Sygn. akt I ACa 747/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 29 lipca 2013 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu – Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Iwona Biedroń (spr.) Sędziowie: SSA Dariusz Kłodnicki SSA Franciszek Marcinowski Protokolant: Małgorzata Kurek po rozpoznaniu w dniu 24 lipca 2013 r. we Wrocławiu na rozprawie sprawy z powództwa (...) S.A. w R. przeciwko Gminie S. o zapłatę na skutek apelacji strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego w Legnicy z dnia 10 grudnia 2012 r. sygn. akt VI GC 140/10
(2). Dlatego także w tym przypadku trzeba uznać, że celem stron było rozliczenie nakładów w czasie używania nieruchomości (przez obniżenie czynszu w stosunku do stawek rynkowych i amortyzację robót). Oceniając zawarte umowy Sąd stwierdził, że strony łączył jeden stosunek zobowiązaniowy, który był modyfikowany. Przez 18 lat spółka (...), przekształcona następnie w (...) S.A., nieprzerwanie władała i użytkowała przedmiotową nieruchomość. Umowa została rozwiązana 31.08.2009 r., czyli po 18 latach od zawarcia pierwszego kontraktu w 1991 r. Wypełnione zostały przesłanki gwarantujące stronie powodowej korzystanie z nieruchomości przez 15 lat za niski czynsz. W tym okresie powódka, prowadząc działalność gospodarczą w spornych obiektach (przy obniżonym czynszu), odniosła korzyści, równoważące jej poniesione na modernizację nakłady. Sąd Okręgowy wskazał, że dokonując oceny materiału dowodowego w tym przedmiocie należy mieć na uwadze wyliczoną przez biegłego wartość nakładów na dzień wydania nieruchomości. W żadnym razie nie można było w ocenie Sądu przyjąć, że w okolicznościach niniejszej sprawy wolą stron umowy najmu było zobowiązanie wynajmującego do zwrotu także po 15 latach korzystania przez pozwaną z nieruchomości zaktualizowanej na dzień wydania nieruchomości wartości nakładów. Nie można zapomnieć też o istotnym, omówionym przez biegłego sądowego, fakcie dokonania przez powódkę amortyzacji księgowej wartości nakładów. Poniesione przez powodową spółkę nakłady na remonty spornych obiektów zakwalifikowane zostały jako nakłady w obcym środku trwałym. Podlegały one corocznej amortyzacji i w całości zostały zamortyzowane po 5 latach (co dopuszczała ówcześnie obowiązująca ustawa o rachunkowości). Oczywistym jest, że amortyzacja księgowa nie odpowiada rzeczywistemu zużyciu obiektu, jednakowoż nie może ona zostać pominięta przy rozstrzyganiu o roszczeniu strony powodowej. Dokonanie całkowitej amortyzacji księgowej oznacza, że odzyskała ona wartość nakładów poprzez obniżenie zobowiązań podatkowych. Obecne dodatkowe rozliczenie tych nakładów z wynajmującym w okolicznościach niniejszej sprawy stanowiłoby wzbogacenie powódki. Mając powyższe na uwadze, Sąd Okręgowy uznał, że w sprawie nie ma zastosowania przepis art. 676 k.c., albowiem strony odmiennie uregulowały w umowie materię objętą przedmiotową normą. Przewidziane zaś przez strony warunki zwrotu nakładów poniesionych przez poprzednika prawnego strony powodowej nie wystąpiły, dlatego powództwo zostało oddalone. Roszczenie strony powodowej nie mogło być rozważane w kontekście przywołanej przez nią dodatkowo podstawy prawnej, tj. przepisy art. 226 k.c. i art. 230 k.c. Przepisy te odnoszą się bowiem do sytuacji, gdy pomiędzy właścicielem a osobą trzecią nie istnieje jakikolwiek stosunek umowny. Podstawa ta może więc dotyczyć jedynie posiadania od początku bezprawnego oraz posiadania trwającego po wygaśnięciu uprawnienia i nie zaistniała w sprawie. Od powyższego wyroku apelację wywiodła strona powodowa, zaskarżając go co do kwoty 701.533,42 zł i podnosząc zarzuty: 1) naruszenia przepisu art. 479 14 § 2 k.p.c. przez dokonanie wykładni umów łączących strony i przyjęcie, że nie było wolą stron umowy najmu zobowiązanie wynajmującego do zwrotu także po 15 latach korzystania przez pozwaną z nieruchomości, zaktualizowanej na dzień wydania nieruchomości wartości nakładów, mimo że strona pozwana ani w odpowiedzi na pozew ani w dalszych pismach procesowych nie podniosła takiego zarzutu, a jednocześnie nie należy on do kategorii zarzutów branych pod uwagę przez Sąd z urzędu; 2) naruszenia przepisu art. 233 § 1 k.p.c. przez przekroczenie granic sędziowskiej oceny dowodów i przyjęcie, że nie było wolą stron umowy najmu zobowiązanie wynajmującego do zwrotu także po 15 latach korzystania przez pozwaną z nieruchomości, zaktualizowanej na dzień wydania nieruchomości wartości nakładów; 3) naruszenia przepisu art. 217 § 2 k.p.c. przez pominięcie środków dowodowych, umożliwiających ustalenie, czy określony między stronami czynsz najmu był bardzo niski, bowiem ta okoliczność powinna wynikać z zebranego w sprawie materiału dowodowego, a w szczególności z opinii osoby posiadającej wiadomości specjalne, z porównania czynszów najmu, stosowanych w S. w okresie zawierania przez strony umów, a zwłaszcza w okresie sprzed denominacji, bez których to dowodów nie jest możliwe kategoryczne ustalenie, że ustalony przez strony czynsz najmu był niski; 4) naruszenia przepisu art. 365 § 1 k.p.c. przez nieuwzględnienie treści wiążącego Sąd prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego w Jeleniej Górze, zasądzającego – w oparciu o ten sam materiał dowodowy – od strony pozwanej na rzecz strony powodowej kwotę 53.099,38 zł; 5) naruszenia przepisu art. 217 § 1 k.p.c. w zw. z art. 286 k.p.c. przez oddalenie wniosku o dopuszczenie dowodu z opinii innego biegłego, mimo podnoszonych wadliwości opinii biegłego L. K., która jest wewnętrznie sprzeczna i nie uwzględnia nakładów, które zdaniem biegłego były wykonane niezgodnie z projektem, mimo iż faktycznie były wykorzystywane w trakcie korzystania z nieruchomości i pozostawione stronie pozwanej po zakończeniu umowy. 6) naruszenia przepisu art. 405 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że dokonywanie przez stronę powodową amortyzacji księgowej wartości nakładów, a następnie żądanie ich zwrotu stanowiłoby wzbogacenie strony powodowej, skoro amortyzacja ta jest jedynie pieniężnym wyrazem stopniowego zużycia się trwałych składników majątku, wykorzystywanego w działalności gospodarczej i służy odtworzeniu zużytych składników majątku trwałego; 7) naruszenia przepisu art. 676 k.c. w zw. z art. 694 k.c. przez jego niezastosowanie, mimo że z zebranego w sprawie materiału dowodowego nie wynikało odmienne od wynikającego z powołanych przepisów uregulowanie sposobu rozliczenia nakładów; 8) sprzeczności istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, polegającą na przyjęciu, że:
- a)strona powodowa zrekompensowała sobie nakłady przez ich amortyzację i niski czynsz, mimo że z ustaleń biegłego wynika, że nakłady te nie zamortyzowały się w całości;
- b)wartość nakładów poniesionych przez stronę powodową wynosi 362.967,33 zł, skoro wartość ta wynika ze skorygowania opinii zasadniczej bez umotywowania takiej korekty i nie uwzględnia poniesionych przez stronę powodową kosztów wykonania murów oporowych, dróg dojazdowych i traktów pieszych, przyłącza gazowego oraz innych prac, wymienionych szczegółowo w uzasadnieniu apelacji. W oparciu o powyższe zarzuty strona powodowa wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku przez zasądzenie od strony pozwanej kwoty 701.533,42 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 12.09.2009 r. i kosztami procesu. Zażądała też zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. W odpowiedzi na apelację strona pozwana wniosła o jej oddalenie i o zasądzenie od strony powodowej na swoją rzecz kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja podlegała oddaleniu jako pozbawiona uzasadnionych podstaw. Strona powodowa, podważając zasadność zaskarżonego wyroku, sformułowała liczne zarzuty naruszenia przepisów prawa procesowego, związane z zakresem i przebiegiem postępowania dowodowego, przeprowadzonego przez Sąd pierwszej instancji. Zarzuty te – co do zasady (jako warunkujące dopuszczalność oceny poprawności zastosowania przepisów prawa materialnego) winny zostać rozpoznane w pierwszej kolejności. Jednakże specyfika sytuacji procesowej, w której roszczenie strony powodowej zostało już częściowo rozpoznane co do zasady w postępowaniu V GC 396/09, w którym zapadł wyrok o znaczeniu prejudycjalnym w niniejszej sprawie, implikowała skoncentrowanie oceny poprawności procedowania Sądu pierwszej instancji na ujętym w punkcie 4 apelacji zarzucie naruszenia przepisu art. 365 § 1 k.p.c. Strona powodowa, dokonując rozliczenia stosunku najmu, łączącego ją do 2009 r. ze stroną pozwaną, obliczyła, że na przedmiot najmu dokonała nakładów o łącznej wartości 1.073.082 zł. Inicjując postępowanie w sprawie V GC 396/09 przed Sądem Rejonowym w J., strona powodowa zażądała zapłaty 100.000 zł tytułem zwrotu części nakładów, wycenionych przez nią na kwotę 1.073.082 zł. Nie dokonała jednak klasycznego rozdrobnienia roszczenia, gdyż nie wskazała, jakiego rodzaju nakłady podlegają rozliczeniu lub też w jakim zakresie rozliczenie to ma nastąpić (tytułem zwrotu wartości określonych robót, np. remontu dachu czy też zakupu określonych materiałów albo wykonania konkretnej infrastruktury). Sąd Rejonowy, oceniając zgłoszone pod osąd roszczenie, uznał je – przy tak skonstruowanej podstawie faktycznej żądania – za uzasadnione co do kwoty 53.099,38 zł, a w pozostałym zakresie powództwo oddalił. Wyrok, który zapadł w sprawie V GC 396/09, przesądzał zatem w sposób definitywny dwie kwestie: - pierwszą, całkowicie pominiętą przez Sąd pierwszej instancji, którą było ustalenie, że na stronie pozwanej co do zasady ciąży obowiązek zwrotu wartości nakładów, poczynionych przez stronę powodową na przedmiot umów; - drugą, którą było ustalenie w sposób wiążący, że opisana wyżej odpowiedzialność strony pozwanej ogranicza się do kwoty 53.099,38 zł. Zgodnie z przepisem art. 365 § 1 k.p.c., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i Sąd, który je wydał, lecz również inne Sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach przewidzianych w ustawie także inne osoby. Co do zasady, moc wiążąca wyroku i postanowienia orzekającego co do istoty sprawy w postępowaniu nieprocesowym, dotyczy w zasadzie związania treścią jego sentencji a nie uzasadnienia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17.12.1976 r., III PR 187/76, OSPiKA 1978, poz. 45, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 04.12.2009 r., III CZP 97/09, OSNC 2010/6/88 i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13.01.2000 r., II CKN 655/98, Lex nr 51062). Jednakże szczególnie przy orzeczeniach oddalających powództwo lub wniosek w postępowaniu nieprocesowym, gdy z sentencji nie wynika zakres przedmiotowy rozstrzygnięcia, doniosłe i wiążące mogą być również motywy rozstrzygnięcia zawarte w uzasadnieniu orzeczenia, szczególnie ustalenia prejudycjalne Sądu, prowadzące do oddalenia powództwa lub wniosku (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13.10.2005 r. I CK 217/05, Lex nr 187004, z dnia 15.02.2007 r. II CSK 452/06, OSNC-ZD 2008/A/20, z dnia 08.03.2010 r. II PK 258/09, Lex nr 589980, z dnia 29.09.2011 r. IV CSK 652/10, Lex nr 1129162). Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 12.03.2003 r., (III CZP 97/02 OSNC 2003/12/160), Sąd nie jest związany ustaleniami wynikającymi z uzasadnienia orzeczenia w takim zakresie, w jakim nie miały one znaczenia dla rozstrzygnięcia zawartego w wyroku. Jest natomiast związany wskazanymi w uzasadnieniu ustaleniami, mającymi wpływ na końcowe rozstrzygnięcie, w szczególności ustaleniami prejudycjalnymi, których skutkiem było wydanie określonego wyroku lub postanowienia orzekającego co do istoty sprawy. Prawomocność materialna orzeczenia wyraża się w nakazie przyjmowania przez Sądy rozstrzygające inne sprawy, że w danej sytuacji stan prawny przedstawia się tak, jak to wynika z wcześniejszego orzeczenia Sądu, przy czym również dla określenia granic prawomocności materialnej orzeczenia mogą mieć znaczenie, wskazane wyżej okoliczności objęte jego uzasadnieniem (por. powołany wyżej wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15.02.2007 r., II CSK 452/06 oraz uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 19.10.2012 r., V CSK 485/11, Lex nr 1243099). Prawomocność materialna wyroku, wydanego w sprawie V GC 396/09 oznaczała, że wyrok ten nie może zostać zmieniony ani uchylony, a w sprawie o dalsze roszczenie, wynikające z tego samego stosunku prawnego, nie jest możliwe odmienne uregulowanie i ocenienie tego samego stosunku prawnego, w tych samych okolicznościach faktycznych i prawnych, między tymi samymi stronami. Powyższe oznacza z kolei, że Sąd nie może, w niezmienionych okolicznościach orzec odmiennie o zasadzie odpowiedzialności strony pozwanej (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29.03.1994 r., III CZP 29/94, Lex nr 84472). Moc wiążąca prawomocnego orzeczenia (art. 365 § 1 k.p.c.), zapadłego między tymi samymi stronami w innej sprawie o innym przedmiocie, polega na zakazie dokonywania ustaleń i ocen prawnych sprzecznych z ustaleniami i ocenami, dokonanymi w sprawie już osądzonej. Sądy rozpoznające między tymi samymi stronami nowy spór, muszą przyjmować, że dana kwestia prawna kształtuje się tak, jak przyjęto to w prawomocnym, wcześniejszym wyroku (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28.03.2012 r., II UK 327/11, Lex nr 1214585). Skutkiem zasady mocy wiążącej prawomocnego wyroku jest to, że przesądzenie we wcześniejszym wyroku kwestii o charakterze prejudycjalnym oznacza, że w procesie późniejszym kwestia ta nie może być w ogóle badana (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12.07.2002 r., V CKN 1110/00, Lex nr 74492 oraz uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 24.01.2013 r., I ACa 1345/12, www.orzeczenia.wroclaw.sa.gov.pl). Prejudycjalny charakter orzeczenia oznaczał zatem, że Sąd Okręgowy nie mógł przyjąć, że na stronie pozwanej nie ciążył, co do zasady, obowiązek rozliczenia się ze stroną powodową co do nakładów poczynionych przez nią na przedmioty umów. Z uwagi na treść przepisu art. 365 § 1 k.p.c., uznać należało, że roszczenie strony powodowej – co do zasady – znajdowało podstawę prawną w umowie. W prawomocnym wyroku, wydanym w sprawie V GC 396/09, Sąd przyjął, że na podstawie kolejnych umów najmu strona pozwana była obowiązana do zwrócenia stronie powodowej poczynionych jeszcze przed zawarciem umowy z dnia 1.06.1994 r. nakładów. W obecnie rozpoznawanej sprawie Sąd Okręgowy nie mógł zatem przyjąć poglądu przeciwnego. W szczególności, na co zasadnie wskazywała skarżąca, Sąd ten nie był władny interpretować spornych umów, nadając ich poszczególnym postanowieniom znaczenia, którego nie upatrywała w nim żadna ze stron i na które strona pozwana nawet nie próbowała się powołać, zwalczając twierdzenia i żądania strony powodowej. Sąd obowiązany jest uznać, że kwestia prawna, która była już przedmiotem rozstrzygnięcia w innej sprawie, a która ma znaczenie prejudycjalne w sprawie przez niego rozpoznawanej, kształtuje się tak, jak to przyjęto w prawomocnym wcześniejszym wyroku. W przeciwnym razie wyroki sądowe miałyby walor jedynie opiniujący, a nie stanowczy i imperatywny. Skutkiem zasady mocy wiążącej prawomocnego wyroku jest to, że przesądzenie we wcześniejszym wyroku kwestii o charakterze prejudycjalnym oznacza, że w procesie późniejszym ta kwestia nie może być już w ogóle badana. Zachodzi tu zatem ograniczenie dowodzenia faktów, objętych prejudycjalnym orzeczeniem, a nie tylko ograniczenie poszczególnego środka dowodowego (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 12.07.2002 r., V CKN 1110/00, Lex nr 74492). Opisany wyżej charakter orzeczenia i jego znaczenie w niniejszym postępowaniu nie stwarzał jednak, z przyczyn wymienionych poniżej, podstaw do zasądzenia w obecnym procesie kwoty żądanej przez stronę powodową. Jak już zaznaczono na wstępie niniejszych rozważań, strona powodowa, żądając w postępowaniu V GC 369/09 zapłaty kwoty 100.000 zł tytułem zwrotu części nakładów nie odniosła jej do nakładów konkretnego rodzaju czy też określonych robót, wykonanych na stanowiącej przedmiot umowy nieruchomości. Strona powodowa, konstruując zarzut naruszenia przepisu art. 365 § 1 k.p.c., pominęła, że wydany w odniesieniu do tak skonstruowanego roszczenia wyrok miał charakter prejudycjalny także co do wysokości roszczenia. Jak już wskazano, w postępowaniu V GC 396/09 Sąd nie oceniał wartości nakładów określonego rodzaju (dotyczących konkretnej części budynku – np. remontu dachu). Strona powodowa wywodziła, że należy jej się zwrot nakładów w wysokości 1.073.082 zł, a ona sama dochodziła początkowo zwrotu jedynie kwoty 100.000 zł jako części roszczenia. Tym samym, skoro Sąd orzekający w postępowaniu V GC 396/09, uznawszy, że stronie powodowej, przy tak skonstruowanym roszczeniu nie należy się kwota przewyższająca 53.099,38 zł, to wyrok wydany w tamtym postępowaniu miał w niniejszej sprawie charakter prejudycjalny. Oznaczało to, że strona powodowa nie może domagać się kwoty wyższej niż obliczona przez Sąd w sprawie V GC 396/09 – ani w ramach wskazanego procesu i dochodzonej w nim kwoty 100.000 zł, ani też w późniejszym procesie, którego przedmiotem miałyby być dalsze roszczenia o zwrot nakładów, do których uprzednio odniesiono rozdrobnione roszczenie o zapłatę kwoty 100.000 zł. Z chwilą uprawomocnienia się wyroku dochodzi do prekluzji materiału faktycznego sprawy, w której wyrok został wydany. Oznacza to, że jeżeli określone okoliczności i oparte na nich zarzuty lub wypływające z nich wnioski istniały i dały się sformułować w chwili zamknięcia rozprawy, lecz strona ich skutecznie nie podniosła lub nie przytoczyła, a w związku z tym nawet nie zostały spożytkowane przez sąd przy wydaniu wyroku, podlegają prekluzji, czyli wykluczającemu działaniu prawomocności oraz powagi rzeczy osądzonej. Skutek ten jest niezależny od tego, czy strona ponosi winę zaniechania przytoczenia określonych okoliczności lub podniesienia właściwych zarzutów (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15.11.2012 r., V CSK 541/11, Lex nr 1276235). W świetle powyższych okoliczności, na znaczeniu traciły zatem powołane przez apelującą liczne zarzuty naruszenia pozostałych przepisów prawa procesowego. Wobec prejudycjalnego charakteru wyroku, zapadłego sprawie V GC 396/09, zbędne i niedopuszczalne było dopuszczanie dowodu z opinii biegłego na okoliczność wartości poniesionych przez stronę powodową nakładów. W tej sytuacji, wszelkie zarzuty i zastrzeżenia strony powodowej, dotyczące sposobu przeprowadzenia tegoż dowodu, jego wiarygodności oraz oceny dokonanej przez Sąd pierwszej instancji, stawały się bezprzedmiotowe. Obszerne ustalenia faktyczne, poczynione przez Sąd pierwszej instancji w omawianym zakresie, nie były więc przydatne dla rozstrzygnięcia, a ich kwestia ich poprawności czy też kompletności traciła na znaczeniu. Sąd Apelacyjny przyjął zatem za własne te ustalenia faktyczne, poczynione przez Sąd pierwszej instancji, które dotyczyły treści wyroku, wydanego w sprawie V GC 396/09 i jego prawomocności oraz te, które odnosiły się do aspektu chronologicznego współpracy stron, nie akceptując (z przyczyn wskazanych powyżej) wyników wykładni umów, dokonanej przez Sąd pierwszej instancji. Prejudycjalny charakter orzeczenia, wydanego w sprawie V GC 396/09, wyłączał jednocześnie potrzebę i dopuszczalność badania sformułowanych przez stronę powodową zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego. Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd Apelacyjny uznał, że zaskarżony wyrok był poprawny, choć o oddaleniu powództwa winny zadecydować inne względy niż te, którymi kierował się Sąd pierwszej instancji. Ostatecznie apelację strony powodowej należało oddalić jako bezzasadną (art. 385 k.p.c.). Z uwagi na to, że strona pozwana wygrała postępowanie apelacyjne w całości, należał jej się zwrot jego kosztów od przegrywającej sprawę strony powodowej (art. 98 § 1 k.p.c. i art. 98 § 3 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 zd. 1 k.p.c.). Zasądzona z tego tytułu kwota 5.400 zł obejmowała wynagrodzenie pełnomocnika strony pozwanej, ustalone na podstawie przepisu § 6 pkt 7 w zw. z § 13 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28.09.2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (j.t. Dz. U. z 2013 r., poz. 461). MR-K