylko jednym z aspektów upośledzenia umysłowego - konieczna jest również ocena umiejętności społecznych i adaptacyjnych, a także dokładna ocena możliwości edukacyjnych i zawodowych. Uwzględniając potencjalne możliwości kompensacyjne, biegli uznali, że ubezpieczona nie jest zdolna do regularnego wykonywania zatrudnienia w celu osiągnięcia wynagrodzenia na otwartym rynku pracy. U badanej występuje deficyt funkcji poznawczych, które są podstawą prawidłowej orientacji w otoczeniu i adaptacji do zmieniających się warunków otoczenia. Badana przejawia trudności w zadbaniu o siebie. Praca w przypadku wnioskodawczyni, może być traktowana wyłącznie, jako forma rehabilitacji społecznej. Zastrzeżenia do opinii biegłych złożył pozwany wskazując, że ubezpieczona ukończyła szkołę podstawową masową, gimnazjum specjalne, obecnie jest uczennicą szkoły zawodowej specjalnej w zawodzie kucharz, a orzeczenie lekarza orzecznika i komisji lekarskiej ZUS wydane zostało między innymi w oparciu o opinię konsultanta psychologa ZUS, który stwierdził upośledzenie umysłowe lekkie. Organ rentowy wniósł o dopuszczenie dowodu z uzupełniającej opinii biegłych. W opinii uzupełniającej z dnia 6 lutego 2015 r., biegli podtrzymali swoje pierwotne stanowisko. Biegli podkreślili, że ubezpieczona, lat 20, jest uczennicą Specjalnej Szkoły Zawodowej w S., gdzie uczy się zawodu kucharza. Decyzją (...) w M. kontynuuje nauczanie według programu szkoły specjalnej dostosowanego dla uczniów upośledzonych w stopniu umiarkowanym lub znacznym. Jest to klasa przysposabiająca do pracy przy Ośrodku Szkolno - Wychowawczym w S.. Mimo tak obniżonych wymagań edukacyjnych wnioskodawczyni, bardzo słabo radzi sobie w nauce. Jest niesamodzielna, działa odtwórczo, jest bardzo niedojrzała, prezentuje zachowania nieprzystające do sytuacji. Wymaga pomocy, nadzoru i kontroli. W urzędzie, u lekarza oraz w podróży wnioskodawczyni towarzyszy mama. Badana samodzielnie wykonuje jedynie czynności samoobsługowe i pomaga w prostych pracach domowych. Robi proste zakupy, choć nie potrafi liczyć pieniędzy. W ocenie biegłych ubezpieczona spełnia kryteria orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy na stałe. Pozwany zakwestionował również opinię uzupełniającą wskazując, że nie wyjaśniono zarzutów stawianych uprzednio, a jedynie powtórzono stanowisko - opinia biegłych jest niezgodna z opinią psychologa ZUS. Sąd Okręgowy uznał stanowisko biegłych za miarodajne dla dokonania ustaleń fatycznych, albowiem specjaliści przeprowadzili szczegółowe badania przedmiotowe oraz podmiotowe, zapoznali się z przedłożoną dokumentacją medyczną a wyprowadzone przez nich wnioski w sposób jednoznaczny prowadzą do ustalenia, że stan zdrowia wnioskodawczyni czyni ją osobą całkowicie, trwale niezdolną do wykonywania pracy zarobkowej. Nadto wnioski biegłych sądowych, co do stopnia intelektualnej niepełnosprawności ubezpieczonej, znalazły potwierdzenie w dokumentach, które w formie kserokopii ubezpieczona złożyła wraz z pismem procesowym z dnia 9 lutego 2015 r. Wobec powyższego, Sąd I instancji nie znalazł potrzeby kontynuowania postępowania dowodowego, albowiem wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności zostały wyjaśnione. Mając na uwadze powyższe, Sąd Okręgowy, przy zastosowaniu art. 4 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej, na mocy art. 477 14 § 2 k.p.c. orzekł, jak w punkcie 1 sentencji. W punkcie drugim wyroku, Sąd, na mocy art. 118 ust. 1a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. (Dz. U. z 2015 r., poz. 748) o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził odpowiedzialność pozwanego za nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji, albowiem pozwany dysponował tym samym materiałem dowodowym, którym dysponowali biegli sądowi i mimo to wadliwie ocenił stan zdrowia ubezpieczonej. Apelację od wyroku wywiódł pozwany zaskarżając go w całości i zarzucając mu naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art.4 ust. l ustawy o rencie socjalnej oraz art.12 ust. 2 i art. l18 ust. la ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz prawa procesowego, tj. art.233 § 1 k.p.c. Powołując się na powyższą podstawę apelacji pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania względnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Uzasadniając swoje stanowisko pozwany wskazał, że ubezpieczona lat 21, ukończyła szkołę podstawową masową, nauczanie w szkole specjalnej rozpoczęła dopiero od gimnazjum, obecnie przyucza się do zawodu kucharza. Skarżący podkreślił, że orzeczenie lekarza orzecznika ZUS i komisji lekarskiej ZUS zostało wydane w oparciu o opinię psychologa konsultanta ZUS, który przy wyniku badania II=49, rozpoznał upośledzenie umysłowe lekkie. Nadto funkcjonowanie wnioskodawczyni na poziomie upośledzenia umysłowego lekkiego, a nie umiarkowanego, potwierdzają również dane z zebranego wywiadu - ubezpieczona potrafi korzystać z telefonu komórkowego oraz komputera. Biegli nie wykazali też cech ostrej psychopatologii, która mogłaby skutkować całkowitą niezdolnością do pracy. W związku z powyższym Sąd Okręgowy wydając wyrok naruszył przepisy prawa materialnego, a także uchybił zasadzie swobodnej oceny dowodów, przez co naruszył ustanowione art.233 § 1 k.p.c. zasady swobodnej oceny wiarygodności i mocy dowodów. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja pozwanego nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności podnieść należy, iż spór w analizowanej sprawie sprowadzał się do ustalenia, czy M. B. spełnia kumulatywnie wszystkie przesłanki niezbędne do przyznania jej prawa do renty socjalnej, a w szczególności, czy jest całkowicie niezdolna do zatrudnienia. Powyższą wątpliwość, zdaniem Sądu Apelacyjnego w sposób wyczerpujący wyjaśnił w uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd I instancji. Sąd Okręgowy w sposób prawidłowy ustalił stan faktyczny w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, zaś w swych ustaleniach i wnioskach nie wykroczył poza ramy swobodnej oceny wiarygodności i mocy dowodów wynikające z przepisu art. 233 k.p.c., nie popełnił też uchybień w zakresie zarówno ustalonych faktów, jak też ich kwalifikacji prawnej, które mogłyby uzasadnić ingerencję w treść zaskarżonego orzeczenia. W konsekwencji, Sąd odwoławczy oceniając, jako prawidłowe ustalenia faktyczne i rozważania prawne dokonane przez Sąd pierwszej instancji uznał je za własne, co oznacza, iż zbędnym jest ich szczegółowe powtarzanie w uzasadnieniu wyroku Sądu odwoławczego (por. wyrok Sądu Najwyższego z 5 listopada 1998 r., sygn. I PKN 339/98, OSNAPiUS z 1999 r., z. 24, poz. 776). Przystępując do rozpoznania niniejszej sprawy, wskazać należy, że warunki przyznania prawa do renty socjalnej określają przepisy zawarte w art. 4 ustawy z 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz. U. z 2013 r., poz. 982 ze zm.), zgodnie z którym prawo to przysługuje osobie pełnoletniej całkowicie niezdolnej do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało przed ukończeniem 18 roku życia, w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej – przed ukończeniem 25 roku życia albo w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej. W myśl zaś art. 5 ustawy o rencie socjalnej, ustalenia całkowitej niezdolności do pracy dokonuje się na zasadach i w trybie określonym w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 748 ze zm.). Zgodnie z art. 15 pkt 1 ustawy o rencie socjalnej w sprawach nieuregulowanych stosuje się odpowiednio przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w tym regulacje zawarte w art. 12 ust. 2 tej ustawy, który zawiera definicję całkowitej niezdolności do pracy. Stosownie do treści art. 12 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS niezdolną do pracy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu. Zgodnie zaś z ust. 2 art. 12 tej ustawy całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Przy ocenie stopnia i przewidywanego okresu niezdolności do pracy oraz rokowania, co do odzyskania zdolności do pracy należy mieć na uwadze również przepis art. 13 ust. 1 powyższej ustawy, który nakazuje uwzględnić tu stopień naruszenia sprawności organizmu, możliwości przywrócenia niezbędnej sprawności w drodze leczenia i rehabilitacji oraz możliwość wykonywania dotychczasowej pracy lub podjęcia innej pracy oraz celowość przekwalifikowania zawodowego, biorąc pod uwagę rodzaj i charakter dotychczas wykonywanej pracy, poziom wykształcenia, wiek i predyspozycje psychofizyczne. Z powyższego wynika, że możliwość uznania całkowitej niezdolności do pracy jest wykluczona przy zachowaniu choćby ograniczonej zdolności, ale w tzw. normalnych warunkach. Takie stanowisko znajduje potwierdzenie w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2000 r. wydanego w sprawie II UKN 134/00 (OSNAPiUS 2002, nr 15, poz. 369), w którym Sąd ten stwierdził, iż nie ma przeszkód w ustaleniu całkowitej niezdolności do pracy, mimo zachowania zdolności do pracy, którą może wykonywać osoba o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, zatrudniona w zakładzie pracy chronionej albo w zakładzie aktywizacji zawodowej. Przesłanka niezdolności do jakiejkolwiek pracy odnosi się zatem do każdego zatrudnienia w innych warunkach niż specjalnie stworzone na stanowiskach pracy odpowiednio przystosowanych do stopnia i charakteru naruszenia sprawności organizmu (por. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 września 1979 r. w sprawie II URN 111/79 OSNC 1980/2/35). Mając na uwadze powyższe, Sąd Okręgowy dopuścił dowód z opinii biegłych, specjalistów z zakresu psychiatrii, psychologii klinicznej, medycyny przemysłowej oraz interny, którzy po przeprowadzeniu badań oraz zapoznaniu się ze zgromadzoną dokumentacją medyczną rozpoznali u wnioskodawczyni funkcjonowanie na poziomie upośledzenia umysłowego w stopniu umiarkowanym oraz wadę wymowy i stwierdzili, że ubezpieczona jest całkowicie niezdolna do pracy. Biegli w opisie badania przedmiotowego wskazali, że kontakt werbalny z badaną jest - co do zasady - prawidłowy, choć utrudniony z powodu znacznie nasilonych artykulacyjnych zniekształceń mowy. Jednocześnie biegli zaznaczyli, że u ubezpieczonej występuje uwaga rozproszona, nietrwała, podatna na wpływy dystraktorów. Wnioskodawczyni ma bardzo niski poziom wiedzy ogólnej, słabo orientuje się w normach i zasadach regulujących życie społeczne, jest infantylna, ma spowolniałe tempo myślenia oraz trudności z pisaniem i czytaniem i elementarnymi obliczeniami arytmetycznymi. Biegli podkreślili, że badana w szkole podstawowej została zakwalifikowana do kształcenia specjalnego. Obserwuje się u niej trwałe deficyty poznawcze oraz zaburzenia w sferze afektywno-behawioralnej, które powodują znaczne trudności w organizowaniu codziennego toku zajęć, w zakresie współpracy, motywacji oraz przy wykonywaniu i wydajności pracy. Występujący u badanej deficyt funkcji poznawczych oraz zaburzenia współwystępujące spowodowały niepowodzenie w osiągnięciu oczekiwanego poziomu kompetencji społecznych i w znacznym stopniu ograniczają jej społeczne dostosowanie zawodowe. Biegli zaznaczyli, że rozpoznane u ubezpieczonej przez lekarza konsultanta ZUS upośledzenie w stopniu lekkim, oparte na wyniku badania psychologicznego funkcji intelektualnych, w którym skarżąca otrzymała wynik II=49 jest nieprawidłowe, albowiem przedmiotowy wynik świadczy co najmniej o upośledzeniu w stopniu umiarkowanym. Biegli zaznaczyli, że proces diagnozowania niepełnosprawności intelektualnej wymaga wieloaspektowego ujęcia: